Universum corpus pansophicum. Tabula substantiarum naturalium et civilium

UNIVERSUM CORPUS PANSOPHICUM. TABULA SUBSTANTIARUM NATURALIUM ET CIVILIUM Tabula Substantiarum naturalium. Am Kopf der Seite: Tabula omnium notionum naturalium. Morales et notionales alibi.

Substantia prima vel orta. Prima Deus de quo in scientiis agitur, ubique tanquam de principio et fine, nullibi tanquam de subjecto definito. Creaturae Regiones seu commercia, et Res. Commercia sunt Rerum natura (+ seu regio idearum +) Spatium Tempus. Res sunt immobiles substantiae secundae seu Essentiae a tempore et loco sejunctae; et Res mobiles seu substantiae primae in tempore vel loco positae. Et vel tempori tantum astrictae, nempe spiritus, qui vel a corpore immunis ut Angelus, vel ordinatus ad corpus ut anima vel etiam loco astrictae ut corpora. Quorum principia et species. Principia corporum Essentialia vel Integralia. Essentialia, materia nempe corporis conceptus subjectivus quae vel prima vel secunda quae est certi corporis conceptus subjectivus. Forma conceptus praedicativus, determinata ratio, qua certa species constituitur. Principia integralia sunt: semina, et seminata sunt Moleculae primae regulariter figuratae ex quibus corpora componuntur et in quae forsan ultimo resolvuntur. Suntque vel simplicia tam regularia quam corregularia; Regularia nempe Globuli, Tetraëdra seu pyramidulae, Hexaëdra seu cubuli, octaëdra, dodecaëdra, icosaëdra; vel corregularia, qualibus 13 illa corpora Archimedea cum duobus aliis a Keplero descriptis in Harmonica Mundi, sunt instructa, vel duplicia triplicia ex meris cardinalibus aut meris succenturiatis coalescentia quae stellas Keplerianas referunt. Seminata sunt Stamina NB. in Catalogo Notionalium pag. 47 literas comparat seminibus, syllabas staminibus voces bullulis (+ ut voces significant, ita bullulae aliquam efficiunt systematis formam +) ex bullulis vero texturas fieri ut ex vocibus phrases. ex seminibus primo ducta, Bullulae, pag. 39, quales orbis Eruditi Senatui tum Anglicano tum Gallico nuper exhibuit honoratissimus meus Leibnitius sagacissimi vir ingenii in theoria motus. Texturae, v.g. materia striata Cartesii.

Species ordinabimus si corpora distinguamus in principalia et secundaria. Principalia quasi totalia sunt vel diffusa vel compacta. Diffusa primoque mobilia pariter et motiva, Actuaria nempe coelum hoc est aura Aetheria congeries subtilissimarum et regularissimarum molecularum, quae exilitate sua per angustissima spatiola corporum coelo comprehensorum transire possunt. Vel compacta quae dicuntur corpora ~~Mundana* quorum quodvis in certam coeli partem tanquam peculiarem immensi oceani* *Mundani vorticem demersum, peculiare Membrum constituit estque vel stella fixa, ut sol, sirius, Alcor (+ haec de meo +), vel planeta, ut Mercurius Venus, terra cum luna, Mars, Jupiter cum quatuor satellitibus, Saturnus cum satellitibus totidem. Temporalia: Stella nova aut renovata, Cometa. Secundaria sunt Elementalia et Elementata. Elementalia, terra ex partibus angularibus, caetera ex volubilibus, aqua ex densioribus, aër ex rarioribus;~~ ~~ambobus motu moderato latis; ignis ex subtilissimis motu vehementi latis. Elementata seu Mixta sunt Naturalia, artificialia. Naturalia imperfecte mixta, et rariora, vel solida, magis seu perfecte mixta quae dicuntur kat' ĕjoxh̀n corpora a Medicis, Mineralia, Vegetabilia, Animalia. Factitia seu opera sunt vel artefacta vel physica vel Mechanica, concurrit enim homo vel indirecte praeparando, vel directe elaborando. Artefactum physicum est vel Medicum humani corporis curae paratum, vide Tabulam pharmacorum (+ forte his comprehensa Alimenta +) vel Architectonicum humanae vitae commoditatibus externis aptum; vid. Tabulam Materialium Zeug. Elaborando vel Anautomaton*~~ *vel Automaton, vide Tabulas tam illorum quam horum. Tabula substantiarum civilium quae sunt Personae et Res. Personae sunt publica, privata. Publica: politica Rex Magistratus, Ecclesiastica Episcopus, Scholastica professor. Privata vel mere talis kat' ĕjoxh̀n privatus, vel conditionata certo gradu vel statu. Gradu dicitur ~~Nobilis, qui sagatus, vel Togatus ut doctor, Comes palatinus. Statu scilicet expeditorio seu stata expeditione unde persona est vel officiosa, vel negotialis. Officiosa ut scriba Monachus miles. Negotiosa, negotio vel liberali ut studiosus, artifex, Mercator quatenus est Arithmeticus vel alia peritia indiget, vel illiberali ut opifex operarius tabellarius.

