Universum corpus pansophicum. Classis substantiarum notionalium

UNIVERSUM CORPUS PANSOPHICUM. CLASSIS SUBSTANTIARUM NOTIONALIUM

[§ 7-22.] Vocabula ratione significationis sunt principalia aut secundaria. Principalia considerantur Essentialiter, accidentaliter. Essentialiter objectiva vel actuaria. Objectiva sunt Nomina, Actuaria verba. Accidentaliter sunt ratione Numeri singularia pluralia. Ratione Colloquentium prima secunda tertia persona nempe loquentis, colloquentis, cujuscunque alterius. Nomina objectorum vocabula, considerantur absolute vel respective. Absolute essentialiter accidentaliter: essentialiter simpliciter complexe. Simpliciter substantiva. Complexe adjectiva. Accidentaliter secundum sexum vulgo genus: Masculina, Foeminina, Neutra.* Secundum quantitatem stata ut Rex, diminutiva* ~~ut regulus. Respective considerantur nomina ratione actus quem concernunt, dum in *oratione verbo saepius suppresso respondent, cujus concernentiae certi dantur casus.~~ ~~Nam nomen ratione actus illius se habet directe vel indirecte. Directe si ipsum actum verbo subinnuendum vel exercet vel exercere jubetur, unde Nominativus et ~~Vocativus~~~~ qui Casus recti, vel indirecte, unde casus obliqui, cum actum aliunde provenientem ~~excipit, et quidem actum vel substantivum generationis aut pertinentiae et est genitivus, vel operativum quem quidem excipit nomen vel ut subjectum vel ut correlatum~~ agentis. Ut subjectum, aut ut res actu illata, et accusativum est nomen, seu actus causativum vel tanquam correlatum agentis, et dativum est quasi cui datur vel tribuitur actus. Hos casus diversos diverse accipiunt praepositiones diversum situm ~~nominum his casibus quodammodo respondentem innuentes. Hinc et ablativus a praepositione ab dependens revera dativus est ob frequentem usum quodammodo contractus* *ut ab usu, id est ab usui.

*Substantiva nudum objecti conceptum significant, et sunt vel directa vel indirecta. Directa, quae dicuntur kat' ĕjoxh̀n nomina substantiva, sunt vel realia vulgo appellativa,~~ vel personalia vulgo propria, priora universalium haec singularium. Indirecta sunt vel Vicaria vel Reducta. Vicaria pronomina substantiva, Ego, tu, sui. Reducta* ~~*seu Vicesubstantiva ex adjectivis neutra substantive sumta. Ex verbis, ~~infinitivi~~~~ tò legere, supina, lectum lectu, verbalia, lectio das Lesen. Ex particulis ut quando* ~~*dicimus: tò ubi quando.

*Adjectiva modum cum objecto concretum notant, idque vel absolute vel comparate. Absolute simplicem qualitatem innuendo nominibus positivis, quae sunt vel directa, eaque vel realia quae kat' ĕjoxh̀n dicuntur nomina adjectiva, ut pius vel personalia,*~~ ~~*personas colloquentium generalissime significantia, dicuntur ~~pronomina possessiva~~~~ meus, tuus. Indirecta sunt reducta ex substantivis genetivi casus, possessiva ut paternus* pro patris. Ex verbis cum tempore ut participia, sine tempore ut gerundia. ~~Vicaria, nempe vel reciprocum, ut suus vel relativa: quidditatis, ut qui, hic, is, ille, ipse; qualitatis ut qualis, talis, quantitatis ut quantus tantus, quot tot, quotus totuplex. Comparate *modum notant Adjectiva quantitatem innuendo nominibus ~~comparativis~~~~ praenotantibus prae aliis, hinc ablativum regunt, superlativis summum inter similia, ~~unde genitivum regunt, quia pertinet ad omnes ille qui eminet, ut doctissimus hominum.

*Verba certum Actum objecti notant, spectatur autem Actus vel Essentialiter vel~~ ~~accidentaliter. Essentialiter secundum se, et verbum. Est vel substantivum vel operativum. Substantivum idque vel pure, ut sum, fio, quae una cum habeo plerisque linguis*~~ auxiliaria verba largiuntur, vel modaliter ut possum, operativum, quod rursus est vel *activum vel passivum. Activum si formam externam passivi tenet dicitur deponens. ~~~~Accidentaliter~~ et secundum exercitium, et quidem secundum exercitii modum quatenus~~ vel intimatur in modo infinitivo ut docere vel sistitur, idque vel absolute in* indicativo, vel restricte nempe jussu in imperativo, ut doce, vel consequentia, ut in conjunctivo ut docerem. Tempus praesens imperfectum perfectum, plusquamperfectum ~~*futurum.

Secundaria Vocabula dici solent Particulae quae sunt circumstantiales vel consequentiales. Circumstantiales quae potissimum definiunt habitudinem vel status nominum hoc est situm respectu ejus quod nomine significatur, et dicuntur ~~Praepositiones~~~~ ~~vel actus verborum, quasi rationem motus aut actus exerciti dicunturque adverbia, ut bene pulchre, scilicet factum. Huc scilicet accede. Hic scilicet jacet. Consequentiales,* *vocabula principalia, imo et eorum composita nimirum orationes vel conterminant ut Conjunctiones, vel interstinguunt, ut Interjectiones.

~~[Classis Terminorum.] Terminus est vel principalis Categorematicus vel minus principalis Syncategorematicus. Categorematicus est incomplexus vel complexus. Complexus vel incompletus vel completus. Incompletus vel denominative vel secundum quidditatem aut qualitatem. Aestimative secundum quantitatem. Secundum quidditatem est absolutus (nempe abstractus humanitas, concretus homo,) vel connotativus*~~ humanus, secundum qualitatem positivus homo, negativus non homo, secundum ~~quantitatem singularis vel communis, singularis ut individuum, vel differentia, communis, *vel in similibus vel dissimilibus. In similibus universale, quod est tale vel~~ magis ut genus, vel minus ut species, vel dissimilibus ut utriversale, quod est vel alterutriversale (et vel disjunctivum idque vel alternativum ut prosthaphairesis, vel exclusivum, ut homonymum,) Am Rande: NB. vel utriqueversale et copulativum, idque vel concessivum,* ~~*ut pantocataphasis (+ quando utrumque negatur +) vel participativum ut glykýpikron.

Completus Terminus est rei vel singularis vel universae. Singularis vel qualiscunque, ut descriptio, vel artificialis, ut definitio. Universae vel quantuscunque ut~~ ~~~~distinctio~~, vel adaequatus ut divisio.

~~Complexus Terminus spectatur vel signate vel exercite. Signate est talis: voce tantum ut animal rationale, re tantum ut suppressa particula: scribo, re tantum suppresso* principali, ut bonus. Voce simul et re, ut Petrus scribit. Exercite est vel absolutus vel *relativus. Absolutus compositivus, divisivus. Relativus: restrictivus comparativus.

~~Syncategorematicus Terminus est vel simplicis ut particula, vel complexi, notans vel quidditatem ut Copula, vel qualitatem, ut: non, ita vel quantitatem ut omnis quidam.