Aus und zu Bellarmin, Tomi Controversiarum

 [1680 bis 1684 (?)]

[Tomus primus. Controversia prima, De verbo Dei. Quatuor libris explicata]

[Sp. 31 B-34 D] Tom. I. libri IV de verbo Dei. Fatetur c. 10 de quibusdam libris canonicis olim non fuisse satis certum ideo subinde Augustinum et maxime Hieron. vacillasse.

[Sp. 34 C-D] Hieron. in prologo ad proverb. Tobiam, Judith et Machabaeorum *libros legit quidem Ecclesia sed eos inter canonicos non recipit, ita et haec duo volumina Sapientiam et Ecclesiasticum legat ad aedificationem plebis non ad autoritatem Ecclesiasticorum dogmatum confirmandam* ubi Bellarminus: admitto Hieron. fuisse in ea opinione, quia nondum generale Concilium de his libris aliquid statuerat, excepto libro Judith, quem testimonium habere in synodo Nicaena I. testatur Hieron. praef. in Judith, et eum ipse videtur recipere.

[Sp. 19 A-D] Cap. 6. disputat contra eos qui leves errores putant inesse, ut Erasm. ad Matth. 27. Augustinum citans lib. 3. de consens. Evangelist. cap. 7. Qui fatetur Matthaeum pro Zacharia Hieremiam nominasse non per errorem sed ipsi dirigente Spiritu S. quia ob consensum prophetarum dicta Zachariae etiam sint Jeremiae. Dormivisse aliquando scriptores sacros fuit error Anomoeorum apud Epiphan. haeresi 76.

[Sp. 64 C-65 D] Apocryphi qui extant hi sunt: oratio regis Manasse quae solet annecti libris Paralipom. quia non est pars ullius ex libris qui nominantur a Conciliis. Idem Psalm. 151 cuius meminit Athanasius in synopsi et invenitur in Graecis Psalteriis, sed Concil. Laodicenum can. 59, Concil. Romanum sub Gelasio et Tridentinum sess. 4 nominatim ponunt 150 Psalmos. Item Apocrypha Appendix libri Job, quae est in graecis Codicibus. Concil. Trid. enim eos videtur solum habendos canonicos, qui extant in vulgata. Apocrypha etiam praefatiuncula Threnium Jeremiae, tertius et quartus Machabaeorum, tertius et quartus Esdrae.

[Sp. 71 D-77 B] Esse quaedam corrupta in Hebraeo fonte lib. 2. de verb. Dei cap. 2 non tamen a Judaeis sed casu, ut solent veteres librum corrigendum alicubi ex 70 interpp. et vulgata.

[Sp. 81 D-86 A] Cum Apostoli LXX versione crebro utuntur, credendum cum Hieron. et aliis veteribus Spiritum S. ipsis assensisse. Sed valde vitiata extabat jam tempore Hieronymi ut ipse ait. Quaedam sed «pauca» et in Graeco codice corrupta.

[Sp. 90 A-91 B] Testamentum Nov. ex antiqua versione habemus, quam tamen Hieronymus emendavit. Pleraque tamen V. T. ab Hieronymo versa ex Hebraeo, ideo non consentiunt cum Graeco.

[Sp. 96 C-97 C] Lib. 2. c. 10. Mendacium est decrevisse Tridentinos patres non esse audiendos eos qui ex ipso fonte purum liquorem proferunt. Nec enim patres fontium ullam mentionem fecere, sed solum ex tot latinis versionibus elegere quam caeteris anteponeret, at ait in quarto argumento in rebus gravibus posse fidi huic editioni (+ hoc satis ad authenticum, itaque aliud est authenticum, aliud infallibile +).

[Sp. 129 B-130 B] Versio vulgaris permissa tertio ordinario facultatem concedente, refert Aeneas Sylv. lib. de orig. Bohemorum cap. 13. Moravis concessum ab Apostolica sede, ut officium divinum lingua vulgata fieret, ante annos 600.

[Sp. 131 A-135 B] Multa esse in scriptura difficilia et controversiis obnoxia negari non potest.

[Sp. 176 B-C] Lib. 4. de verbo Dei non scripto fatentur Brentius et Kemnitius hanc unam traditionem non scriptam de ipsa scriptura esse retinendam.

[Sp. 176 D-177 A] Mariam esse semper virginem ex traditione Ecclesiae. Item Baptismus infantium. Dies dominica.

[Sp. 196 B] Discissio mandati de sanguine et suffocato.

[Tomus primus. Secunda controversia generalis: De Christo capite totius Ecclesiae. Quinque libris explicata]

Libri IV de Christo ubi agit prius de Trinitate lib. 1. 2.

[Sp. 329 B-D] Lib. 2. cap. 6 ad arg. 5. Notandum inquit cum Theodoreto lib. 2 ad Graecos Deum in testamento veteri noluisse proponere mysterium Trinitatis expresse quia Judaei incapaces erant, et ne recentes ex Aegypto putarent, sibi tres deos proponi colendos, voluisse tamen Deum id adumbrare multis modis ut cum in Testamento novo praedicaretur, videretur omnino novum vel repugnans Testamento veteri.

[Sp. 337 B] Lib. 2. cap. 12. ait multiplicantur supposita in divinis non ad conservationem speciei nec ad perficiendum unum ex alio, sed quia id postulat natura rei intelligentis quae duos habet modos producendi aliquid intra seipsum, videlicet cognitionem et amorem (+ intellectum et voluntatem +) quae etiam ratio est cur sint tres personae tantum et non plures nec pauciores, una enim esse debet producens non producta, alia producta per cognitionem alia producta per amorem.

[Sp. 379 A-428 D] Lib. tertius agit de incarnatione.

[Sp. 399 D] Similitudine unionis animae et corporis utuntur Athanasius in symbolo, Augustinus epist. 3. ad Volusianum.

[Sp. 400 B-401 A] Augustin. ep. 99. ait propositionem Deus est mortuus esse similem propositioni Philosophus est mortuus. Eamque similitudinem prae caeteris probat Scotus in 3. distinct. 1. q. 1. In similitudine animae et corporis hoc desiderat Bellarminus lib. 3. cap. 8. Quod anima et corpus sunt naturae imperfectae (+ ^&.!! +), quod faciunt unam naturam (+ ^&.!! +), quod neutrum trahit alterum ad suam subsistentiam, sed subsistunt subsistentia compositi. In hoc autem Mysterio verbum perfecte subsistens per se, trahit ad se humanam naturam. (+ Idem puto dici posse de anima, et tandem esse personam animae separatae et hominis. +) Ibid. ut tres sunt in trinitate personae ejusdem naturae, pater filius et Spiritus S. Ita tres sunt in incarnatione naturae unius personae, nempe deitas anima et caro. Augustin. lib. 13. Trinitatis cap. 17. Bernardus serm. 3. in vigilia natalis, et Damascen. lib. 3. cap. 5.