Res sive possessiones bona sunt sub forma naturali vel corporales vel incorporales.~~ ~~Item vel mobiles vel immobiles. Et sub forma morali juris divini vel humani. Juris divini vel destinatione, vel per se sunt simpliciter res sacrae Deo ad immediatum cultum rite consecratae, ut altaria, Templa, vel secundum quid, nempe vel res Ecclesiasticae quae sunt in ecclesiae patrimonio, vel religiosae quae mediate tantum ad divinum cultum sunt constitutae, ut Coemiteria. Per se juris divini sunt corpora nostra, a natura divino cultui sacrata, hinc nemo membrorum suorum dominus.

Juris humani sunt res publicae vel privatae. Publicae sunt vel ~~communes~~~~ ~~nullis expensis indigentes, ut aër ventus lumen, mare quatenus liberum, locus et tempus; tota natura rerum, vel universitatis, alias publicae kat' ĕjoxh̀n quae ad certum populum usu publico tum impensis in eas faciendis restringuntur. Suntque vel magis naturales, vel magis civiles. Naturales vel stricte, ut flumina perennia pascua ripae, vel late, ut~~ factitia, theatra forum balnea, vel magis civiles ut vectigalia contributiones census publici, jura venationum etc.; privatae res sunt in patrimonio cujusque, vel particulares, ut praedium, supellex; vel universales ut haereditas. Huc spectat *eine Handlung, ~~die ganze Handlung* (+ patrimonium mercatoris qua talis +) Taberna.

*~~[Def. 9. Modus est id, quod in alio tanquam in Subjecto esse concipitur. Scholion. § 3.] Modi sunt ratione subjecti vel absoluti vel Relativi, unde Attributa, Relationes, secundum propriam [rationem] sunt vel terminativi vel operativi. Illi dicuntur Status, hi Actus. Ambo sunt vel primi vel secundi. Status primi sunt qui immotam rationem habent, ut attributa relationes ipsorum extensiones immobilibus etiam convenientes. Status secundi licet conceptu suo non includant actum, tamen ad eum ordinantur, ut externi situs mobilium, ordines figurae. Actus primus est status rei cum connotatione operationis ad quam tendit vel ordinatur, efficiendam sustinendam, actus scilicet passivus, activus. In se est hic actus vel objectivus et dicitur patibilis qualitas* vel formalis et dicitur potentia, quae restricte spectata a statu quatenus est mutabile vel immutabile dicitur obligatio, seu necessitas aut libertas vel contingentia. A quantitate seu gradu remissiore dispositio, perfectiore habitus. Actus ~~secundus est actio vel passio. Brevius possumus quatuor genera ponere:  Substantiam,  Statum,  Actum, Quantitatem.  9024   Qualitatem   9041   Modum Ut in physicis situs et motus, ita in Metaphysicis Status et Actus. Actus est Mutatio~~ ~~status, excepto Deo, ubi Actus purus.

