De affectibus. Ubi de Potentia, Actione, Determinatione

 0. bis 22. April 1679

10 April. 1679 De affectibus Ubi de Potentia, Actione, Determinatione [A]

Mens est illud, cujus aliqua est conscientia, id est actio in se ipsum, qualis in me est.

Cogitatio est status mentis qui conscientiae causa proxima est.

Actio est status aliquis qui causa proxima mutationis est.

Passio est status aliquis qui effectus proximus mutationis est.

Mutatio est aggregatum ex duobus statibus contradictoriis.

Vis seu Potentia est status ex quo sequeretur actio nisi esset aliquid aliud ex quo eadem ratione sequi deberet.

Conceptus seu imaginatio est cogitatio ex qua nulla sequitur actio ad extra.

Sententia est cogitatio ex qua sequitur conatus agendi ad externa.

Voluntas est conatus agendi ad externa ortus ex cogitatione.

Voluntas est actio mentis. Actio est mutationis causa.

Intellectio est passio mentis. Passio est in quo fit Mutatio.

Imaginatio est intellectio simplex.

Sententia est intellectio ex qua sequitur voluntas

vel Imaginatio sive conceptus est intellectio simplex.

Sententia est aggregatum ex intellectione simplici et intellectione causae ejus. Unde mirum non est rursus inde sequi reactionem Mentis erga illam causam, quae reactio est Voluntas, nam quicquid agit, patitur.

Voluptatem definire nihil attinet.

Voluptas est perceptio ejus quod actionem praesentem juvat.

Dolor est contrarium voluptatis, seu perceptio ejus quod actionem praesentem impedit. Nam juvandi contrarium est impedire.

Voluntas est conatus qui sequitur opinionem boni vel mali praesentem in conante.

Bonum est quod confert ad voluptatem.

Malum est quod confert ad dolorem.

Conatus est initium actionis.

Actio est status rei ex quo mutationis alicujus praesentis ratio reddi potest, quae res dicitur Causa.

Passio est status rei quatenus in ea sequitur mutatio praesens, quae res dicitur subjectum mutationis vel objectum causae. [B]

Affectus est occupatio animi orta ex sententia animi circa bonum et malum.

Occupatio animi est inclinatio ad aliquid prae alio cogitandum.

Inclinatio est facilitas agendi.

Facilitas est cujus pauciora sunt requisita requisitis alterius pluribus similia et aequalia.

Requisitum est sine quo quid esse non potest.

Concipere dicimur quod simile opinamur cogitationi nostrae.

Percipere quod et simile opinamur cogitationi nostrae praesenti et causam ejus proximam Über proximam: certam esse.

Meminisse est credere se percepisse.

Expectare est credere se percepturum esse. Sed haec vox non satis respondet.

Cognitio est sententia Über sententia: opinio vera.

Vera sententia est quae resolvi potest in sententias quas nos credere experimur, et quas in alias resolvere impossibile est. (+ Tales sententiae sunt, in iis quae rationis sunt principium contradictionis, in his quae sunt facti, eae perceptiones quarum intra nos conscii sumus. +)

Fames, sitis, dolor, an passiones? Non videtur, quia non oriuntur a quadam ratione.

Si imago quam percipimus multum similitudinis habeat cum rebus quas antea noxias experti sumus, excitatur in anima metus. Quod si soliti sumus antea nos contra eam rem defendere, sequitur audacia; sin fugere tunc soliti sumus, sequitur pavor [art. 36]. (+ Sed quid initio fecimus? principium de actionibus semel junctis, mox rursus jungendis. +)

Consideratio est occupatio animi a singularitate objecti cum ipsa novitate consideranda occupamur [art. 70].

Existimatio est consideratio hujus ipsius quod res consideratu digna sit [art. 54].

Neglectio est consideratio hujus ipsius quod res ultra considerari digna non sit, perinde ac si hac consideratione ei valediceremus [art. 54].

Consideratio videtur esse omnis attentior cogitatio cum id quaeritur an imposterum sit cogitandum. Seu consideratio est attentio animi ad contemplandum. Vel est attentio animi ad inveniendum vel judicandum. Ira, metus, etc, animum occupant, sed non sunt considerationes.

Contemplari est quaerere veritatem.

Honor est existimatio personae. Contemtus est neglectio personae.

Magnanimitas vel Superbia est Honor sui. Humilitas vel abjectio est contemtus sui [art. 54].

(Respect) devotio [art. 83] videntur esse in animo ut honor et cultus in signo.

Affectus videntur esse magnae opiniones. Fames et sitis non sunt opiniones seu sententiae animi rationibus subnixae, sed sunt sensus. Itaque non videntur ad affectus pertinere. [C]

Affectus est occupatio animi ab aliqua sententia circa bonum et malum nostrum.  Sententia est vel opinio vel perceptio, opinio a ratione, perceptio a sensu. Sententia item vera vel falsa, certa vel verisimilis. Dubia nulla est, nam non est utique sententia ejus qui dubitat.

Si id quod bonum esse credimus, sit contemplatio, poterit ille affectus dici Cura, (+ quanquam et ea vox [Curiositas] [art. 88] sumi soleat pro habitu quo quis magis ad contemplandum fertur quam alius, seu plurium curam habet quam alius, itaque forte melius cura. +)

Cum id quod malum vel inutile esse credimus est contemplatio, affectus erit Neglectus.

Admiratio est rei cura ob singularitatem [art. 53].

Taedium est neglectus rei ob vulgaritatem [art. 208].

Singulare est cujus attributum paucis aliis competit.

Curiosus est cujus consuetudo est plurium curam habere quam alii solent.

Incuriosus est cujus consuetudo est pauciorum curam habere quam alii solent.

Diligentia est curiositas in agendo. (Masenii liber De utili curiositate.)  (: Proprie diligentia non est curiositas; sed ita est ad actionem propositam ut curiositas ad contemplationem. :)

Pulchrum est cujus cogitatio jucunda est.

Amare est alicujus rei perceptione delectari. Itaque non omne pulchrum amamus. Nam pulchrum cadit in res etiam quas ut possibiles tantum consideramus; amor est earum solummodo rerum quas existere credimus. Itaque potest aliquis comminisci animo pulchrum aedificium, sed non ideo ipsum amare dicetur, si nuspiam extet.

Hinc sequitur si hominem amamus, nos ejus ex felicitate delectationem percepturos, nam eo magis percipi poterit quo felicior erit.

