Aus und zu Alsteds Enzyklopädie

 [1682 (?)]

Joh. Henricus Alstedius Encyclopaediae suae Editionem secundam anno 1630 fol. Gabrieli Bethleno Transsylvaniae principi dedicat. In ea dedicatione libros recenset suos inde ab anno 1608 editos.

In praefatione citat Fortii Ringelbergii Encyclopaediam, Autorem Margaritae philosophicae et Catenae scientiarum, Th. Freigii Paedagogum, Petri Gregorii ­Tolo- ­sani Syntaxin, Corn. Gemmae Cyclognomica, [Jac.] Lorhardi Heptadem philosophicam, Matth. Martinii Encyclopaediam, Keckermanni et Timpleri Systemata, Rob. Fluddi Ma- ­crocosmum et Microcosmum; Joh. Colle De idea et theatro imitabilium et imitatricium ad omnes intellectus facultates scientias et artes, Theod. Zwingeri Theatrum, Cardani Varia et Subtilitates, Petr. Ramum in Professione regia, Wowerii Polymathiam.

Prior editio (anni 1620) erat tantum Encyclopaediae Philosophicae, adjectae postea sunt facultates superiores et artes Mechanicae.

Dimidia operis pars videtur posse resecari, contra tantundem suppleri.

Praemittit compendium, quod non placet, continet jejunas tantum definitiones et divisiones quod Tabularum potius est paulo ante positarum. Hic praecepta potius fundamentalia erant tradenda. Pars tamen compendii chronologiae non mala.

Praecognita Encyclopaediae nulla habet, pro iis ponit suas Hexilogiam, Technologiam, Archelogiam, et Didacticam in quibus parum reperio bonae frugis.

Inter optimas Alstedianae Encyclopaediae partes habeo Grammaticam et Poeticam. Rhetorica, Logica, Oratoria, Metaphysica, non magni momenti. Physicam hodie plane aliam habemus. Mathematica quoque omnia longe aliter tradenda sunt. Musica tamen videtur aliquid bonae frugis habere. Ethica, Oeconomica, Politica scholastica mediocres et bonae sunt melius, tamen concinnandae. De Theologia aliquid majus expectari poterat ab autore Theologo non indocto. Sed Jurisprudentia et Medicina ejus parvi momenti. De artibus Mechanicis mediocria afferuntur.

Septem artes liberales hoc versu vulgari expressae: Lingua, tropus, ratio, numerus, tenor, angulus, astra.

Encyclopedia Vitruvio lib. 1. cap. 1. et praef. libri 6 dicitur Encyclios disciplina. Athenaeus sub finem lib. 5. meminit th̃w ĕgkyklíoy paideíaw. Et libro 13 ei Epicurus ĕgkyklíoy paideíaw ămýhtow. Ita et Suidae ĕgkýkliow paideía. Gregorio ĕgkýkliow paídeysiw*. Plutarcho in Alexandro tà ĕgkýklia. Hinc factum ut ĕgkýklion vulgare.* [I] 3 Eth. Aristoteles vocat ĕgkyklíoyw lógoyw quos alibi exotericos, id est in circulis, in publico dicendos. Quintilianus diserte orbis doctrinae quem Graeci ĕgkýklion paideían *vocant, lib. I. c. 10.

*In Tabulis disciplinarum haec notanda reperio: Disciplinae pars generalis, specialis, Habituum species, enumeratio seu partitio, et possessio seu exercitatio, est quasi essentia et existentia.

Opponit in habitibus seu Hexilogia verum falso, rectum pravo, innatum adventitio, acquisitum infuso, simplex mixto, liberale illiberali, necessarium contingenti, theoreticum practico, et poihtik^ṽ, usum hujus vitae futurae, totale partiali, ordinarium extraordinario, imperfectum perfecto, noeticum dianoetico (NB.), naturale supernaturali.