[Def. 10.] Attributum est modus absolutus quo quid alicui tanquam termino~~ ~~denominationis absolute tribuitur.

[Def. 11.] Relatio est modus respectivus quo unum ad alterum se refert.

[Def. 12.] Status aut habitudo rei est modus terminativus quo quippiam quocunque ~~modo constitutum est et se habet.

[Def. 13.] Situs est modus terminativus, quo quodque certa ratione se sistit in~~ ~~consortio et complexu caeterorum omnium.

[Scholion.] Designatur situs praepositionibus ad, apud, intra, extra. Est aliquid aliquo prius sed posterius in naturalibus, moralibus, notionalibus: natura merito cognitione. Respectu consortiorum seu commerciorum rerum naturae, numerorum, spatii, temporis. Unde quid alio prius: Natura, numero, spatio, tempore. Secundum aliquod ex his commerciis situs rei intelligitur; et designatur vel absolute vel respective; absolute demonstrando: hic, illic, isthic, ibi quae vocabula proprie ad locum pertinentia, et caeteris commerciis adhiberi solent, vel magis respective, idque vel juxta capacitatem aut comprehensionem commercii totius aut partium ejus rerumque ipsarum, hinc: intra, extra, prope, coram, apud, a. Huc praepositiones. Vel juxta terminum, qui est vel circumstititius digressivus aut divaricativus, diciturque plaga, vel limitativus, Terminus kat'~~ ~~ĕjoxh́n*. Plaga ratione generaliter: prioritas, posterioritas, simultas; specialiter: ~~Superioritas* inferioritas, Anterioritas posterioritas, dexteritas sinisteritas. Terminus kat' ĕjoxh̀n dicitur extremitas. Hinc initialitas, finalitas, intermedieitas*, quae praecise dicitur medieitas. In quovis genere species situum* ~~*videntur ita ordinari posse: situs est vel simplex vel continuatus. Simplex vel relativus vel correlativus. Relativus quando sola res non simul cum alia refertur ad quid in commercio~~ ~~situali. Correlativus quando unum cum altero refertur ad quid. Uterque est vel consistitius vel quando res ad motum sita vel propensa concipitur directivus sive~~ ~~~~vergentium~~. Hinc interrogativum quorsum. Unde collimatio, ~~collineatio, inclinatio,* propendentia. Haec spectanda in Naturalibus moralibus, notionalibus. In Naturalibus situs purus vel mixtus. Purus, qui materiae seu extensioni non neccessario commixtus, sed rebus etiam non extensis competit. Mixtus spectatur in extensis. Ordinemus primum Extensivos, nam caeteri analogiam ad eos servant.

[Classis Situum Extensivorum.] Situs extensivus spectatur abstracte vel concrete. Abstracte spectatus est vel formalis vel Terminalis: Formalis vel magis absolutus situs vel punctorum aut rerum instar puncti conceptibilium, qui convenit cum situ puro rerum aliarum de quo postea. Vel partium qui dici potest continuitas qua partes continuo tum intra partes quascunque, tum pars extra partem extensi cujuscunque, tanquam totius esse deprehenduntur. Continuitas est uniformis biformis triformis, linea ~~superficies corpus , cum ad unum tantum, cum ad duo simul, cum ad tria simul. *Substantiae veterum mediae, scilicet inter ideas et sensibilia, tà metajý. Haec unum duo tria Aristotelis dicuntur vulgo dimensiones, quia corpus secundum triplicem rationem metiri possumus. Terminalis situs est extensionis sub quacunque forma spectatae respectus ad aliquid extra se tanquam ad certum terminum seu scopum, est relativus vel correlativus. Relativus est vergentia scilicet ad certam plagam vel ratione unitatis vel~~ ratione ordinis. Unitatis quatenus res partium situ vergit ad plagam eandem rectitudo, diversas curvitas. (+ Nota plagam esse mirabile genus Entis, non enim est punctum aut ~~linea, etc. et progreditur in infinitum. Talis quaestio est, quando dicimus *wie weit Ost von West*, id est 180 grad. +), Ratione ordinis extensa res vergit ad plagam vel directam, ut* *longitudo, vel ad transversalem, ut transversalitas, quae est latitudo et profunditas. Usus obtinuit ut in rebus immotis vocemus longitudinem, quorsum plures partes occurrunt,~~ ~~sed in rebus ad motum ordinatis, eam quorsum tendit motus. Hinc tractus ab ortu ad occasum dicitur longitudo.