[Sp. 402 B-C] Quia solus filius incarnatus est, necesse est unionem factam per communionem eius quod est proprium filii nempe subsistentiae (+ non omnipotentiae vel ubiquitatis quae omnibus communis +). Hoc argumentum est Concilii Toletani 6. cap. 1. quod plane convincit.

[Sp. 409 A-411 A] Cap. 11 posset Deus facere ut corpus Christi esset in toto mundo, sed non ideo esset ubique quomodo est Deus, et quomodo ubiquitarii intelligunt de corpore Christi, nam Deus est tantae immensitatis ut possit replere infinitos Mundos, sed quicquid fit de eo quod potest fieri sufficit nulli creaturae esse creatam.

[Sp. 415 D] Ex ubiquitate sequitur Calvinismus lib. 3. c. 13. Sequitur enim nihil nos recipere in coena, quod non extra coenam excepta efficacia.

[Sp. 433 B] Lib. 4. de Anima Christi. Ait cap. 3. S. Gregor. lib. [8.] Ep. 42 ad Eulogium, Agnoitae dicti haeretici (+ ubi «tamen» plures alias adhuc solutiones affert +).

[Sp. 435 D] Certo est expositio communis patrum supra citatorum Gregorii Naz., Cyrilli, Damas., Theophyl., Bedae, Anselmi, Bernardi, quod Christus profecerit [sapientia] et gratia opinione hominum «seu effectu».

[Sp. 436 D-437 A] Ambros. lib. 5. de fide c. 8. Hieron., Chrysost., Theophyl. in c. 24 Matth. Basil. lib. 4. in Eunom. et Augustin. lib. 1. de Genesi contra Manich. c. 22. et lib. 1. Trin. c. 12. quod filius dicebat se nescire, quia non sciebat ad dicendum aliis. Epiphan. in Ancorato, Chrysost. Homil. de Trin. tom. 3. et Bernardus lib. de 12 gradibus humilitatis quod dicebatur nescire quia non sciebat practice, quomodo Adam ante peccatum dicebatur non scire bonum et malum.

[Sp. 440 B-441 A] Quoad descensum Christi ad inferos Calvinus putat Christum pertulisse poenas damnatorum, incoepisse autem eas sentire in horto. Timuisse Deum iratum.

[Sp. 445 A] Caeteri timent vincente infirmitate.

[Sp. 445 C-D] Christus quia voluit, Matth. 26 assumsit Petrum et Johannem, etc. et coepit moestus esse. Cur tunc coepit, quia voluit. «Imo» Augustin. tract. 49 in Johannem non animi infirmitate sed potestate turbatum.

[Sp. 442 C-D] Patres volunt Christum descendisse in infernum ut triumphantem, vid. Ambrosius de Paschate, Calvinus vult ut reum.

[Sp. 447 D] Certo multum in eo laborant Theologi ut ostendant non omnino negatos ab Hilario Christi dolores.

[Sp. 448 C-451 B] Lib. 4. de Christo c. 10 et Scriptura S. et patres sanciunt, ut locum beatorum esse coelum ita locum damnatorum esse subterraneum.

[Sp. 455 D-456 B] S. Augustinus Ep. 99 ad Euodium quem sequitur Beda per spiritus in carcere constitutos quibus praedicavit Christus apud Petrum intelligit homines tempore Noe, quorum et ibi mentio, nempe in carcere fuisse, id est animas in corporibus praedicasse ipsos per deitatem seu per inspirationem. Sed alii patres intelligunt de animabus in loco aliquo subterraneo.

[Sp. 458 A] Adde ibi Augustinus sinum Abrahae esse ab inferno remotissimum, sed tamen ipse Augustinus alibi cognovit sinum Abrahae fuisse in inferno loco, tract. in Psalm. 85. et lib. 20. de C. D. cap. 15.

[Sp. 463 B-C] C. 15 Error Durandi qui putavit in 3. d. 22. q. 3. Christi animam effectu non substantia descendisse ad infernos, quia illuminavit et beatificavit S. patres qui ibi erant.

[Sp. 464 C-D] Fundamentum ejus est quod animae non possint esse in loco nisi per operationem, non autem operentur, nisi per corpus. Ergo dicendum patrum animas esse in limbo per deputationem, impiorum in inferno eodem modo quod scilicet in eo futurae sunt, aut futurae fuissent nisi Christus venisset.

[Sp. 465 A] D. Thomae sententia est naturaliter animas non esse in certo loco nisi per operationem, quae sententia est et Nysseni lib. de an. c. 11. nec operari posse extra suum corpus, sed supernaturaliter posse utrumque Thom. I. p. q. 117.

[Sp. 466 B-470 B] C. 16. D. Thomas vult Christi animam praesentia sua descendisse ad limbum patrum, per effectum autem ad omnia loca inferni. Putet Bellarminus esse probabilius quod descenderit ad omnia loca inferni, sed in retractationibus redit ad sententiam D. Thomae.

[Sp. 467 D-468 D] Augustin. in Ep. ad Euod. quae est 99. putat animas patrum jam fuisse beatas in sinu Abrahae. Contraria sententia est communior. Philastrius in lib. de haeresi cap. de descensu ad impios, et Aug. lib. de haeresi c. 79 dicunt haeresin esse si quis asserat ullos impios in inferno Christo praedicante conversos. Nam Eccl. 4. illuminabo omnes sperantes in me. At ibi nulla spes.

Fabulis an numeranda narratio quam Nicetas in comm. ad secundam orat. Gregorii Nazianzeni de Paschate in historiis patrum circumferri ait, quod Christiano cuidam maledictis insectanti memoriam Platonis, apparuerit Plato per quietem et dixerit, cum Christus in infernum descendit nemo ante me ad fidem accessit.

[Sp. 469 A] Ibidem addit Nicetas Chrysostomum dixisse nullos in inferno a Christo descendente ad ea loca liberatos, nisi qui digni erant salute cum hinc descenderent.

[Sp. 471 A-474 C] Lib. V. de Christo Mediatore. Christus est mediator et Deus et homo, seu totum suppositum, contra Stancarium alioqui inducetur error Nestorii et recte patres eo ipso Christum esse mediatorem quia utriusque naturae participatus.

[Sp. 474 B-C] Aug. C. D. IX. 17. mediatoris tamen officium exercuit secundum naturam humanam, ita Mag. Sent. 3. d. 19.

[Sp. 477 A] August. tr. 82. in Johann. Mediator Dei et hominum non in quantum Deus sed in quantum homo est.

[Sp. 484 D] Christus quaedam sibi meruit, non majora illa, quibus consentaneum non erat unquam carere, sed illa minora quae ad tempus non habuit, ut corporis gloriam nominis exaltationem.