Opponuntur in Technologia seu Artibus convenientia differentiae, ordines inventionis naturae, dignitatis, doctrinae, internum seu habituale externo seu systematico, Archetypum ectypo, Architectonicum subdito, subalternans subalternato, purum mixto, proprie dictum improprie dicto, acroamaticum exoterico, simplex composito, simplex totale simplici partiali, objectivum directivo, mensurans mensurato, accuratum conjecturali, reale instrumentali, docens utenti, naturale supernaturali. [Opponit] significationem lexicam, assignificationi Grammaticae, substantiam accidenti, spirituale corporeo, Mathematicam puram, Mediae, societatem primam ortae, artem liberalem illiberali, disciplinam proprie dictam seu totalem, partiali (v.g. categorias esse partem Metaphysicae, Trigonometriam Geometriae, Rhabdologiam Arithmeticae); disciplinam homogeneam alteri ex variis aliarum partibus collectae, qualis ipsi videtur esse Chronologia, Architectonica, Apodemica, critica, paroemiographia, aenigmatographia.

Ex Hexilogia: recte in scholis natura incipit, ars dirigit, usus perficit.

*Mathesis Am Rande: Technolog. in usu ascendit ad metaphysica, descendit ad physica.

Principia innata ut totum majus esse parte Scaliger eleganter vocat Zopyra, alii *semina aeternitatis.

Deus Am Rande: Archelog. est primum nomen, sum est primum verbum. Itaque primum cognitum diverso* respectu Deus et Ens. Ivum, ile, are, tria principia incomplexa, creativum, creabile, *creare.

*In Mathematicis demonstrationibus sex partes, 1) prótasiw, qua exponitur datum et quaesitum v.g. rectam bisecare. 2) ^%)/ekuesiw dati expositio in Abaco, v.g. data recta sit AB.* *3) Diorismów, quaesiti determinatio, v.g. haec secanda in duas partes. 4) Kataskeyh̀ delineatio v.g. super data recta AB duo constituantur triangula aequicrura ABC, ABD;* recta per eorum vertices ducta CD, producta si opus, secabit datam AB, in puncto E. 5) *Ăpódeijiw demonstratio. 6) Sympérasma conclusio. Ramus Euclidis problemata theorematice primus exposuit.

Didactica. Hujus autores: Vives De disciplinis, Rivius De institutione puerorum,* Erasmus et Sadoletus De liberis recte educandis, David Chytraeus De ratione recte *docendi et discendi. Ramus in Oratione pro disciplina philosophica, Sturmius *De scholis aperiendis* et in Epistolis Classicis et Academicis. Caelius Secundus Curio *De perfecto Grammatico*, Emundus Richerius in Obstetrice animorum, Keckermannus *Methodo universali formandorum studiorum*, Matth. Martinius De promta rerum meditatione, sed* omnium accuratissime Bonnaeus in Tr. de ratione discendi didacticam generalem descripsit. *Augustini libri De ordine.

*Lumen mentium esse dixerunt Platonici ad discenda omnia per eundem ipsum Deum a quo facta sunt omnia. Augustin. De Civ. Dei lib. 8. c. 7. Hinc Deus intellectus agens.

*Libri Necromantici non legendi: liber Picatricis, Anselmus Parmensis.

Facultates mentis sunt cognoscendi conservandi (+ imo reminiscendi, vel potius s'aviser, animadvertendi +). Cognoscendi sensitiva intellectiva; sensitiva externa interna,* *haec sensus communis et phantasiae; intellectiva est ey̆máueia, ăgxínoia, dýnamiw kritikh̀* apprehensionis, inventionis, judicii facilitas. Conservandi facultas memoria est. (+ Putem esse in homine sensuum externorum facultatem, imaginandi vim, [vim] consequentias ducendi, vim reperiendi discrimina inter duo data cognata, vim reperiendi cognationem inter data diversa; vim non data in rem praesentem accomodandi, [vim] memoriae. Vis illa conferendi data indiget subtilitate quadam exquisiti ut ita dicam tactus in animo; sed vis reperiendi non data, sed apta ad rem, indiget celeritate cogitandi seu per multa subito discurrendi et simul illo ipso exquisito sensu, ut subito in transcursu quod ad rem discernas. Haec omnia suppleri possunt Methodo, et per Tabulas, ubicunque non est opus extemporalitate. +) Cuique harum facultatum octo vel ut alii 4 gradus assignari possunt.