Si quis tamen amorem aeque late extendat ac pulchritudinem, non resistam.  (: An sic potius: pulchrum est cujus contemplatio per se jucunda est, cum scilicet reddi ratio potest jucunditatis, seu clare distincteque percipitur, seu cum intelligere jucundum est.  Gratum est quod cognoscere jucundum est.  Amabile est, cujus cogitatio per se jucunda est.  Gratae sunt etiam propositiones, amabiles sunt res.  Res grata dicitur, cum existere ipsam gratum est.  Per se jucundum voco, quod non ideo jucundum est, quia ad aliud jucundum extra ipsum confert. :)

Admiratio magnitudinis, Cartesio existimatio.

Admiratio parvitatis, Cartesio contemtus.

Magnanimitas vel superbia, Humilitas vel abjectio.

Admiratio magnitudinis (parvitatis) nostrae,

Veneratio despectus, alienae [art. 54-55].

Stupor est excessus admirationis [art. 73].

Miriones, qui rara ideo tantum quaerunt, ut admirentur, seu propter solam delectationem ex novitate [art. 78].

Amor est commotio animae producta motu spirituum, qui eam incitat ad voluntate se jungendum objectis, quae ipsi conveniunt [art. 79]. (+ Ita Cartesius, sed hoc modo non posset dari amor Dei. +)

Voluntas jungendi hoc loco non est cupiditas se jungendi, sed concipiendo se velut jam junctum rei amatae in unum totum [art. 80].

Amor distingui potest secundum existimationem de re amata, nam si minor fit nobis ipsis est simplex benevolentia, si aequalis amicitia, si superior, devotio. Et quia semper totius majorem partem praeferimus, hinc in simplici benevolentia nos praeferimus; in devotione non metuimus mori rei amatae studio [art. 83].

Complacentia est cum amamus rem, quia per sensus externos ut pulchra exhibita est. Contrarium est horror, vel aversio quae est erga deformia [art. 85] (+ melius displicentia diceretur. Nimirum res vel placent vel disciplent +).

Cupiditas est passio animi producta a spiritibus per quam disponitur ad volendum in futurum res quas sibi repraesentat, ut convenientes [art. 86] (+ accurate inspiciendum quomodo differat ab amore, videtur eo differre quod jucunditas est in eo quod amamus per se, at in eo quod cupimus tantum utilitas +).  Curiositas cupiditas sciendi.  Ambitio (sensu indifferenti) cupiditas honoris.  Appetitus vindictae [art. 88].

Laetitia est opinio boni praesentis magni [art. 91].

Tristitia est opinio mali praesentis magni [art. 92. 93].  Nota: Laetitia est aliquando etsi nullum distincte bonum cogitemus. Videtur ergo consistere in sensu illo libertatis cum nihil nos turbat impeditque, et libertas nobis est quidvis agendi. Videtur tunc tamen hoc saltem nempe sanitatem ipsam et euexiam nos nobis instar bonum imaginari.

Spes est opinio boni futuri.

Metus opinio mali futuri [art. 57. 58].

Cupiditas est opinio boni possibilis.

Fuga est opinio mali possibilis [art. 86-89].

Causa propter quam laetitia ex titillatione sequitur, inde oritur quod omnis jucunda sensatio consistit ex eo quod objecta sensuum excitant motum in nervis, qui possit ipsis nocere, ni satis virium ad resistendum haberent, quae cum animae exhibeat corporis robur, jucunda est [art. 94].  Uti quidam appetitus vel aversiones speciales oriuntur a speciali quodam casu qui infanti contingit, ita appetitus generales oriuntur ex iis qui omnibus infantibus contingere solent [art. 107. 136].

Voluptas quam capimus ex eo quod difficile aliquid aggredimur. Item voluptas ex eo quod rem difficilem superavimus, unde recordatio malorum jucunda [art. 95].

Languor est dispositio ad relaxationem et cessationem omnis motus [art. 119].

Risus non producitur ex laetitia, nisi aliquid habeat odii admixtum vel admirationis [art. 125].

(+ Cartesius oblitus est explicare oscitationem in libro de passionibus. Ea enim valde similis risui et fletui. +)

Anima de rebus noxiis primum dolore admonetur, inde sequitur tristitia ac denique odium erga eam rem vel aliam similem. Idem ordo est a voluptate ad laetitiam, atque inde ad amorem rei vel alterius similis [art. 137]. ~~Definitiones affectuum ex Cartesio: ~~

Functiones animae sunt vel Actiones vel Passiones.

Actiones animae sunt Voluntates [art. 17].

Voluntates vel in ipsa anima terminantur, quales sunt voluntates cogitandi, vel terminantur ad corpus, ut illae quas sequitur motus voluntarius [art. 18].

Passiones animae sunt Perceptiones.

Perceptiones vel animam pro causa habent vel corpus [art. 19].

Perceptiones quae animam pro causa habent, sunt perceptiones cogitationum, et earum inprimis quae animae voluntate formantur, quales sunt imaginationes quas ipsi formamus [art. 20] (+ conceptus +).

Cogitationes quae corpus pro causa habent (+ possis dicere phantasias +), pendent vel a nervis, vel a fortuito spirituum motu.

Phantasiae quae pendent a nervis sunt sensiones.

Phantasiae quae pendent a fortuito spirituum motu, simili illi quem alias nervi excitare solent, sunt illusiones [art. 21].

Sensiones tribuimus vel objectis, vel corpori nostro, vel animae ipsi.

Sensiones quas tribuimus objectis, sunt qualitates illae quas vocant sensibiles, quae tamen non sunt res verae sed imaginariae [art. 23]. (+ Ita calor aquae, qui alius atque alius apparebit eodem tempore nobis ipsis, modo una modo alia corporis parte tangentibus. +)

Sensiones quas corpori nostro tribuimus, sunt quales: Fames sitis, dolor, titillatio [art. 24. 94].

Sensiones quas in ipsa anima esse dicimus hoc loco imprimis tractabimus; sunt enim proprie Affectus [art. 25].

Sensiones omnes illusionum sunt capaces praeter affectus: neque enim decipi possumus, cum iram in nobis sentimus [art. 26] (+ at nec cum famemus? Item an non somniare possumus nos esse iratos? +).

Affectus sunt perceptiones aut sensus aut commotiones animae qui ad ~~eam specialiter referuntur*, quique producuntur, conservantur et corroborantur per* *aliquem motum spirituum [art. 27].

Perceptiones id est passiones animae. Sensus sive sensationes, quia eodem modo~~ ~~ab anima cognoscuntur, ut objecta sensuum externorum.

Commotiones, quia sunt mutationes maxime validae, quae in anima fiunt~~ ~~[art. 28].

Specialiter ad animam referuntur Affectus, nam sentiuntur in ipsa anima, et~~ nulla vulgo cognoscitur causa proxima ad quam referri possint. Et in hoc distinguuntur ~~a fame et siti, dolore, titillatione [quas] omnes ad corpus referunt [art. 29. 94].