[Sp. 486 C] Chrysost. homil. 7. Ep. ad Philipp. extremam Christus praestitit obedientiam ideo et meruit supremum honorem.

[Tomus primus. Tertia controversia generalis: De summo pontifice, quinque libris explicata]

De pontifice maximo

[Sp. 499 D] Nunquam protestantes synodum universalem habuere, nunquam Graeci schismatici, inde a separatione.

[Sp. 501 D] Episcopus Const. qui ante ne patriarcha quidem erat, antepositus tribus Patriarchis Orientis videatur Concil. Gen. II. (+ id est Const. I. +) can. 5. Et in synodo Chalced. act. 16 definiunt Graeci patres non tamen sine fraude et in absentia legatorum Romani pontificis Constantinopolitanum ita debere esse secundum a Romano, ut tamen habeat aequalia privilegia.

[Sp. 505 A] Monarchia optima forma (+ notandum quod nondum error fidei in sede Romana +).

[Sp. 528 A] Concilium Ariminense fuit 600, at Constantinopolitanum tantum 150 Episcoporum, hoc probatur non illud, quia a papa probatum.

[Sp. 548 C-550 A] De loco super hanc petram, utrum intelligatur Petrus an ejus confessio diversa loca patrum etiam eorundem.

[Sp. 556 D] De clavibus Petro datis: Cyprianus lib. de unitate Ecclesiae (+ videndum an ipsius +) hoc erant utique et caeteri Apostoli quod fuit et Petrus pari consortio praediti et honoris et potestatis sed exordium ab unitate proficiscitur et primatus Petro datur, ut Ecclesia una monstretur (+ verba potius contraria +).

[Sp. 557 A] Hieron. lib. I. in Jovin., videtur dicere caeteros Apostolos Petro submissos.

[Sp. 557 D-558 A] Cyprian. lib. I. Ep. 3. ad Cornel. Navigare audent ad Petri Cathedram et Ecclesiam principalem, unde unitas sacerdotalis exorta est. Et lib. 4. Ep. 8 ad Cornel. Nam Petro primum Dominus super quem aedificavit Ecclesiam, et unde unitatis originem instituit et ostendit, potestatem istam dedit.

[Sp. 558 C] August. tract. ult. in Joh. Ecclesiae Petrus propter Apostolatus sui primatum gerebat figurata generalitate personam.

[Sp. 576 C] [Cyrillus] ad Joh. 6. per eum qui praeerat omnes respondent.

[Sp. 590 D-591 A] Cyprian. [Epistolam] ad V. [scil. Quintum] significat, Petrum cum a Paulo reprehenderetur non respondisse se primatum tenere et obtemperari ~~a novellis et posteriis sibi potius debere*, locum hunc August. lib. 2. de bapt.* *cap. 1. citat et sequitur.

[Sp. 592 D] S. Prosper, *sedes Roma Petri quae pastoralis honoris facta caput mundo, quicquid non possidet armis, relligione tenet.*

[Sp. 722] Calvinus lib. 4. Inst. c. 6. propter scriptorum consensum, non dubito quin *illic (+ Romae +) mortuus fuerit, sed Episcopum fuisse praesertim longo tempore persuaderi nequeo.

[Sp. 606 C] Papias, Apostolorum discipulus, Babylonem unde Petrus scribit de Roma intelligit.

[Sp. 639 D-640B] VI. Canon Concilii Nicaeni sic habet in Tomis Conciliorum extantibus: *mos antiquus perduret in Aegypto vel Lybia et Pentapoli, ut Alexandrinus Episcopus horum omnium habeat potestatem quoniam quidem et Episcopo Romano parilis mos est*. Sed deest in vulgatis initium Canonis quod tale est: *Ecclesia Romana semper habuit primatum, mos autem perduret* etc. Sic enim canon hoc citatur in Concilio* *Chalced. act. 16. a Paschasi[n]o Episcopo, sic enim vertit ex Graeco ante annos circiter 1000 Dionysius quidam Abbas (+ hoc mihi suspectum, puto loqui de Dionysio exiguo +). In eodem Concil. Chalced. act. 16. post lectum hunc Can. 6. Nicaeni Concilii judices dixere: *perpendimus omnem primatum et honorem praecipuum secundum Canones, antiquae Romae Deo Amantissimo Archiepiscopo conservari*. Rufinus explicat de suburbanis* *Ecclesiis Romae.

[Sp. 641 D-642 A] Concilium Chalcedonense vocat Leonem *universalis Ecclesiae Pontificem* act. 1. 2. 3. Synodus Constantinopolitana quae ante quintam synodum congregabatur,* *in causa Antimi act. 4. per Menam Patriarcham concilii praesidem: *nos Apostolicam sedem sequimur, et obedimus, et ipsius communicatores, communicatores habemus, et condemnatos ab ipsa et nos condemnamus*. (+ Necesse est magnam semper Romae autoritatem fuisse, quod ante imperatores* *quod « - » non statim « - » a Graecis tantopere honoratum. +)

[Sp. 653 C] Ambrosius Damasum Ecclesiae totius Rectorem dicit in c. 3. primo *ad Tim.*

[Sp. 665 A] Cyprian. lib. [3.] Ep. 13 scribit Stephano papae, ubi eum hortatur ut *jubeat deponi Episcopum Arelatensem.

[Sp. 665 B-670 B] Synodus Chalcedonensis act. 16. (+ in nostro Cod. +) dicit Romanam Ecclesiam a patribus habuisse primatum eo quod illa civitas imperium~~ ~~orbis terrae eo tempore potiretur.

Notandum decretum hoc absentibus legatis Apostolicis factum, hoc enim posteri apertissime reclamarunt. Intelligunt a patribus Nicaenis, sed antiquior Romanae sedis autoritas.

[Sp. 649 A-B] Athanas. lib. de sententia Dionysii Alexandrini, narrat hunc Episcopum* *coram Dionysio Episcopo Romano accusatum nec judicem defugisse.

[Sp. 673 D] Concil. Sardicense potest haberi pro generali. Ita Sulpit. et Socrates quidam in eo Arianus; dubium est concilium hoc. Fuere in eo ultra 300 Episcopi.

[Sp. 674 B] In Can. 7. et quarto manifeste appellationes Romam probatae.

[Sp. 676 B-D] Videtur lib. 1. Ep. Cyprianus impugnare appellationes, sed forte* *magis earum abusum.

[Sp. 677 D] Concil. Milevit. can. 22. non vult presbyteros posse Romam appellare, aliud de Episcopis. Scite Augustin. Ep. 162 licere Episcopis appellare ultra mare.

*[Sp. 887 A-B] Hostiensis putabat per Christi adventum omne dominium principum infidelium translatum esse in Ecclesiam, in cap. quod super his de voto et voti redemptione (+ Campanella lib. de regno Messiae +).