Joh. Huartis Examen ingeniorum.

Socrates apud Platonem, scriptionem esse certissimam memoriae ~~necem*. Ordo est anima mundi.

*Phil. Melanchthon principi cuidam viro hanc temporis distributionem praescripsit. Horae octo somno, totidem cibo exercendo corpori et recreationi, octo studiis. Et hae ultimae sic distribuendae, ut matutinis horis memoria judiciumque exerceatur, pomeridianis stylus et lingua, vespertinae Historiae artis quam tractamus et repetitioni.

Jac. Sylvius librum integrum exaravit, quo ordine legendi libri Hippocratis et Galeni.

In legendo post quemlibet horae quadrantem pausa. Ita Marsilius Ficinus.

Cujacius studiorum Methodum postulanti institutione, revolvens fac (inquit) *sic, et iterum sic*.

*Vives notavit in media Barbarie, Mathemathicas reliquis puriores mansisse.

Sub finem Didacticae ponit Alstedius Curriculum universae vitae scholasticae in Tabula, et modulum quomodo quis sibi pro quovis Mense calendarium conficere possit, quid eo sit facturus, item Typum studiorum per horas diei; ita distributi anni menses dies dignum exscribi et emendari.

Philologica pars Encyclopaediae Alstedii melior reliquis videtur, et minus indigens* *emendatione vel supplemento.

Encyclopaediae l. V. de Lexica, tractat ergo de lexico condendo, et Lexica ipsa* *exhibet. Lexica sunt simplicia vel composita, simplicia sunt vocabularia, huc pertinent Nomenclatura, Epitheta, Antitheta, Synonyma. Composita sunt Phraseologiae item Anthologiae sive Cornucopiae, Selecta, Analecta, Elegantiae Flores oratorum et poetarum, Adagia. Mixta ex ambobus sunt Dictionaria, Sylvae, Thesauri, lexica majora.

Steph. Toletus Gallus in praef. Tomi 2. Com. de lingua latina suum ait institutum* *fuisse ut esset autor novi dictionariorum scribendorum ordinis, quem nec Graecus quisquam nec latinus sibi vindicare posset, qui inquit ordo est, ut non seriem Alphabeticam sequamur sed res rebus attexamus et dictiones significatione cognatas inter se copulemus. Ita licere et rerum actionem velut expressam imaginem contemplari. Titulis majoribus subjecti subtituli ut Miles eques pedes, volo etc. Castra statio, praesidia, subsidium,*~~ ~~signa, Darüber: male impedimenta. In fine operis index Alphabeticus. Hunc secutus Adrianus Junius; *cujus titulos in meliorem ordinem digessit Theoph. Golius. Inde Nicod. Frischlinus secutus praedicamenta ordine artium, et hominum genera. Velle se ait manum dialecticae porrigere. Frid. Beurhusius in nomenclatura observavit seriem artium Liberalium et*~~ ~~Mechanicarum, et Joh. Benzius edidit Thesaurum pure scribendi graeco-latinum in quo *digessit vocabula in 76 locos communes velut totidem universitatis rerum capita, in quavis classe primum abstracta seu substantiva, inde concreta seu adjectiva, tum verba, et adverbia, adjicit sub aliis titulis specialibus primum exempla pro inflectendi ratione cognoscenda et selectis sententiis annotavit, deinde sýnueta seu conjuncta, tum ĕpíueta seu adjuncta, postremo praxes seu actiones. Sic fýsiw natura, parádeigma tṽn pragmátvn* pollákiw oy̆x ay̑th̀ fýsiw ĕstín, v̑w ^%(/ekastow boýletai k' o^%)/ietai rerum saepe non est natura quam quidam volunt vel arbitrantur. Syntheta: oy̆sía essentia,~~ dýnamiw vis. Epitheta: unhth̀ fýsiw, koinh̀ fýsiw. Praxis ^%)/exein toiaýthn fýsin, ~~dialýesuai ^%(/ama pásan fýsin, fysików, fýv, fysikv́w*, ad quae tria rursus paradigmata,* *syntheta, epitheta, praxis.