Efficiuntur conservantur et corroborantur per motum spirituum, in~~ ~~hoc distinguuntur a volitionibus. (+ Verum haec discriminatio non est sensibilis cuivis, itaque aliam afferre malim. +)

Anima potest sistere motus externos; non potest sistere passiones, nisi arte et paulatim [art. 41. 45].

Affectus est occupatio animi orta ab aliqua cogitatione. Haec cogitatio animum~~ ~~occupat vel quia est singularis, vel quia refertur ad bonum malumve [art. 52. 53]. ~~Bonum malumve* est quod confert ad voluptatem vel dolorem.

Affectus ergo vel objectum aliquod repraesentant nullo boni malique respectu, vel ut bonum malumve. Cum sine boni malique respectu, affectus dicitur admiratio [art. 53.].

Cum objectum repraesentatur ut bonum malumve, tunc nos vel ei conjunctos credimus sive statuimus vel ei conjunctos concipimus sive imaginamur [art. 56]. Cum nos ei junctos credimus oritur laetitia vel tristitia [art. 61. 91].

Cum vero nos ei conjunctos concipimus, tunc vel concipimus simpliciter, oriturque amor vel odium, quia scilicet antea aliquid simile vel idem cui nos junctos credidimus laetitiam vel tristitiam peperit [art. 56. 79], vel concipimus cum opinione possibilitatis seu efficiendi conatu futurae conjunctionis oriturque Cupiditas et Fuga [art. 57. 86] (+ non a cupiditate +).

Haec possibilitas vel simplex est vel conjuncta est cum probabilitate seu facilitatis opinione, oritur Spes et Metus; vel ad majorem certitudinem assurgit, oriturque Fiducia et desperatio [art. 165-166].

Laetitia et Tristitia est ex opinione vel sensu Über opinione vel sensu: geschweifte Klammer, darüber: sensio boni malive praesentis [art. 61].  Sensio est vel sententia vel sensus.

Amor et Odium ex sensione boni malive praeteriti renovata cogitatione rei (similis) quam putamus praesentem [art. 56].

Spes et Metus ex sensione boni malive futuri [art. 58].

Prima cupiditas videtur ipsi laetitiae cohaerere, ut scilicet eam conservemus et augeamus [art. 137].

Laetitia quae fere sine cupiditate est et ad summum pervenit diuque durat, nocet magis sanitati quam ea quae cupiditati mixta est, torporem enim quasi quendam inducit; ideoque de ea tantum locum habent quae Cartesius disserit de physica laetitiae causa et effectibus, et quae ille tribuit amori, ego laetitiae cupiditati mixtae tribuere malim. Vid. part. 2. de pass. artic. 107. 109. 111. Cartesius amorem a cupiditate non satis clare distinxit.

Admiratio est vel imperfectionis quae dicitur contemtus vel perfectionis quae dicitur existimatio.  Quicquid amamus existimamus, non semper quod odimus contemnimus.

Existimatio et Contemtus est vel nostri vel alterius.

Nostri magnanimitas humilitas, cum laudabilis, superbia, abjectio, cum vituperabilis.

Generositas est conscientia virtutis.

Virtus est habitus agendi secundum rectam rationem [art. 151-161].

Alterius est vel cultus (respect) vel despectus [art. 162].  Veneratio est existimatio cum aliquo metu vel spe. (+ Itaque non bene opponitur despectui. Nam possumus aliquem aestimare verbi gratia insignem artificem, etsi eum non timeamus. +)  Dedignatio est contrarium venerationi, est despectus cum desperatione boni malique, vel securitate ab aliqua re Darunter, gestrichen: Spei [art. 163-164].

Amor si existimatio ei conjungatur dividi potest in benevolentiam, amicitiam et Devotionem [art. 83].

Benevolentia est amor erga eum quem minoris existimamus quam nos. Talis est etiam erga canem.

Amicitia est amor erga eum quem nobis parem putamus. Haec non est nisi hominis erga hominem.

Devotio est amor erga eum quem nobis longe praeponimus. Talis maxime locum habet erga Deum, proxime erga principem, aliumve virum magnum [art. 83]. (+ Videtur et odium cum existimatione conjungi posse +) [art. 84].

Amor odiumque sunt vel erga res jucundas et molestas, vel erga utiles et noxias. Id est de bonitate rei judicari potest vel sensione vel ratione. Prior affectus fortior, quia posterior ratione ad priorem reducendus est. Idem discrimen Daneben: NB. etiam Laetitiae et Cupiditati accommodari potest. Cum laetitiae et tristitiae accommodatur, incidimus in voluptatem et dolorem, haec enim sunt sola bona quae per se volumus [art. 91. 137-139].

Motus spirituum in spe componitur ex motu spirituum in laetitia et cupiditate [art. 165].  Quisquis sperat, laetatur.  Quisquis timet, tristatur.  Qui sperat cupit.  Qui timet fugit.  Qui cupit amat.

Zelotypia est timor amittendi boni (per aemulum).  Zelotypia est timor scrupulosus possessoris boni;  vel zelotypia est timor aemuli in possessore.  Quo major spes eo major cupiditas [art. 167].

Fluctuatio est Metus errandi in deliberando [art. 170].

Spes summa est securitas.

Metus summus est desperatio [art. 166].

Res quae speratur aut metuitur vel pendet a nobis vel a nobis non pendet. Cum pendet a nobis, spem habemus metumque tum in ratione nostra, tum in virtute seu exercitio agendi secundum rationem, tum in fortuna. Sed metus in fortuna reducitur ad ea quae a nobis non pendent [art. 144. 146].

Timor errandi vel spes non-errandi est vel in deliberatione vel in executione; timor errandi in deliberando est animi fluctuatio [art. 170]. Timor errandi in executione est pusillanimitas [art. 174].

Spes in executione non errandi est animositas [art. 171]. (+ Huc pertinet aemulatio quae victoriae Daneben: ^&.!! spes est. +)  Imo aemulatio non est spes victoriae sed conjuncta cum spe victoriae [art. 172].

Videtur animositas esse ante executionem, ut audacia in executione, cui opponitur costernatio [art. 174]. Fluctuatio si duret post deliberationem, etiam cum agere statuimus, appellatur remorsus conscientiae (remors). Si error detegatur post actionem oritur tristitiae species quam poenitentiam dicimus [art. 177].  Audacia est species animositatis, nempe circa difficilia.  Consternatio audaciae contraria [art. 171].  Aemulatio est spes successus ideo quia aliis successit. Est ergo sine certamine, et est solum in imitatione cum cupiditate aequandi [art. 172].  Consternatio semper mala est excessus pusillanimitatis [art. 174].

Sequuntur Laetitiae et Tristitiae species quaedam.