*p. 2. c. 4., Durandus, Biel, etc.

[Sp. 899 C] Bonaventura putat papam posse imp. deponere lib. *de Ecclesiastica Hierarch.*

[Sp. 904 B] Male Bellarminus lib. V. de Rom. pont. cap. 7, si Christiani olim non *deposuerunt Neronem et Diocletianum et Julianum Apostatam ac Valentem Arianum et similes, id fuit quia deerant vires temporales Christianis. (+ Haec ille, sed longe aliter loquuntur patres tempore persecutionum. +)

[Tomus secundus. Prima controversia generalis: De conciliis, *et ecclesia militante. Quatuor libris comprehensa*]

*[Sp. 12 D-13 A] Concil. Constant. quoad primas sessiones ubi decernit Concil. esse supra papam reprobatum in Concil. Flor. et Lateranensi ultimo.

[Sp. 16 B] S. Augustinus lib. I. de bapt. contra Donatist. c. 7. videtur innuere Episcopos (+ ut Romanos et Africanos +) inter se disceptasse de rebaptismorum haeresi: *ut diu conciliorum in suis quibusque regionibus diversa statuta mutaverint donec plenario totius orbis concilio quod saluberrime sentiebatur etiam remotis dubitationibus firmaretur*.

[Sp. 16 C-17 A] Respondit Bellarmin. lib. I. de Concil. cap. 10 fortasse non est *verum quod subit Augustinus eam quaestionem non potuisse finiri ante Concilii Generalis sententiam. (+ Loquitur de facto, et putat omnes jam ante seculos pontificem. +)

[Sp. 53 A-C] Bellarm. de Concil. lib. 2. cap. 1. fide Catholica tenendum est, concilia* *generalia a pontifice confirmata non posse errare nec in fide nec in moribus (+ cum dicunt Apostoli in Concilio Hieros. necessaria haec: sang. suff. puto intelligi necessaria pro tempore +).

[Sp. 62-64] Concilia posse errare in rebus facti, statuit Bellarminus, ita enim lib. [2.] de Concil. cap. 8. his verbis: Si dicas ergo saltem Concilium Francofordiense quod* *frequentissimum fuit et legitimum, errare potuit, respondeo potuit errare et erravit non in juris sed in facti quaestione.

[Sp. 81 B-82 D] Conciliis particularibus etiam non confirmatis temeramus non acquiescere licet non faciunt certam fidem. Bellarm. Concil. lib. 2. cap. 10.

*[Sp. 87 A-B] Idem Bellarm. lib. 2. cap. 12 hoc notat discrimen inter scripturam sacram et concilia, quod in scripturis nullus potest esse error, sive agatur de fide sive de moribus, sive affirmetur aliquid generale, sive aliquid particulare, ..... at concilia in judiciis particularibus errare possunt.

[Sp. 97 B-C] N.B. Concilium Lateranense ult. sub Leone X. expresse dicit: *solum Romanum pontificem tanquam super omnia concilia autoritatem habentem, conciliorum indicendorum transferendorum et dissolvendorum plenum jus et potestatem habere*.* Respondet Bellarminus lib. 2. de Concil. cap. 17: quod Concilium hoc rem istam non *definivit proprie ut decretum fide Catholica tenendum dubium est, et ideo non sunt proprie haeretici, qui contrarium sentiunt sed a temeritate magna excusari non possunt.

[Tomus quartus. Controversia tertia generalis: De reparatione gratiae. *Controversia prima principalis.* De gratia et libero arbitrio, quae sex libris explicatur]

*[Sp. 471 B-474 B] Gratia est vel naturalis vel supernaturalis. Utraque vel permanens, vel temporaria; illa ut facultas intelligendi, gratia infusa; haec ut concursus Dei cum creaturis seu auxilium generale, et auxilium supernaturale seu speciale. Auxilum speciale vel excitans, vel adjuvans. Rursus auxilium speciale est vel sufficiens vel efficax. ~~Auxilium efficax* est (+ verba sunt Bellarmini lib. 1. cap. 2 +) quo Deus ita hominem vocat et excitat et juvare dirigendo, protegendo, ~~cooperando paratus est, ut* infallibiliter ~~reipsa velit ille qui sic excitatur,* vocatur, et reipsa credat, convertatur, bonum faciat. Gratia permanens est qualitas quaedam supernaturaliter infusa menti inhaerens; et gratia permanens gratum faciens (quae distinguitur a gratis datis nempe aliis donis ut sapientia linguarum) est revera ipsa caritas, quae voluntatem promtam facit ad Deum super omnia diligendum.

[Sp. 484 D] Augustin. lib. de nat. et gratia c. 42. Caritas est verissima perfectissima plenissimaque justitia.

[Sp. 501 A-B] Quod ad priorem quaestionem attinet, eam partitionem haeretici nostri temporis omnino repudiare coguntutr, cum apud eos, qui a Deo moventur, necessario bene agant; qui non moventur, non possint bene agere; ac per hoc omnis Dei motio sit efficax, nulla sufficiens Calvinus libro secundo Institutionum, capite tertio, § 10.

[Sp. 503 A] Et ibidem asserit, Pharaonem, antequam induraretur, fuisse vocatum, et ~~potuisse venire*; sed quia noluit, meruisse obdurationem.

*[Sp. 503 A-504 A] Gratia sufficiens seu necessaria data est iis de quibus Deus queritur alioqui de iis queri non posset. Primus homo haud dubie habuit gratiam sufficientem, item justificati cum gratia excidunt, alioqui Deus desereret amicos suos antequam ab eis desereretur.

[Sp. 504 D] Verba Bellarm. lib. 1. cap. XI fine: novit Deus quaedam esse beneficia quibus aliquis infallibiliter liberabitur, et ea praeparat si is ad numerum pertinet Elec torum, illa autem est gratia efficax per quam aliquis infallibiliter liberabitur. (+ Haec ille. Hinc sequitur etiam eos qui damnantur infallibiliter damnari, eo ipso quia ipsis non datur gratia efficax; et nemo sine gratia efficaci salvatur. Hinc colligeret aliquis, quomodo ergo gratia dicitur sufficiens, si nunquam sufficit sine efficaci? +)

[Sp. 505 B] Idem cap. XII initio Aug. lib. de spir. et litera c. 34. ~~quaerens cur* *Deus uni ita suadeat ut persuadeat alteri non ita; non respondet, quia unus consentit alter non consentit, sed exclamat*: o altitudo divitiarum. (+ Haec Bellarminus. +)

[Sp. 506 B] Quidam volunt gratiam efficacem physice praedeterminare ad eligendum bonum, producendo actum volendi. Sed sufficit hoc fieri per illustrationem, et delectando seu voluptatem quandam in animo excitando qua veritati adhaeret.