De Harmonia linguarum Christ. Becmanni Origines linguae latinae. Ambo Scaligeri.* Avenarius, Georg. Cruciger, Casp. Rothius. Sigism. Gelenius Lexico symphono *Basil. 1537, dià tessárvn, dià trívn, dià dyoĩn.

Macer, mager, pes fuß poýw.

*Aspiratio Graecorum.

Post tria lexica Hebr. Graec. Lat. (quibus adjectae Etymologiae maxime ex Martinio in Cadmus et in Lexico Etymologico) subjicit Nomenclatorem, ubi voces plurimae* maxime digestae ordine Encyclopaediae ipsius; ponit graece et latine, nonnunquam in *primariis adjicit ebraica, non dissimulat se imprimis usum Nomenclatore Frischlini.

*Grammaticam ponit primo Generalem. Anomaliae et figurae syntacticae aliaeque inventae ut taedium evitaretur. Grammatica generalis subtilius tradenda, specialis popularius. Elias Putschius plus quam triginta Grammaticos veteres contulit. Comparatio linguarum ut linguis Hebraeis et cognatis nulli casus. Germanis et declinationes esse ait complementa literarum, essent potius ut ait, in lexico exponenda. Orthographia et orthoepia. Literae gutturales, palatinae, linguales, dentales, labiales, Ebraei faucales distin- guunt a gutturalibus, ut sint gutturales a, h, x, y* sed faucales g, k, q*. Numeri hodie nobis* *non per literas (+ imo et notae nostrae a literis +). Posita vocalis inter duas vocales habet unam duarum vocalium, ut ajo aiio, ut antiqui scribebant ([+] non puto alioqui et avis* quasi auuis et confunderetur Vau cum W. [+]) Literae exprimunt affectus a, i admirationis, *u moeroris, a, e, gaudii et doloris, aspiratio difficultatis. M pro magnis.

*Joh. ab Hoeckelshoven in Didactica defendit nomen pendere a verbo.

*Videtur mihi haec Grammatica Generalis parum perfecta, nimisque ideis latinis colligata, at certe notarum vulgo linguarum Grammatica non potest meo judicio explicari, nisi cum logica, vel ex secunda, est enim cogitationum repraesentatio. Helvicus jam scripsit Grammaticam universalem.

Omnes literae Hebraicae in uno versu Esaiae, 5, 25. Omnes Graecae 1. Pet. 3. *v. 19, 20. Ordo Ebraicorum receptus occurrit Ps. 119, et c. 1. Threnorum.

Ludovicus de Dieu in Grammatica linguarum orientalium commendat Buxtorfii *Thesaurum Grammaticum, vocat opus admirandum et ait: *mihi sane ea est clavis scripturae Biblicae*.

*Biblia Hebraica interlinearia, Bened. Ar. Montani, vel Hutteri, in quibus literae radicales discretae a servilibus valde prosunt incipientibus.

Tabulae pro accentibus Ebraeorum, item pro Tonologia Graecorum non male. Laterculus quoque exhibens declinationes graecas.

Comma octo vel 9 syllabas non facile excedat. Colon, ubi sententia perfectior, alteri tamen conjungenda, semicolon, medium inter comma et colon, quibusdam hypostigme subdistinctio minor quam comma, ejus notam faciunt (/) v.g. *haec tria genera confusa / cogitatione distinguunt*. Donatus notat coepisse distingui comma puncto ad imum, colon* *ad medium, punctum ad summum. Isidorus subdistinctionem ipsam vocat Comma. Cicero jam meminit interpunctionis.