Correlativus situs est da «raus hin», das andere «wieder hehr» referiret wird (+ quod* *non erat in plaga +) est simplex compositus, uterque consistitius directivus. Consistitius se exerit per conjunctionem disjunctionem, $\frac{AB}{XZ}$ directivus per ~~convergentiam* divergentiam. $\frac{XZ}{BA}$ conjunctio est conterminalitas vel coincidentia. Conterminalitas quae fit in communi termino, et dici potest attingentia, quae est persistens 118 vel transiens nempe vel intersectio 119 vel contactus.

Coincidentia est vel partialis in communi parte, ut XZ cum AB vel totalis: si totum cum parte, ut ST cum RT $\frac{SRT}{},$ vel totum cum toto, ut basis Trianguli CDE cum basi Trianguli CDF quae dici solet congruentia. Disjunctio dicitur distantia, quae est vel linearis et interceptiva, nimirum remotio, nempe puncti a puncto, puncti a linea vel superficie, [lineae] a linea vel superficie, superficiei a superficie quarum brevissima dicitur kat' ĕjoxh̀n distantia. Vel est angularis et divaricativa qualis spectatur inter angulorum crura. Directivus situs est vel aequalis vel inaequalis. Aequalis est vel concursus coincidentialis ad quem spectat in continuum positio AB ad BC ut A $\frac{B}{}C,$ vel Parallelismus in rectis aut curvis uniformiter aut aequaliter a se remotis, vel inaequalis (+ inaequabilis +) ut convergentia inter ED et CD vel divergentia inter DE vel DC. Situs compositus est ubi simul respectus habetur ad subjectum extensivum, seu ad rem extensam certo modo terminatam. Et est tum angulus tum figura. Angulus vel superficialis vel solidus. (+ Superficialis der aufm papier kan gemacht werden, corporalis der mit papier mus gemacht werden. +) Figura eodem modo superficialis solida. Utriusque subjectum et superficies et corpus, nempe extensio per extensionem Terminata. Constituuntur extensionibus terminalibus seu terminantibus superficies lineis, corpus superficiebus. Hinc species angulorum et figurarum. Rectilineae, planhedrae, curvilineae, gibbhedrae ex quibus variae mixtae. Angulus est divaricatio Terminalium extensionum, in extensione Terminabili saltem uno sui termino concurrentium. Quorum principales sunt plani rectilinei fig. 7 qui in Cardinales et intermedios distinguuntur. Cardinales rectus 90 graduum, directus 180 graduum, subrectus 270 graduum, totus et maximus 360 graduum. Intermedii concavi [acuti], obtusi, qui minores majores recto. Convexi subobtusi, subacuti, qui majores directo, subrecto.

Figurarum forma est Perimetria. Una continua perimeter rotundas efficit figuras, simplicissima circulus et sphaera. Si bina membra tantum perimetri, fit binangulum in superficialibus, quorum potissima species semicirculus. In solidis dyhedrae, utrumque curvum aut mixtum. A tribus angulis simplicissima figurarum rectilinearum Triangulum. Si quatuor membra habemus quadratum, oblongum, rhombum, rhomboides. Situs extensivus concrete consideratus est situs formarum extensivarum certae materiae vel corporis. Ut simitas nasi concavitas, huc stare, sedere, inclinari, jacere, et quidem prone supine dextre sinistre. Circa corpus habitus, ut ocreatum esse lanugine vestitum.

Classis situum purorum seu ab Extensione remotorum.