[Sp. 510 A-C] Et sub fin. c. 12 Augustini sententia Deus trahit homines ~~inspiratione externa quam scit aptam esse ut ab eis non respuatur*, (+ et post +) Deum iis quos efficaciter et infallibiliter detrahere decrevit eam suasionem adhibere,* *quam videt congruere ingenio eorum, et quam certo novit ab iis non contemnendam. (+ Hinc colligo semper certo ex mentis statu scire posse Deum, quod mens sit factura. +)

[Sp. 511 A] Idem Bellarmin. cap. 13: ~~gratia interna non solum excitat per illustrationem et aspirationem boni desiderii sed etiam adjuvat voluntatem eique cooperatur etiam physice ad eliciendum actum voluntatis deliberativum, quanquam gratia magis dicitur efficax ex illa excitatione quae proprie vocatio dici solet quam cooperatione physica*.

[Sp. 509 D] Augustinus lib. 2. de dono perseverantiae c. 14. ex quo, inquit apparet ~~habere quosdam in ipso ingenio divinum naturaliter munus intelligentiae quo moveantur ad fidem si congrua suis mentibus audiant verba vel signa conspiciant. Et tametsi Dei altiori judicio a perditionis massa non sunt gratiae praedestinatione discreti nec ipsa eis adhibentur vel dicta divina vel facta, per quae possent credere si audirent utique talia vel viderent*.

*[Sp. 511 B-512 A] Bellarm. lib. 1. c. 13. ~~Certum est vocari a Deo multos~~~~ ~~..... ~~eo tempore quo Deus videt illos non secutoros, et non vocari eo tempore quo praevidentur secuturi si vocarentur. Nam Dominus Matth. XI. dicit: Tyrios et Sidonios poenitentiam acturos fuisse si ea signa vidissent*. Et post: nec omnino causam ignoramus ut ex Aug. colligi ~~potest in Ep. 106*. ..... ~~vocat autem quando videt non secuturos tum* *ut ostendatur vis liberi arbitrii, tum propter electos, ut in perditione aliorum intelligant, quam gratiam acceperint* ..... Neque reprobi culpam ~~ullam suae inobedientiae in Deum referre possunt, cum non praescientia Dei sed ipsorum voluntas causa fuerit ut vocationi non acquiescerent*.

*[Sp. 512 D-513 A] Et Bellarm. ibid. sub finem capitis: ~~si ponamus id quod ponit Aug. lib. 12*. de C. D. c. 6. duos videlicet in omnibus pares tentatos ~~eadem tentatione eodem modo loco et tempore et aeque affectos, et tamen unus resistat alter cadat* ..... ~~Respondeo causam diversitatis* *referendam esse in liberum arbitrium, ut Augustinus eo loco recte probat, sed non primam causam, nam prima causa fuit, quia Deus uni dedit inspirationem, quam praevidit ab illo per liberum arbitrium amplectendam, alteri dedit eandem, sed quam praevidit ab eo per liberum arbitrium rejiciendam*. (+ Casus non est dabilis, mea sententia. +)

[Sp. 513 B] Augustini locus difficilis: lib. de grat. et lib. arb. c. 17. ut velimus ~~sine nobis operatur, cum autem volumus et sicut volumus ut faciamus, nobiscum cooperatur*.

[Sp. 514 C] Idem tamen lib. 1. ad Simplicianum ~~quaest. 2. ut velimus et suum esse voluit et nostrum suum vocando nostrum sequendo. (+ Distinguit Bellarminus Deum ut causam moralem agere sine nobis, ut causam physicam cum nobis. +)

[Sp. 516 B] S. Thomas l. 2. quaest. III. art. 2. retulit gratiam operantem ad actum internum, cooperantem ad externum. (+ Operantem ad velle, cooperantem ad facere +)

[Sp. 518 B] Bellarm. lib. secundo de Grat. et lib. arb. Cap. 2. ponit has propositiones contra Pelagianos et Semipelagianos: auxilium gratiae praevenit volunta tem bonam ut invocationem. Ita concil. Arausican. can. 3. et 4. ubi dicitur: ipsam gratiam facere, ut invocetur a nobis.

[Sp. 518 D-519 A] Auxilium gratiae non aequaliter omnibus adest. Matth. XI. Matth. XIII.

[Sp. 522 D] Cap. 4: Nulla esset in Deo iniquitas, etiamsi omnibus ~~hominibus sufficiens auxilium ad salutem negaret*.

*[Sp. 523 C] Cap. 5: ~~Auxilium sufficiens ad salutem pro loco et tempore, mediate vel immediate omnibus datur*, aliud est de auxilio sufficiente ad non peccandum pro loco et tempore. (+ Licet non semper quovis loco mediate, intellige de infantibus, quin parentibus auxilium datur ut possint baptisari curare. +)

~~a peccato non adest omnibus momentis*. (+ Hoc Bellarminus ex eo postea probat, quod alioqui semper actu bona cogitaremus* *et vellemus.

[Sp. 530 D-532 A] Cap. 7. ~~Auxilium ad novum peccatum evitandum semper omnibus adest* quia tunc non opus est interna inspiratione. Et semper possumus divina mandata non transgredi et resistere tentationi quia vero non possumus ei resistere viribus propriis, sequitur semper adesse auxilium Dei.

[Sp. 533 A-535 B] Aug. lib. 3. de lib. arb. c. 19. ea quae volumus recte facere et ob ignorantiam aut difficultatem ex peccato originali natam non possumus, non dici peccata nisi improprie. Et hinc Bellarminus putat ob talia hominem non puniri poena sensus sed solum poena damni.

[Sp. 536 D-537 A] Bellarm. Der folgende Absatz ist am Rande angestrichen. lib. 2. de grat. et lib. arb. cap. 8: Possunt gentiles quibus nondum est Evangelium praedicatum cognoscere per creaturas Deum esse, et proinde possunt a Deo per gratiam praevenientem excitari ad credendum de Deo quia est, et quod inquirentibus se remunerator sit, et ex tali fide excitari possunt eodem dirigente et adjuvante Deo ad orandum et Eleemosynas faciendas, et eo modo impetrandum a Deo maius fidei lumen quod Deus per se vel per angelos vel per homines facile communicabit. Et dicit ita respondere D. Thomam in quaest. 14. de verit. art. 11. et afferre exemplum Cornelii.

[Sp. 539 B-540 A] Deus primo homini dedit adjutorium perseverandi seu gratiam, qua posset vitare omnia peccata, hominibus vero hodie tantum gratiam ad vitanda singula. Ita explicat Bellarm. lib. 2. c. 8. ad com. August. de correptione et gratia c. 2. (+ mihi hoc difficile +). Necessitas inquit aliquando cadendi in nobis est poena peccati.