(+ Gratulatio (interior scilicet) laetitia ex bono alieno novo, potest et vocari applausus. +)  (+ An potius Favor. Favete linguis. Sed favor potius est cupiditas juvandi quam gratulatio ob bonum quod obtigit. +)

Invidia (+ vel indignatio +) est tristitia ex bono alieno.  Interdum rectius appellatur invidia, interdum indignatio [art. 182].

Commiseratio est tristitia ex malo alieno [art. 185].

Acquiescentia est laetitia ob acta nostra [art. 190].

Poenitentia est tristitia ob acta nostra.

(+ Favemus his quorum acta nobis jucunda sunt; aliud tamen est favor, aliud voluptas ex actis alienis. Nam favemus et his qui nihil egere, a quibus nobis optima quaeque promittimus. Videtur favor esse etiam sine cupiditate juvandi, nam et spectatores favent.

Itaque favere alicui est bonum ejus cupere. Est autem cum quadam specie superioritatis, nam et spectator quodammodo velut illi qui spectaculum edit superiorem imaginatur, quasi judex constitutus. +)

Indignatio est dolor ex malo ab aliis patrato quod ad nos non refertur [art. 195].

Ira cum ad nos refertur [art. 199].  Eodem modo favor est benevolentia vel laetitia ex bono alterius ob bonum ab eo patratum, licet ad nos non refertur [art. 192].  Gratus animus cum nos tangit [art. 193].

Gloria in nobis est voluptas ex aliorum existimatione de nobis [art. 204].

Pudor est dolor ex aliorum de nobis opinione [art. 205]. (+ Laetitiam ex alieno malo sequi solet irrisio [art. 178], quia laetitiam ex bonis mediocribus novis sequitur risus [art. 125. 181]. Est autem plerumque alienum malum, nobis non nisi mediocre bonum. At si magnum nobis bonum est, profecto non ridemus, ut si is occisus sit a quo perniciem metuebamus. +)

(+ Ob magna bona non nisi leves homines ridere solent, qui magnitudinem eorum non assequuntur. +)

Satietas seu fastidium est molestia ex similitudine cogitationum vel perceptionum, vel etiam fruitionum [art. 208].

Desiderium est dolor ex recordatione boni praeteriti.  Est cum quadam desperatione [art. 209].

Hilaritas est voluptas ex recordatione mali praeteriti [art. 210].

Risus oritur ex laetitia mediocri, cui aliquid admirationis, imo et odii admistum est [art. 125].

Fletus oritur ex tristitia mediocri, cui aliquis sensus amoris admixtus est [art. 128]. In pueris plus tristitia potest, in senibus plus amor [art. 133].

Suspiria oriuntur cum quaedam imaginatio spei aut laetitiae supervenit tristitiae [art. 135]. [D]

Affectus est cogitatio animum occupans, vel si mavis occupatio animi a cogitatione.  Affectus animi impetus vel impressio, ut in corpore excusso.

Occupatio animi est determinatio ad aliquid cogitandum.

Potest autem cogitatio animum determinare etiam ad aliam cogitationem sibi dissimilem, sed cognatam.

Affectus est status animi a cogitatione una ad aliam prae alia determinati; vel est animi occupatio.  Possumus ad cogitandum determinati esse etiam non ab aliqua cogitatione, sed a serie seu ordine cogitandi hactenus servato.

Cogitatio causa est alterius cogitationis vel quia nulla est ratio in contrarium (tunc enim eadem cogitatio durat, quod fit cum incidimus in aliquid singulare; quod cum aliis similitudinem aut connexionem non habet) vel quia una cogitatio aliam involvit, vel aliquem cogitandi ordinem et ex pluribus quas involvit, animus plus ad unam quam aliam cogitandam antea est inclinatus.  Cogitatio involvit quendam cogitandi ordinem, quando est cogitatio cujusdam seriei.

Inclinatus est autem animus ad unam cogitationem prae alia, cum una plus materiae cogitandi quam alia involvit saltem nobis. Sive ideas distinctas spectemus, sive confusas.

Omnis cogitatio animum vel in se una occupat, vel occupat aliqua cogitandi serie secundum quandam certam legem.

Si persequendo seriem cogitandi incidamus in quandam cogitationem quae alteri cuidam seriei communis est, sitque plus virium in serie secunda, hanc sequimur deserta priore.  Hujusmodi cogitatio est duarum serierum intersectio communis seu nodus.

Series cogitandi oritur vel ex ideis distinctis, ut cum rei causas cogitamus, et causarum causas; itemque cum effectus consideramus et effectuum effectus: Sed et possumus aliam quandam seriei legem sequi, quae non a causis et effectibus, sed gradibus, similitudinibus, combinationibus oriatur

vel oritur ex ideis confusis, nempe ex iis quae simul experti sumus, quae temporis locorumve ordine certo persequimur.

Series aliquando est in se recurrens, eaque hominem diu defixum tenere potest, recurrentibus semper prioribus velut per circulum.

Nunquam enim quisquam in eadem cogitatione defixus est, sed tunc cum in ea defixus dicitur semper seriem quandam recurrentem sed non late evagantem percurrit, quod tum maxime fit, cum eadem res multa ei exhibet vel confuse vel distincte, eaque valde ab illis quae homo ille alioquin expertus est, diversa aut aliena sunt.  Cum res ea multa nobis confuse exhibet, id est minuta nimis quam ut cum caeteris rebus quas cogitamus comparari possint, attoniti videmur; et talis est status in ebrietate, in morbo, imo ut credibile est, etiam in morte.  Cogitatio aliqua confusa est, sed plures cogitationes licet earum partes sint confusae, habentur pro distinctis, quia distingui possunt.

Series ideo ingredimur cogitando, ut in illis reperiamus aliquid, quod quaerimus. Et fieri potest ut diversas series successive ingrediamur, ut eligamus, quod reperiemus in utraque. Fieri etiam potest, ut in ea serie incidamus in aliud quod antea quaesivimus, et ita interrupta serie, hoc potius eligamus, dimissa inquisitione prioris, quod duplicem ob causam fieri potest, vel quia ejus quod quaerebamus obliti sumus, vel quia hoc magis afficit.

Necesse est causam nobis esse credendi nos eam rem in ea serie reperturos, item causam nobis esse eam rem quaerendi. Causa rem quaerendi licet ignotam haec est, quia saltem aliquid de ea novimus, quod nobis bonum esse cogitamus.

Causa autem quaerendi in ea serie haec est, quod scimus eam rem quae id de quo agitur praestat vel necessario vel probabiliter in ea serie contineri. Quod judicari potest, si quando omnes res certae cujusdam naturae, ex quibus nostra una est, in ea serie continentur.