Situs purus nude relativus et quidem consistitius recipit vel rem suppositam vel terminos. Relatione ad rem suppositam ejusque capacitatem saltem abstractam, dicitur quis in vel intra, cum, apud, vel extra, prope, coram, praeter, propter. Hinc praesentia absentia, propinquitas remotio per omnia quatuor commerciorum abstractorum genera. Ratione Terminorum aequi sunt vel digressivi vel limitativi, dicitur res ratione quidem digressivorum seu plagarum, prior, posterior, simul. Ratione terminorum limitativorum dicitur res initialis intermedia finalis.

Situs naturalis purus potest dici relativo-directivus, seu relativa vergentia, quae respicit vel rem suppositam vel Terminum, et rem vel simpliciter, ut quidque ad suum finem collineat, vel secundum quid secundum capacitatem rei suppositae, unde res vergere dicitur introrsum extrorsum. Terminum vel digressivum seu plagam, vel inter- ceptivum, plagam vage ut quaquaversum, fixe; generaliter retro vel porro vel ultra specialiter et vel cardinaliter sursum deorsum, antrorsum retrorsum, dextrorsum sinistrorsum vel intermedia ratione. Vel terminum interceptivum, ut ab initio, versus finem, per medium, usque ad hoc vel illud.

Correlativus situs se exerit consistitius per conjunctionem disjunctionem; directivus per convergentiam divergentiam. Conjunctio est vel conjunctio praecise vel conjunctio platice, ubi comprehendit et propinquitatem. Estque ut aliae omnes Entitativa, Quotitativa, Quandicativa, Ubicativa. Entitativa est vel coincidentialis vel conterminalis. Coincidentialis est vel identitativa, ut inter hominem et animal, vel comprehensiva inter partem et totum. Conterminalis vel est originalis ut conjunctio genealogica, vel concursiva, quae est commembralitas seu consocialitas vel coadjunctio quando plura dicuntur idem in casu obliquo, ut ejusdem scopi. Quotitativa conjunctio est summalis unitatum. Quandicativa est coaevorum. Ubicativa est vel astronomica, quando sol et luna in eodem limite motus sui aut motus communis versantur, quod fit etiam extra negotium Eclipseos; optica, ut solis et lunae tempore Eclipseos, physica est propinquitas; Geometrica est coincidentia. Similiter de disjunctione. Convergentia est praecise concurrentia, platice appropinquatio. Entitative est absoluta possibilis identitas in effatis possibilibus, ut possibile est homines dormire vel respectiva, ad eundem scopum, effectum, terminum ut plures rationes ad eandem conclusionem. Quotitativa in numeris commensurabilibus, respectu communis mensurae. Quandicativa in omnibus creaturis, quia omnes in eandem plagam, futurum collineant. Ubicativa, in motu rerum juxta lineas convergentes. Divergentia quandicativa est in cyclis temporalibus a se digredientibus.

Denique situs continuatus est vel confusus vel ordinatus, hinc confusio, ordo.

(+ In Moralibus et Notionalibus haec persequi non vacat. +)

[Def. XIV.] Patibilis qualitas est modus operativus [objective] quo potentia exceptiva certa ratione moveri potest, ut ad perceptionem seu receptionem se accingat.

[Scholion.] In Naturalibus (nullis notionalibus et moralibus) est vel externa vel interna. Externa spectatur potissimum in corporibus estque vel prima vel secunda. Prima est vel magis situalis, vel magis motiva. Illa particulis angulatis et hamatis adeoque consistentibus, ut siccitas; rotundis et volubilibus inde humiditas seu diffluentia. Haec motiva positive calor, privative frigus. Secundae magis situales sunt: 1) Raritas densitas pelluciditas opacitas, 2) Mollities durities, laevitas asperitas, 3) lubricitas viscositas, friabilitas tenacitas, 4) Flexuositas, rigiditas, Macritudo, pinguedo. Magis Motivae vel absolute, et dici posset Motivitas, quae est vel rectilinea gravitas (deorsum), levitas (sursum), promotivitas (ante), retromotivitas (retro), vel curvilinea, vertiginatio, librativitas, revolutivitas, seu circulariter seu spiraliter; vel restricte, ad certas potentias vel exceptivas, vel perceptivas. Exceptivas, vel communiter, ut rei tanquam objecti attractivitas expulsivitas, acceptivitas, retentivitas, vel singulariter ut Magnetismus, vel perceptivas, ut sensibilitas, quae est vel communis tangibilitas, vel singularis ut visibilitas, audibilitas, odorabilitas, gustabilitas.