[Sp. 542 A-D] Bellarm. d. l. c. 9. Quamvis gratia sufficiens omnibus ~~detur tamen praedestinationis divinae nulla ratio ex parte nostri assignari potest* ..... ~~Ex parte Dei assignari potest causa in genere ut ostendatur* *misericordia, et justitia ipsius. In particulari quoque dubitari non potest quin Deo non desit sua ratio, cur istum potius quam illum praedestinare voluerit ad vitam* ..... Et in Enchirid. Aug. 95. ait id in ~~aeterna beatitudine manifestum nobis futurum*.

*Praedestinationem ita sibi definit Bellarminus: ~~est providentia Dei, qua certi homines ex massa perditionis misericorditer selecti per infallibilia media in vitam diriguntur aeternam*.

[Sp. 548 A] S. Bonaventura dicit in I. Sent. dist. 41. q. 2. Deum praedestinare homines ob certas causas soli sibi notas, et non ob solam voluntatem suam. Addit Bellarm. c. XI. sed eas causas non dicit esse ex parte operum praevisorum. Intelligit autem voluntatem Dei non esse irrationalem sed cum sapientia et consilio conjunctam, ut etiam loquitur Augustinus Enchiridio c. [9]5.

[Sp. 550 A-B] Semipelagiani sunt qui dicunt fidem daturum Deum, quos praevidit per bonum usum liberi arbitrii dispositos fore ad illud donum recipiendum, seu qui fecerint ante quod in se est ex viribus naturae.

[Sp. 558 D-559 C] Bellarm. lib. 2. de grat. et lib. arb. cap. 13. post allegatum locum Matth. XXV ubi paterfamilias distribuit unicuique talenta secundum propriam virtutem, subjicit haec: sed esto nomine propriae virtutis intelligatur dispositio naturae, quis quaeso disposuit naturam nisi qui fecit naturam, ille igitur, qui facit ut praedestinatis omnia cooperentur in bonum, ille inquam electis suis non solum gratiam tribuit, sed etiam naturam disposuit, atque ita praedestinatio radix et origo est omnium bonorum. Deus enim ut supra diximus antequam absolute aliquid vellet, vidit omnia, quae accidere poterant quibuscunque modis rerum ordo constitueretur ..... atque ita cum eum praedestinavit simul constituit ut cum natura tum gratia et quicquid illi unquam accidere posset ei cooperaretur in bonum (+ et mox +) constituit in praedestinatione regnum coelorum dare certis hominibus quos absque ulla operum praevisione dilexit, tamen simul constituit, ut quoad executionem via perveniendi ad regnum essent bona opera.

[Sp. 563 C-D] (+ N.B. +) Bellarm. c. 14. liber de praedestinatione et gratia non judicatur ab hominibus doctis opus Augustini, cum nulla ejus fiat mentio in retractationibus neque in indiculo Possidii.

[Sp. 567 D-568 C] Bellarm. c. 15. Objectio: si Deus absque operum nostrorum ~~praevisione praedestinaret sine dubio aut omnes aut majorem partem hominum praedestinaret ad vitam* ..... ~~Respondeo hoc argumentum* *aliquid forte concluderet si praedestinatio non praesupponeret originale peccatum. Nam in angelis ita factum videmus, ut major pars ad vitam destinata fuerit* ..... Cur autem Deus cum posset etiam post peccatum ~~omnes liberare minorem partem liberandam decreverit, rationem esse dicit S. Aug. in ep. 157, ut intelligeremus quod omnibus deberetur.*

*Tantum abest ut haec sententia de praedestinatione correptiones, exhortationes, orationes, industriam diligentiam et spem bonam impediat, ut potius haec omnia ponat atque confirmet. Deus enim praedestinavit homines, sed ita praedestinavit, ut per haec media pertingant ad finem; neque verum est reprobum quicquid egerit damnandum, et praedestinatum quicquid egerit praedestinandum; non enim damnabuntur nisi mali nec salvabuntur nisi boni. Sed hoc tamen est verum omnes reprobos malos et omnes electos bonos aliquando futuros; et quoniam dum hic vivimus incerta est tum electio tum reprobatio, sicut nemo salutem desperare, ita etiam nemo certo debet de sua felicitate praesumere, sed cum metu et tremore salutem suam opinari.

[Sp. 568 C-572 A] Bellarm. lib. 2. c. 16. ~~Reprobatio quam S. Aug. praedestinationem ad interitum vocat duos actus comprehendit, alterum negativum, cuius nulla est causa ex parte hominum* alterum positivum, ~~cuius causa est peccati originalis actualisve praevisio.* Notat ibi Bellarminus* *praedestinatos usu scholarum dici de solis electis, praescitos de solis~~ ~~reprobatis .....

Deus unum liberat quia sic placet, alterum non liberat docet Aug. in~~ ~~ep. 105. et tract. 53. in Joh. et lib. 1. ad Simplic. q. 2. nihil aliud esse quam indurare quam* *non misereri.

Sed pergit Bellarminus: ~~alterius actus quo vult Deus reprobos aeternis peccatis addicere, causam esse peccata hominum*. (+ Haec omnia recte. Deus intendit omnium perfectionem, ergo quantum per naturam creaturae potest, eo promovet, permittit tamen aliquos non eo promoveri, ob naturam creaturae; hinc tandem sequitur ut etiam permittat aliquos fieri miseros. Est ergo haec permissio damnationis posterior permissione peccati, ut procuratio felicitatis est prior procuratione bonorum operum. Ratio quia semper Deus perfectissimum primo imperfectissimum ultimo respicit. Ne quis putet inepte et affectate tantum inter reprobationem et electionem distingui. +)

Augustinus lib. 3. advers. Julian. c. 18. Bonus est Deus, justus est Deus. Potest sine bonis meritis liberare quia bonus est, non potest sine malis meritis damnare quia justus est (+ non sufficit. Ut effugio utamur de massa corrupta, sed altius ascendendum patet ex electione et reprobatione angelorum +).