Excitatio animi est cum finem seu causam cur seriem ingressi simus, consideramus. Quod fit sive reperta re quam quaerimus, sive finita serie ante inventionem (tunc enim cessante serie recordamur ejus status qui erat ante seriem, id est ejus status quo finis causa seriem ingredi coepimus) vel deprehensa pergendi molestia quae facit ut retro vestigia relegamus, vel etiam eo remedio utamur, quo solent aliquando qui somnia ingrata habent, ut sese ipsi excitent, manibus ad oculos admotis.

Cogitatio animum duas ob causas occupat, vel quia a finis sive boni consideratione avertit, et oblivionem finis inducit, quod facit cogitatio aliqua singularis, sive multam cogitandi materiam ab aliis remotam in se continens; vel quia finem seu bonum aliquod ipsa continet. Finis autem nobis est voluptas aliqua aut quod ad eam confert.

Cogitatio boni est vel contemplatio et est amor vel cogitatio ut possibilis, et est cupiditas, vel ut probabilis spes; vel ut certi securitas, vel ut praesentis laetitia.

Cum credimus aliquid fore bonum, si nobis praesens seu maxime conjunctum existeret, ipsum amamus; cum praeterea credimus id esse possibile, cupimus; si etiam facile videatur, speramus, denique si nacti simus laetamur.

Amor est opinio bonitatis. Odium opinio malitatis.

Cupiditas est opinio bonitatis et possibilitatis. Aversio est opinio malitatis et possibilitatis.

Spes est opinio bonitatis et facilitatis. Metus est opinio malitatis et facilitatis.

Amare etiam possumus quae nancisci impossibile est, non cupere, neque sperare.

Porro quae amamus, cupimus, speramus, concipienda sunt ut substantiae quaedam. [E]

Affectus est determinatio animi ad quandam seriem cogitationum.

Determinatio est status ex quo quid sequitur nisi quid aliud impediat. Itaque determinatio praesumtionem facit futuri; donec impedimentum adesse probetur.

Series est multitudo cum ordinis regula.

Affectus est in animo, quod impetus in corpore. Nam ut affectus est determinatio animi ad quandam seriem cogitationum obeundam, ita impetus idem est quod determinatio corporis ad quandam lineam motus percurrendam.

Utraque determinatio existit, etsi superveniente impedimento effectus sistatur. Utraque determinatio tum initio tum medio tum etiam in fine progressionis locum habet. Utraque cum alia impressione superveniente, novam determinationem componit.  Imo corpus statim lineam mutat, animus seriei insistit, nisi quid fortius superveniat.

Utraque varia est tum magnitudine tum specie sive regula.

Determinatio ad cogitandi seriem eo fortior est, quo plus realitatis involvit regula seriei. [F]

Diesen Ansatz hat Leibniz am Rande neben [E] ergänzt.

Affectus est Determinatio animi ad cogitandum aliquid prae aliis.

Attentio est determinatio animi ad cogitandum aliquid prae aliis quia aliorum non meminit.

Propensio est determinatio animi ad cogitandum aliquid prae aliis quia cogitatio ejus distinctior est quam aliorum quorum eodem tempore meminit.

Cogitatio distinctior est in qua plura simul distinguuntur.

Affectum habet, qui determinatus est ad aliquid prae caeteris cogitandum. Am Kopf der Seite: Caetera, id est alia omnia.

Determinatum ad aliquid est illud ex cujus statu aliquid sequitur, si ipsum in se spectetur.

Aliquid sequitur ex aliquo cujus existentia ex alterius existentia concludi potest et quod est altero natura posterius.

Natura [prius] est cujus possibilitas facilius demonstrabilis est quam alterius possibilitas.

Facilius est cujus pauciora sunt requisita.

Demonstrabile est cujus contrarium implicare probari potest. [G]

Affectus est determinatio animi ad quandam seriem cogitationum.

Causa Die beiden folgenden Sätze hat Leibniz durch Umranden hervorgehoben. determinationis est, ad unam seriem cogitandi potius quam ~~ad aliam, cum cogitationes seriei unius plus involvunt realitatis quam cogitationes seriei alterius.*

*~~Nam regula generalis est semper id fieri quod plus involvit realitatis, seu quod est perfectius*. Omnia semper fiunt perfectiora, licet per periodos saepe longas, et regressus.

Determinatio est status ex quo quid sequitur nisi quid impediat.

Ex uno quoque sequitur maximum quod ex eo sequi potest, id est omne quod ex eo sequitur nec impeditur.

Pars determinationis est actio quatenus ex ea aliquid sequitur, passio quatenus aliquid quod alioqui secuturum esset impeditur.

Actio est status rei quo quid sequitur ex ejus natura.  Ut cum duo gravia aequalia aeque ab axe remota sunt in bilance, manifestum est ex uniuscujusque natura per se spectata sequi actionem (saltem quemadmodum a nobis concipiuntur moveri sponte). Sed cum ex alterius natura sequatur tantundem, sitque una actio alteri incompatibilis, nec ratio sit cur una prae alia sequatur, utraque impeditur. Itaque utrumque corpus determinatum est, utrumque ab altero patitur sive in alterum agit. Sed neutrum agit id ad quod erat determinatum.  Videtur actio quaedam species esse determinationis cum scilicet id ex quo quid sequitur est natura rei in [qua] sequitur.  Spontanea maxime actio illa erit, cujus non species sed tantum gradus mutatus est, ut si fingamus grave semper recta descendisse versus centrum terrae, etsi media ejus celeritatem tardaverint. Proximus est gradus spontanei, si aliquandiu quieverit ob impedimentum, mox sublato impedimento lineam resumserit. Nam ex postremo statu licebit ratiocinando redire ad primum nullo forinsecus assumto, etsi circa tempus fallamur; quia intervallum quietis ab extrinseco pendet; et si interea ab aliquo externo sursum jactum fuerit, non possumus amplius retro ire, nisi hoc ipsum sciamus quomodo externum egerit. Sed et tunc sunt facilitatis gradus, ut si externus motor ipsum in eadem linea qua venerat nonnihil repulerit, utique nunquam mutata est linea motus.

Passio est status rei quo impeditur aliquid ne ex natura ejus sequatur.

Determinatio est status ex quo quid sequitur nisi quid impediat.

Itaque determinatio potest esse actio pura, potest et actio esse mixta passioni.

Potentia activa est possibilitas actionis.

Potentia passiva est possibilitas passionis.

Axioma: ex unoquoque sequitur perfectissimum quod ex eo sequi potest.

Perfectio est gradus realitatis.

Perfectio est gradus realitatis.

Si duae sint res quarum una sit natura prior; altera natura posterior; et illa posita haec ponatur, dicetur haec ex illa sequi seu dicetur illa causa, haec effectus.

Natura prius est quod facilius distincte intelligitur.