Visibilitas vel originalis, positiva lux, privativa tenebrae: originata color, qui est primus positivus albedo, privativus nigredo: secundus simplex: fortior rubedo, flavedo, remissior viriditas caeruleitas. Mixtus et variegatus vel continuo, vel discretim scheckig.

Audibilitas vel simplex, positiva sonus, qui reflexus dicitur Echo, privativa silentium. Variegata consonantia, dissonantia; specialiter quoad Tonos:  unisonus  octava  quinta  quarta  .1.  .4.  .3.  .4.  unisonus  diapason  diapason  disdiapason  epidiapente  .1.  .2.  .3.  .4. quoad voces:  Bassus,  Cantus,  Altus,  Tenor.

Odorabilitas dicitur odor estque ratione quidditatis, dulcedo aciditas, amaritudo austeritas. Ratione qualitatis: suaveolentia, foetor, ratione quantitatis fragrantia, odor remissus.

Gustabilitas dicitur sapor estque dulcedo aciditas, amaritudo salsedo, sapiditas insipiditas, acrimonia sapor remissus.

Interna patibilis qualitas, ratione principii exceptivi interni cognitivi vel affectuosi. Cognitivum principium sunt sensus interni, nempe sensum internum afficit species sensibilis, phantasiam et memoriam, phantasma, intellectum species intelligibilis, eaque impressa expressa. Affectuosum principium movet affectus qui terminatur magis ad intra, estque vel favorabilis nempe delectatio concupiscentia, gaudium spes, [vel] refugibilis et odiosus: dolor aversatio tristitia timor. Passio terminatur magis ad extra et producit pallorem revocando sanguinem, ruborem propellendo.

[Def. XV.] Potentia est modus operativus formalis nude consideratus, quo quid esse fieri facere quippiam potest. Impotentia contra.

[Scholion.] Naturalis est Activa vel Passiva, Naturalis Activa Dei, infinita, eaque absoluta omnium quae non contradicunt; ordinaria. Finita creaturarum est motrix et quietrix, quae se exerit vel immediate directo nisu, reflexorio objectu, Mediate per Machinas, Ductus. Machina est vel communis ut vectis, vel specialis. Vectis est Homodromus vel Heterodromus, uterque positivus vel privativus. Specialis peritrochium, cuneus, cochlea, trochlea. Ductus sunt aperti canales antliae, clausi suctores, siphones. Specialiter potentia motrix secundum subjecta quibus inest, spectatur autem vel in non intelligentibus vel in intelligentibus. In inanimatis dicitur vis, vulgaris ut illuminandi, humectandi, urendi, etc. secundum patibiles qualitates, singularis ut vis attractiva et verticitas in magnete. In Animatis dicitur facultas, nempe in vegetabilibus attractrix expultrix, acceptrix retentrix. Secunda: alterativa, augmentativa diminutiva, nutritiva. In sensitivis sentiendi prima immediata (sensus externus), communis tactus, specialis primarius visus auditus, secundarius gustus olfactus. Mediata quae dicitur sensus internus, communis Phantasia Memoria; secunda: facultas advertendi naturaliter et colligendi affectandi licet non ob certam rationem vel circumspecte. Positive ut facultas concupiscendi, remotive ut irascendi, denique facultas operandi, ut ambulandi, aedificandi. In intelligentibus facultas cognoscendi distincte assentiendi debite per intelligentiam et scientiam, volendi circumspecte efficiendi libere, prudentiam, ~~artem*. Spiritibus facultas praestigiorum et praeternaturalium.