[Sp. 573 A-C] Bell. c. 17. Sancti angeli gratis ante bonorum operum praevisionem electi fuere. Antequam Deus angelos absolute creare vel praedeterminare vellet, sine dubio cognovit eos bene usuros libero arbitrio et gratia et tandem salvandos, si eam gratiam illis praeberet quam re ipsa praebuit, haec enim cognitio necessaria est in Deo ac per hoc prior est quam absoluta voluntas creandi vel praedestinandi Angelos quae non est necessaria sed libera, necessaria enim sunt priora liberis secundum nostrum modum intelligendi. Igitur cum Deus voluit angelos creare, et eam gratiam illis praebere quam praebuit, sine dubio voluit etiam illos infallibiliter salvare, nam si id non voluisset, eam gratiam non dedisset per quam illos infallibiliter salvandos esse praeviderat. Prius autem est velle gratiam angelis praebere quam videre opera ex illa gratia procedentia cum causa sit prior effectu, igitur prius voluit absolute Deus angelos salvare quam eorum opera futura praeviderit. Eadem ratione patet reprobationem Angelorum negativam non pendere ex praevisione peccati, nam praevidit Deus angelos qui perierunt infallibiliter perituros, si eam solam gratiam illis daret, quam re ipsa illis dedit, ergo cum eam solam gratiam illis dare voluit, simul voluit eos non praedestinare ad gloriam, sed permittere ut exciderent a salute, nam si eos Deus absolute salvare voluisset, non defuisset eius sapientiae ratio qua id faceret. Nulla igitur causa reddi potest cur Deus aliis angelis dare voluerit gratiam per quam videbat infallibiliter salvandos, aliis vero per quam videbat infallibiliter non salvandos, quia voluit illos salvare, istos non voluit salvare. Cur autem voluerit angelos malos positive damnare, sine dubio causa fuit peccatum eorum praevisum.

[Sp. 577 B] Ex recentioribus, qui proprie contra haereticos nostri temporis, pro liberi arbitrii defensione scripserunt, multi numerari possunt. ... Christophorus a capite fontium, in lib. de libero arbitrio.

[Sp. 582 A] Bellarm. Lib. III. cap. 5 (+ Eadem libertas a necessitate homini ante lapsum et post lapsum. +) Decretum Pii V. a Gregorio XIII. rursus innovatum in quo damnantur sententiae illae: quod voluit aut fit etiamsi necessario fiat, libere fit. Et: sola violentia repugnat libertati hominis naturali.

[Sp. 582 C] Voluntas habet poenam, necessitas veniam. S. Optatus Milevitanus lib. 7. adversus Parmenianum. (+ Istaque necessitas hic ea intelligitur quae hominem redderet excusabilem, quam sola rejicit Ecclesia moralis scilicet. +) si quaereretur solum libertas a coactione nulla esset quaestio de liberi arbitrii conciliatione cum gratia.

[Sp. 583 A-B] Lombardus in 2. Sent. dist. 25. lit. C. quaerit quomodo in Deo sit liberum arbitrium cum ille non possit nisi bene agere et liberum arbitrium requirat potestatem in opposita, et lit. D. respondet in Deo esse liberum arbitrium quia licet non possit male agere, tamen non necessitate agit quod agit, et potuisset illud non agere.

[Sp. 583 C] Si libertas a coactione sufficeret, etiam bruta esse libera quae sponte agunt. Deus libere genuisset filium.

[Sp. 583 D-584 A] Bellarminus ait dicto cap. 5. circa finem[:] pugnantia docere, qui affirmat liberum arbitrium a coactione non vero a necessitate esse solutum, ..... quia potestas electiva non videtur intelligi posse cum determinatione ad unum et necessitate. Electio enim est inter multa et ideo electionem praecedit consultatio. At si necesse habeo unum aliquid velle aut facere, ubi est consultatio ubi electio.

[Sp. 589 C-594 D] Bellarm. de grat. et lib. arb. lib. 3. c. 8 constat electionem non rationis esse sed voluntatis.

Ibid. nemo consultat utrum debeat veritati cognitae assentiri, nec ne sed simpliciter eo accedit quo argumenti vis ducit. Hinc fides catholica requirit pium voluntatis affectum. Quod ratio nunc exerceat actum speculandi vel judicandi, nunc vero quiescat non potest referri in ipsam rationem sed in appetitum totius suppositi, qui non est alius nisi voluntas.

Voluntas necessario eligit id quod ultimum judicium practicum determinavit esse eligendum* dict. l. 8. Addit: ille etiam qui dixit *sit pro ~~ratione voluntas* ~~non exclusit judicium ab electione, sed judicavit bonum* sibi esse contra rationem agere. Pergit: dices illum qui contra determinationem ultimi judicii practici aliquid eliget, posse reddere rationem electionis suae, quod videlicet id fecerit ut ostenderet suam libertatem. Respondeo hoc ipsum tunc futurum ultimum judicium practicum omnibus consideratis bonum mihi est nunc contra rationem agere, ut me liberum esse demonstrem. (+ Voluntatem nunquam agere sine ratione majore, colligo ex his verbis Bellarmini ibidem: +) si voluntas tunc eligeret aliquid aliud (+ quam quod ultimum judicium practicum dictavit esse utilissimum +) haberet quidem rationem cur eligeret illud tale medium quia est utile, ~~sed non haberet rationem quare omitteret illud aliud quod hic et nunc et simpliciter est judicatum melius. Accedat* (+ pergit +) ~~quod si posset fieri ut quis eligeret contra dictamen ultimi judicii* *practici posset etiam fieri ut in voluntate esset peccatum sine ullo errore vel defectu in ratione sive intelligentia. Quod quidem adversarii coguntur admittere. Sed certe videtur esse contra illud Salomonis, Proverb. 14*. errant qui operantur malum. (+ Pergit: +) Voluntas ideo est libera quia est appetitus rationalis sicut e contrario ~~appetitus in bestiis ideo non est liber, quia non est rationalis. Igitur causa libertatis est ipsa ratio*. (+Pergit:+) Igitur si potentia cognoscens sit determinata ad unum id est non proponat nisi*~~ ~~*unum sive bonum sive malum appetitus necessario tendet in illud aut ab eo refugiet ut videmus in bestiis quorum cognitio est per sensum, et per hoc determinata ad unum, at si potentia cognoscens sit indeterminata et proponat varia objecta, ostendens singulis esse rationem boni et rationem mali ac denique viam aperiat ad opposita qualis est ratio nostra respectu mediorum quae non habent necessariam connexionem cum fine tunc appetitus erit liber et poterit inclinari in varias partes.

[Sp. 596 C-597 A] Bell. lib. 3. de grat. et lib. arb. cap. 9. Voluntas in eligendo* *libera est, non quod non determinetur necessario a judicio ultimo et practico rationis, sed quoniam istud ipsum judicium ultimum et practicum in potestate voluntatis est.

Sciendum est enim post cognitionem boni in universum mox existere in voluntate inclinationem aliquam in illud non tamen plenam electionem, deinde cum proponuntur a ratione varia media et ostenditur quid boni et quid mali sit in unoquoque voluntatem inclinari, modo in unam partem modo in aliam, et in ejus potestate esse ut sinat se moveri vel resistat non quidem actu positivo sed negativo, non sinendo videlicet se moveri (+ cur non forte quia habitu aliquo praeoccupata +).

Per hoc enim quod voluntas sinit se moveri ab una ratione proposita fit ut mens omissa alia inquisitione pergat et concludat judicium particulare, ad quod continuo sequitur electio. Itaque libertas voluntatis in eo proprie sita esse videtur, quod propositis variis rationibus non necessariis sinat se moveri ab una et non ab alia (+ sed non sinit se moveri nisi ab ea quae apparet fortior +). Hinc est quod boni vel mali habitus multum confert ad bonam vel malam actionem.