Distincte autem intelligitur cujus possibilitas demonstrari potest.

Determinatio est status ex quo quid sequitur per se spectato seu nisi quid aliud accedat (quod impedit vel juvat. Impedit quod minuit, juvat quod auget id quod alioqui secuturum esset in eodem genere). Si ex duobus per se spectatis, sequantur incompatibilia, id quod absolute loquendo non sequetur dicetur impediri.

Si status, ex quo quid per se spectato sequitur, in re quapiam una velut subjecto esse intelligatur, ea determinatio dicetur Actio; si vero mutetur ab alio, subjectum pati dicetur. Si fiat ut res plus efficiat quam antea alio juvante vel impediente, non dicetur pati, nisi ipsa in eo determinatio sit mutata.

Si qua sit series determinationum ex se invicem sequentium certa lege et determinatio ad ipsam seriem fuerit actio pura; reliquae actiones durante serie dicentur spontaneae sive naturales, eoque magis quo longius regredi licet versus primum rei statum. Nam cogitandum est determinationem ad seriem aliquam rursus velut in aliqua serie existentem intelligi posse, et quo minus ita regrediendo incidimus in passiones eo magis spontaneum aliquid seu naturale dicemus. Hinc intelligi potest, Deo uno excepto nullius rei statum integrum esse totum naturalem seu spontaneum.

Juvare videbitur quod impedimentum removet vel vim intendit. Itaque ex omnibus passionibus sola adjumenti jucunda est. Vim intendens etiam resistentiam sentit in corporibus, ut qui grave celerius depellere volet quam solet. [H]

Affectus est determinatio animi ad quandam seriem cogitationum prosequendam.

(: Quemadmodum impetus est determinatio corporis ad quandam lineam motuum certo modo percurrendam. :)

Determinatio est status ex quo quid sequitur per se spectato.

(: Per se spectato, inquam, id est nisi aliud praeterea accedere intelligatur. Ita ex corporis gravis statu per se spectato, sequitur descensus; sed ille descensus forte non sequetur, si quod obstaculum ponatur. :)

Perfectio est gradus realitatis.  (: Itaque perfectius est, quod plus involvit realitatis. Ita ex pluribus Triangulis isoperimetris seu ejusdem circumferentiae perfectius erit aequilaterum, quod sub eodem ambitu plus spatii continet. Et quantum nobis nosse datur, perfectior est natura auri quam argenti, nam multo plures notabiles proprietates in auro spectandae offeruntur. :)  Potentia est status ex quo quid sequi potest per se spectato

(: vel ex quo per se spectato aliud aliquid possibile esse demonstratur :).  Quo quid est perfectius, hoc est potentius, et contra  (: nam quo quid est perfectius, hoc plus involvit realitatis. Et quo plus involvit realitatis, hoc plura ex eo per se spectato possunt sequi. Id est eo est potentius. Omniaque haec inverti possunt :).

Ex unoquoque sequitur id quod per se spectatum perfectissimum est eorum quae ex ipso sequi possunt. :)

(: Perfectissimum, inquam, in se, nam fieri potest ut quod sua natura magis perficit, per accidens destruat aut deterius reddat, superventu alterius, ut potus frigidae juvat, quia sitim sedat, et vigorem quendam dare videtur. Sed in nimio aestu intus occurrere potest aliis, unde corpori noxa infertur. Itaque si quis sitim habeat, poculumque aquae frigidae ipsi praebeatur, et in eo sit statu animi, ut hoc unum cogitet, bibet aquam potius quam effundet, magis enim juvabit eum potus. Sed si animo sedatiori obversetur quid inde sequi possit soleatve; aut etiam si hoc unum satis cogitet, velle se exercere actum libertatis, sive imperii in affectus, faciet quod Epictetus qui frigidam oblatam non hausit sed expuit. Ita enim perficietur in exercitio virtutis. :)

Si ex aliquo conjunctim sequi possint plura inter se similia, et horum unum sequatur, necesse est reliqua omnia sequi, caeteris paribus.

(: Cum enim nulla sit ratio prae uno potius quam prae altero, patet aut omnia sequi aut nullum. :)

Si ex aliquo disjunctim sequi possint plura inter se similia et inaequalia et horum unum sequatur, necesse est maximum sequi, caeteris paribus.  (: Nam si constet unum eorum ex rei natura sequi Necesse est rationem reddi cur non alia omnia. Quodsi haec sola ratio reddatur, quod sint incompatibilia, videtur maximum sequi. Est enim ratio existendi in omnibus, et incompatibilitas quaedam existere impedit. Itaque existet quantum minimum impedietur. Id est existet maximum. :)

Videtur sic dicendum: Am Rande: Admirabilis transitus ad actum.

Omnia quae per se spectata ex aliquo per se spectato sequi possunt, ea sequentur quantum possibile est. Nam ponamus sequi id quod sequi posse diximus. Necesse est rationem cur secutum sit esse solam absentiam impedimenti. Nam si esset aliud quiddam, non sequeretur ex solo illo ex quo sequi diximus, sed aliquid aliud esset ponendum. Contra hypothesin.

Quae per se spectata ex aliquo per se spectato sequi possunt, neque se mutuo impediunt, ad ea dabitur determinatio, id est ex eo per se spectato sequentur. (: Nam si non sequuntur impedimentum est vel in ipso vel extra ipsum ex quo sequuntur. Non in ipso, quia nullum in ipso est, si per se spectentur, ergo tum demum si alia praeterea in ipso spectentur, id est si plura sint quae se impediant, sed hoc est contra hypothesin. Ergo sunt extra ipsum. Sed impedimenta solum extra ipsum ex quo sequi possunt esse, est sequi ex ipso per se spectato, id est ad ea determinationem dari. :)

Quae per accidens spectata ex aliquo per se spectato sequi possunt, ea etiam per se spectata ex eo sequi possunt. (: Saltem enim possibile est absolute quod per accidens existere potest. :)

Quae ex aliquo per se spectato sequi possunt, eorum sequitur perfectissimum in se spectatum quod sequi potest. (: Sequuntur enim in quantum neque ab externo neque inter se impediuntur. Ponamus non impediri ab [externo], id est rem ex qua sequuntur per se spectari. Ergo vel sequuntur, vel se mutuo impedient per praecedentia. Sed si sequuntur in quantum se mutuo non impediunt, sequitur quantum plurimum potest, id est sequitur perfectissimum eorum quae invicem incompatibilia sunt. Perfectissimum autem intelligo per se spectatum, seu quod plus habet realitatis, etsi per accidens majoris imperfectionis causa esse possit. :)

Determinatur animus ad eam seriem cogitationum quae in se spectata perfectior est.

Perfectiores sunt cogitationes quae plus realitatis involvunt.