*Potentia passiva, indefinita potentia obedientialis respectu divinae absolutae, ~~definita ad esse futurum potentia objectiva, ad non esse destruibilitas. Ad tale esse subjectiva terminativa. Subjectiva qua res certae formae subjectum esse potest, vel essentialis vel extraessentialis. Terminativa qua res inter se terminari certo modo possunt. Ubi cumprimis eminet potentia receptiva rei contentae productiva tantupli, ita radix potest «sumi» quadratam.

[Def. 16.] Dispositio potentia debilis, Habitus confirmata.

~~[Scholion.] Dicitur is virtus generali vocis usu. Spectatur in insensitivis analogice, ut volubilitas motu facta in rotis. In sensitivis passiva ut in fabris majorem calorem sustinendi. Activa eundi, collineandi etc. membris externis. In intelligentibus dicitur intellectualis, qui internus Dianoeticus in intellectu, Ethicus in voluntate. Externus factivus, qui et potentiam movendi facilitat, estque anurgos ut canendi, enurgos aedificandi. Dianoeticus principiorum incomplexorum apprehensio, complexorum intelligentia, conclusionum~~ ~~~~scientia~~ et opinio. Habitus scientificus circa supernaturalia sapientia,~~ ~~circa naturalia, Naturalis prima: metaphysica pantometria, secunda Physica, Mathesis mixta. Circa Moralia prudentia prima, Ethica, secunda politica cum oeconomica. Circa~~ Notionalia Anchinoea seu ars interna, quae circa ­rationem prima est Logica Logistica, ~~Geodaesia, Melopoetica. Circa orationem secunda: Grammatica, rhetorica, oratoria, poesis. Artifices, qui tamen non operibus ideo exequendis manuum labore assueti dicuntur sapientes.

[Def. 18.] Actus est exercitium potentiae sibi respondentis,

~~[Scholion.] nempe actus secundus, attributivus operativus. Ille Entitativus ut existere, durare, formalis, habere quippiam, operativus actio passio. Actio naturalis infinita Dei, finita actio communis dicitur Motus: actus entis in potentia quatenus in potentia estque illocalis ut tempus physicum id est fluxus durativus in rebus durantibus; vel localis Motus. Motus vel primus, ut conatus nisus motio, cui opponitur quies Physica cessatio ab omni tendentia. Secundus: promotio; progressio, cui opponitur quies Mathematica. Motus respectu termini a quo et ad quem, si externus dicitur localis, si internus ipsum Esse,* *positive generatio, negative corruptio; qualitas alteratio, quantitas augmentatio diminutio. Motus speciales, [respondent] potentiis specialibus rectilineus, vertiginis, conversionis, libratorius. In coelo Motus primus. Motus secundus. Deviatio per latitudinem, declinationem, trepidationem. Eccentricatio per ascensum, descensum versus Apogeum, Perigeum. In animalibus natare, volare, serpere, pedibus ire ubi 4 variationes, ambulare, subsultare, currere, prorumpere. In Equis schritt, trab, galop, satz oder sprung. 4 vehicula:* Traha pensilis, trage, saenfte, traha tractilis, schlitten schleiffe, hypocylindricum *walzenzug, currus wagen, karren. Currus monodromus, dydromus, tridromus, tetradromus. Passio naturalis actionibus respondet.

[Def. 19.] De Quantitate «pars»

~~[Def. 20. Non-Ens est, quod habet quidditatem definitam quidem, sed non positivam.]

[Scholion.] Non Ens purum, ut possibile, Malignum, quod absurdum infert.

[Def. 21.] Ens per accidens seu per Accedens.

[Scholion.] Congeries homogeneorum, farrago heterogeneorum. Agmen non intelligentium. Non sensitiva strues acervus cumulus; sensitiva, grex armentum; rationalia: coetus concio turba cohors.