[Sp. 597 C] Saepe enim homines ex rebus non necessariis eligunt minus bonum, remoto etiam omni errore, et Deus ipse, in quem error cadere non potest, eligit et facit minus bonum, cum maius aliquid eligere~~ ~~et facere posset.

[Sp. 598 B-C] Bellarm. d. l. 9. Minus bonum absolute potest eligi remoto errore, si in particulari propter aliquam circumstantiam ratio judicet hoc tempore illud esse optimum. Quomodo Deus cum aliquid agit, non ideo illud agit, quia nesciat se posse facere aliquid melius, sed quia judicat tunc illud maxime expedire. Duobus bonis aequalibus simul propositis potest alterum eligi, quia vel propter aliquam circumstantiam voluntas inclinabit in alterum, vel certe ut res aliquando finiatur, voluntas sinet se moveri ab altero et tunc judicium ultimum concludetur, et electio consequetur. Nam experientia docet cum non possumus per rationem unum alteri praeponere, judicari ab omnibus utile, ut potius forte eligatur unum, quam utrumque relinquatur.

[Sp. 612 D] Bell. lib. 3 cap. 15 ~~Potentia suprema quae est in bestiis corporalis ac materialis est, proinde pertingere non potest ad cognitionem universalem quae fundamentum est ratiocinationis* neque potest reflecti ipsa in se et judicare de suo judicio quod est fundamentum libertatis.

[Sp. 613 D] Petrus Abaelardus dixit Deum non posse facere nisi ea quae facit. (+ Hoc falsum, alioqui nihil esset possibile nisi quod actu produceretur. +)

[Sp. 619 A] Bell. lib. 3 c. 1[7]. Voluntas divina non potest non esse conformis sapientiae divinae. Sapientia divina non potest non judicare id esse melius et faciendum quod reipsa est melius et faciendum. Igitur voluntas divina non potest eligere nisi id quod reipsa est melius et faciendum, ac proinde non est libera cum non possit eligere nisi unum, respondeo: sapientia divina judicat nihil esse absolute bonum et faciendum extra Deum, nisi quod ipse Deus facere voluerit et id esse melius quod ei magis placet. (+ Deus agit gloriae suae causa, seu ut perfectionem suam quam maxime ostendat seu perfectissimo modo +)

[Sp. 620 A-62 D] Cap. 18 Bellarminus non ineleganter dicit de rationibus cur Deus liberum arbitrium hominibus dederit.

[Sp. 575 A-576 B] Bellarminus lib. 3. cap. 1 ait: sunt sex praecipue quaestiones obscurissimae in tractatione de libero arbitrio .....

Prima est de concordia liberi arbitrii cum determinatione judicii practici. Nam si voluntas pendet in electione a judicio rationis practico cum nihil possit voluntas eligere, nisi quod ratio judicaverit omnibus consideratis hoc loco et tempore esse bonum et expetendum, ratio autem non sit in judicando libera sed necessario pendeat ab objecto, nec possit aliter judicare quam res se habeat remota ignorantia et perturbatione, quae sine dubio ad libertatem non necessario requiruntur, ubi quaeso est arbitrium voluntatis? Altera quaestio est de concordia liberi arbitrii cum praescientia Dei, nam si Deus omnia novit antequam fiant, nec potest eius cognitio falli non poterit aliquid pro arbitrio hominis fieri aut non fieri sed necessario id fiet quod Deus futurum esse praenovit. Tertia de concordia liberi arbitrii cum determinatone divinae voluntatis. Nam si liberum arbitrium, ut omnes aliae secundae causae nihil agere potest sine concursu primae causae, prima vero causa quae est divina voluntas prius natura operatur et applicat secundas causas ad operandum, nec ulla ratione efficientia eius impediri potest; ubinam est ea libertas quae voluntati relinqui dicitur et a qua liberum arbitrium nominatur. Quarta de concordia liberi arbitrii cum depravatione naturae quae ex peccato primi parentis in homine reperitur, nam quemadmodum curva tibia non potest non semper claudicare, sic etiam humana voluntas per peccatum perversa et curva effecta non videtur posse in ullo opere vitare peccatum. Quinta de concordia liberi arbitrii cum praedestinatione divina, nam si praedestinatio certissima est, nec a nostris operibus, sed a divina voluntate dependet, certe nec praedestinati videntur posse non bene agere, nec non praedestinati bene agere. Proinde tollitur libertas ad bona et mala, nisi ratio inveniatur qua praedestinatio cum libertate concilietur. Sexta de concordia liberi arbitrii cum gratia efficaci. Nam si gratia efficax facit hominem credere sperare diligere poenitentiam agere bene operari, quoniam alioqui non vere gratia efficax diceretur, et ut Augustinus alicubi dicit ipsa facit ne rejiciatur; nullae videntur esse partes liberi arbitrii in his operibus quae ad salutem et pietatem pertinent.

Ex his quaestionibus prima solvetur in hoc 3. lib. cap. 8 et 9. Secunda et tertia in 4. lib. c. 13. 14. 15. 16. Quarta in lib. 5. c. 10. 11. 12. Quinta et sexta in libro 6. c. 14. 15. (+ NB. Necessitas consequentiae est, cum quid ex alio necessaria consequentia sequitur, necessitas absoluta est, cum contrarium rei implicat contradictionem. Ex Dei Essentia seu summa perfectione certo et si ita loqui placet necessaria consequentia sequitur Deum eligere optimum, tamen libere eligit optimum, quia in ipso optimo nulla est necessitas absoluta, alioqui contrarium ejus implicaret contradictionem, et solum optimum esset possibile, caetera vero essent impossibilia contra hypothesin. Itaque circulo aut triangulo inter se concurrentibus circulum libere eligit (ita fingamus) licet ob rationem majoris pulchritudinis eligat, at inter circulum uniformis et difformis circumferentiae non eligit, sed posito circulum esse creandum, necessario creabit uniformem, et absolute dici potest, circulum difformem a Deo non posse eligi, quia est sua natura impossibile, itaque absolute necessarium est ut rejiciatur. +) (+ Radix libertatis in Deo est rerum possibilitas sive contingentia, qua fit ut innumera reperiantur quae neque sunt necessaria neque impossibilia, ex quibus Deus illa eligit quae ad gloriam suam testandam maxime faciunt. Radix libertatis in homine est imago divina, quod Deus scilicet eum voluit creare liberum et fecit ut non nisi a boni proprii qua talis consideratione moveretur, quemadmodum Deus in eligendo non nisi gloriae suae rationem habet, hoc tantum discrimen est, quod homo ex defectu originali creaturae cujuscunque falli potest, Deus non potest. +)