Animus determinatur ad aliquam seriem cogitandi, vel quia jam in ea est, nihilque est quod inde divertat, vel quia ex pluribus ea perfectior apparet. Quae perfectior est dicitur Cogitatio, alia potentior est, seu magis animum determinat, quae est cogitatio de bono et malo. [I]

Affectus est determinatio animi ad aliquam cogitationem prosequendam. Determinatur autem animus ad aliquam cogitationem prosequendam, vel quia nulla est ratio cur objectum mutet, quod fit cum aliqua cogitatio videtur singularis, id est quae occa sionem nullam praebet reminiscendi aliarum, quas idem homo expertus est, et hic affectus vocari potest contemplatio, vel determinatur animus, quia una cogitatio alia fortior est. Fortiores autem sunt eae ad animum determinandum quae sunt circa bonum et malum. Quia Boni et mali perceptiones maxime statum animi mutant, ideoque et eorum considerationes, adeoque cogitationes eorum in universum.  Affectus est determinatio animi a cogitatione boni et mali ad quandam cogitandi progressionem.  Omnis perceptio sensio, sententia est affectio mentis quae involvit objecti existentiam.  Conceptus distinctus involvit tantum alterius rei possibilitatem.  Ex omni possibilitate sequitur existentia, si nihil impediat.  Ex omni imaginatione determinati sumus ad credendum existere quod imaginamur, nisi quid obstet, id est nisi aliquid simul imaginemur, quod cum eo est incompatibile.

Determinati sumus ad aliquam cogitandi seriem, vel quia jam in ea sumus, nec ratio mutandi ulla est; vel quia in bivium pervenimus plurium cogitandi serierum, quarum una aliis fortior est.

Nulla mutandi seriem in qua sumus ratio est, cum nulla in ea praebetur occasio reminiscendi aliarum cogitationum, quas antea habuimus, quod fit cum id quod cogitamus, nobis videtur valde singulare. Atque haec animi determinatio vocari potest; Attentio.

Ex pluribus autem cogitandi seriebus eo fortior unaquaeque est ~~quo majorem exhibet nobis materiam distincte cogitandi, id est quo plus objectum in cogitationes nostras posse concipimus, sive quo major ei inest consideratio boni et mali nostri.* Diesen Satz hat Leibniz durch Umranden hervorgehoben.

*Ex pluribus autem cogitandi seriebus ea fortior est ad animum determinandum, quae est perfectior; semper enim ex unoquoque sequitur perfectissimum per se spectatum, quod ex eo sequi potest. Passio seu recepta ab externis impressio novam cum praesenti cogitandi serie, progressionem componit.

Perfectior cogitandi series est quae distinctiorem cogitandi materiam praebet. Distinctiorem inquam. Nam quemadmodum locus omnis plenus est licet, non semper sensibilibus corporibus interstinguatur; ita si confusas spectemus cogitationes ubique aequalis est cogitandi materia, neque ullum est tempus vacuum cogitatione.

Tametsi autem ex pluribus cogitandi progressionibus ad quas determinati sumus, eam eligamus, quae distinctior est, fieri tamen potest ut omnes sint minus distinctae praecedenti; ac proinde fieri potest ut cogamur transire a cogitatione distinctiore ad confusiorem. Nam ipsa cogitandi series nos tandem ad confusiores cogitationes ducere potest.

Tametsi etiam jucundus sit transitus ad distinctiorem cogitationem, molestus ad confusam, nihilominus voluptas in distinctam et confusam dispesci potest. Distincta absolute a nobis appellatur, cum a nobis intelligitur quomodo a confusa perceptione ad distinctam fit transitus. Talis voluptas distincta est in eo qui pulchras quasdam proportiones invenit, aut proprietates demonstrat. At voluptas confusa locum habet, cum in exiguis corporis nostri partibus distinctiores quam ante motus oriuntur, sin vero sequantur motus confusiores, oritur dolor. Quod analogia eorum quae fiunt in iis quorum modum intelligimus judicari potest. [J]

12 April. 1679

Quicquid ex aliqua re ~~per se spectata sequitur, id existit si nullum sit* extra ipsam rem impedimentum. Quicquid existit si nullum sit ~~impedimentum extra rem*. Diesen Satz hat Leibniz durch Umranden hervorgehoben.

*Affectum habet qui determinatus est ad aliquid prae caeteris cogitandum.

~~~~Res determinata~~ est ad id quod est ejus in se spectatae consequens.  Omne consequens absolute est consequens per se spectati, non contra.

~~~~Consequens~~ est cujus existentia ex alterius natura prioris existentia concludi~~ ~~potest.  Corollarium: consequens consequentis est consequens antecedentis.

~~~~In se spectatum~~ est id praeter quod nihil existit ad rem pertinens, quam quod~~ ~~tunc consideratur. Ex hac definitione sequitur si unum est in se spectatum, alterum eorum quae considerantur esse etiam in se spectatum.

Ad rem pertinens est cujus existentia mutationem facit in his quae considerantur~~ ~~quatenus considerantur, seu ex cujus existentia concluditur oppositum ejus quod nunc est verum (asseritur).

Incompatibile Die folgenden drei Definitionen hat Leibniz durch Umranden hervorgehoben. ~~est cujus oppositum ex alterius existentia concludi* potest.

Opposita sunt quae non possunt esse simul vera.

Simul vera sunt quae ex eodem vero concludi possunt.  Corollarium: nullum consequens est incompatibile.

Incompatibile consequenti est incompatibile antecedenti.

Quicquid est consequens antecedentis id compatibile est [antecedenti].

Quicquid quomodocunque spectatum possibile est, id in se spectatum possibile est.

Propositio demonstranda I.:

Quicquid alterius consequens esse possibile est, id per se spectatum est consequens ejus*. Quia quicquid per se spectatum non est consequens* ~~*neque per se spectatum poterit esse consequens.

~~(: Nam quod est consequens, ejus existentia ex alterius existentia concludi potest. Cujus existentia ex alterius existentia concludi non potest, ejus existentia ex alterius existentia non potest posse Über posse: (esse id quod potest) concludi (nam quod impossibile est esse actu, id impossibile* *est esse possibile). Ergo non potest esse consequens.

Quicquid est actu, id est possibile. Nam impossibile est quod, si est actu, non est actu. Jam nihil quod est actu non est actu. Ergo nihil quod est actu est impossibile, seu omne quod est actu est possibile. :)

Quicquid per se spectatum non potest esse consequens, id absolute non potest esse consequens. Nam quicquid quatenus est per se spectatum non potest esse consequens, id quatenus in eo nihil existit ad rem pertinens quam quod hic consideratur, non potest esse consequens.

Propositio demonstranda II. ad prop. I.:

Quicquid quatenus est per se spectatum non potest esse consequens, id absolute non potest esse consequens.

1) Quicquid quatenus est per se spectatum non potest esse consequens, id~~ ~~~~quatenus~~ ^&.SD Das Zeichen ^&.SD benutzt Leibniz im Folgenden für die Wendung nihil existit ad rem pertinens nisi quod hic consideratur. ~~praeter ipsum nihil existit ad rem pertinens nisi quod hic* consideratur, non potest esse consequens, per def. in se spectati.

2) Jam quicquid non potest esse consequens quatenus in eo etc. ^&.SD , id absolute non potest esse consequens.

Ergo (II).

Probanda 2) hoc modo:

Quicquid non potest esse consequens quatenus praeter ipsum etc. ^&.SD , id non potest esse id cujus existentia potest concludi ex alterius existentia quatenus in eo etc. ^&.SD , per defin. consequentis.

3) Jam quicquid non potest esse id cujus existentia potest concludi ex alterius existentia quatenus praeter ipsum etc. ^&.SD , id absolute non potest esse (consequens, seu) id cujus existentia potest concludi ex alterius existentia.

Ergo 2) est probata si probetur 3).

Ipsa autem 3) distincte exposita est talis:

Quicquid non potest esse id cujus existentia potest concludi ex alterius existentia quatenus praeter ipsum nihil existit ad rem pertinens nisi quod hic consideratur, id absolute non potest esse id cujus existentia potest concludi ex alterius existentia.

(: Ratio quia quicquid concluditur ex aliquo, concluditur ex ipso quatenus praeter ipsum [nihil existit ad rem] pertinens nisi quod hic consideratur. Seu quicquid concluditur ex aliquo concluditur ex ipso in se spectatum.

Ratio generalior quicquid est (absolute), id est quatenus in se spectatur, id est quatenus nihil existit ad rem pertinens quam quod involvitur in eo quod consideratur. [:)]

Involvitur in aliquo cujus existentia ex alicujus existentia concludi potest.

Involvit aliquid id ex cujus existentia aliquid concludi potest.

Itaque Consequens est quod involvitur in aliquo et est natura posterius ipso.

Concludi potest ex aliquo quod est si illud est.  Qui est A est A. Si A sit non B, ergo si quis est non B, est non B.

 Quod quid est id est. Ergo est non-E[ns.]

 Quicquid est actu et percipitur, id concipitur.

 Quicquid concipitur, id potest distincte concipi.

 Quicquid potest distincte concipi, id potest concipi sine contradictione.

 Ponamus aliquid percipi simul et non percipi, dicemus esse diversa, non idem.

 Eadem sunt quorum, si unum substituatur in locum alterius, itaque non potest nobis apparere contradictio, ita ut non prodeat substitui invicem A et non A.

 Eadem in terminis non indigent definitione, ut A et A. Sed eadem in specie diversa.

Primum principium: Si quid est est, si non est non est. Si est homo, est homo, est Si non est animal, non est animal. Nihil enim aliud est quam repetitio ejusdem.  Alterum principium indemonstrabile hoc est: Quicquid est actu, id est possibile. Demonstrari potest Quod est esse possibile. Ponatur enim A existere et non esse possibile. Hoc principium sola experientia ostendi potest a nobis. Pendet autem ex natura Existentiae actualis, in qua nunquam contradictionem deprehendimus. Est ergo quasi experimentum. Forte sic ostendi potest: Ponamus idem esse actu et non esse actu. Unde sciemus esse idem?  Assumitur ut imposterum per definitionem et definitum a nobis intelligi idem, ut alterum in alterius locum substitui possit.  Assumitur etiam ex usu verborum philosophico A non est B, et A est non B esse idem.  Quanquam in usu communi qui dicit chimaeram esse non-hominem videtur dicere chimaeram esse aliquid, et non esse hominem.  Aliud est aliquid, et non hoc.  Caetera quaelibet omnia alia.  Universa, id est omnia simul.

Generaliter si quid verum est verum est. Unde et si quid falsum est falsum est. Nam quod falsum est, ejus falsitas vera est.

Reliqua pendent ex definitionibus.

Possibile est quod esse aliquid et non-non esse aliquid est idem.

Itaque principium contradictionis continetur in definitione possibilitatis.

Hujus definitionis hae consequentiae sunt:

Possibile quod est, id non non-est.

Possibile quod non non-est, id est.

Jam (per assumtum de definitionum et definitorum identitate) non-possibile est quod esse aliquid et non non-esse aliquid non est idem.

Unde sequitur impossibile est idem simul esse et non esse.

Item sequitur de Necessario: Omne contingens aliquo modo necessarium est.

Actu est quod aliquo modo necessarium est. Nam omne quod aliquo modo necessarium est actu utique est.

Contra quod actu est id aliquo modo necessarium est, quia praedicatum semper continetur aliquo modo in natura subjecti. Itaque paulatim ad hanc rem enitamur, non statim sine probatione velut definitionem assumamus, ne postea neget aliquis ea quae experimur talia esse.

Praedicatum a parte rei verum semper continetur in natura subjecti; ut A est B, id est ipsi A inest B. Itaque si perfecte intelligatur A, intelligetur ei inesse B, seu conceptus existentiae ipsius A involvit conceptum hunc quod id quod existit A est B.

Si ex conceptu essentiae ipsius A seu si ex sola possibilitate ipsius A sequitur hoc: id quod est A est B, propositio est necessaria seu aeterna. Alibi profundius haec explicui.

Si ex conceptu essentiae ipsius A, addito conceptu temporis sequitur haec propositio: quod est A est B, tunc propositio est contingens. Copula Est vel est absoluta, vel involvit tempus, scilicet nunc.

Itaque in rebus quae aeterna non sunt, nulla est necessitas, nam non ex ipsorum conceptu, sed ex addito conceptu temporis demonstrari possunt. Atque sic scopulos in phrasibus possumus evitare.

Temporis autem conceptus involvit totam seriem rerum et voluntatem Dei ac rerum aliarum liberarum.

Definitionem Possibilitatis ingressa est definitio hujus esse aliquid, haec ergo explicanda est ex iis quae diximus. Id enim quod dicitur esse aliquid dicitur subjectum, alterum vero praedicatum. Ex his patet non posse intelligi notiones simplices sine accedentibus propositionibus, saltem nominatis reflexive.

Propositio A est B hoc significat: si quid est A, id est B.

Est B, id est conceptus ejus, involvit conceptum B.

Subjectum, seu id quod dicitur esse aliquid, est in cujus conceptu, addito conceptu ipsius Nunc, involvitur conceptus alterius, nempe praedicati. Alterum potest esse idem, etsi non sit idem in terminis seu eodem modo expressum.

Idem [bricht ab]