Rhetorica de Tropis, figuris, voce, gestu. (+ Tropos et figuras ad Grammaticam referrem, forte et vocem et gestum ad prosodiam. [ +)]

Emphasis, catachresis, Hyperbola, allegoria conveniunt singulis tropis sc. vis durities,* audacia, continuatio. Sunt tropi reciproci, gubernator pro auriga, et auriga pro gubernatore. Sed scelus pro scelesto non contra. Numerus Troporum, aut consentanea *(connexa) permutantur in Metonymia, aut dissentanea in Ironia, aut similia in [Metaphora], aut totum et pars genus et species in synecdocha.

Figurae sententiae, non soni, aut dictionis, sed totius sententiae; non pendent a verbis sensu. An ergo magis logicae quam grammaticae. (+ Fontes hic argutiarum. +) Sane ipse autor ait disponi posse figuras sententiae secundum expositionem argumentationem dispositionem. Partem Rhetoricae de voce moderanda vocat Phonasceticam. Gestum vocant Chironomiam.

Logica agit de Themate, Argumento; Darüber: (Loco) Axiomate, Syllogismo, Methodo. In ipso* *Themate potest esse vitium, ut si quaestio formetur plurium interrogationum, v.g. *an David, Cyrus, Nero, boni principes? Desiistine furari*. Sic elenchus insufficientiarum* *causarum.

In omni loco (seu argumento) ponuntur maximae, et abusus seu fallaciae, nempe tot fallaciarum genera, quot loca. Am Rande: NB.

Axiomatis affectiones ipsi competunt vel simpliciter (Expositio et Crypsis), Bezugsstrich nach unten Crypsis axiomatis ... vel in *collatione cum aliis spectato. Expositio declinat terminos axiomatis. Estque terminorum~~ ~~vel denominatio, vel acceptio, vel appellatio. Bezugsstrich nach unten Appellatio terminorum ... Denominatio vel formalis (*homo est animal*) vel extrinseca, sol est calidus, Anna est doctorissa. Acceptio terminorum quae et* *suppositio est determinatio significationis ambiguae, estque vel materialis, vel formalis.~~ ~~Materialis texnikṽw, animal est nomen, formalis sive significativa vel personalis* est, cum significatio vocis attenditur, estque propria vel tropica, ut Herodes est vulpes vel abusiva, ut sperare dolorem. Propria est vel materialis seu doctrinalis, vel accidentalis, et *haec vel singularis seu discreta, vel communis. Communis vel determinata, ut *aliqua virtus suum cuique tribuit*. Quo pertinet et suppositio vel acceptio distributiva, ut *omnis homo est animal*. Item suppositio speciei, quando subjectum supponitur pro specie, id est* *sumitur de idea; v.g. Dilectio est impletio legis (quia diligere est legem implere). Appellatio *Bezugsstrich von oben* ... vel appellatio. terminorum est qua aliquid important, quod prima fronte non apparet, estque* ampliatio vel restrictio, v.g. cor regis est in manu Dei, quod verum est de corde cujuscunque hominis. Restrictio est vel primaria; v.g. omni perfectioni vide finem, sc. creatae, *vel secundaria, Non amo haec dividendi principia vaga, primarium secundarium. eaque formalis impius displicet Deo, qua impius; vel materialis *impius placet Deo*, qua homo. Crypsis Bezugsstrich von oben ... et Crypsis), axiomatis est triplex, talis est et syllogismi crypsis, cum* aliquid deest, cum aliquid abundat; transpositio, v.g. fabrum fortunae virtus. Enuntiatio *vel Axioma alteri confertur, consensione et dissensione, ulla est consecutio et aequipollentia. Consecutio est conversio vel collectio. Aequipollentia est in sensu, cum discrepatio verbis. Dissensio est diversitas vel oppositio.

Raphael Eglinus, esse unicam syllogismorum figuram Homo - Rationalis - Risibilis,* *sive a dextro procedas sive a sinistro.

Syllogismus imperfectus seu crypticus deficit, abundat vel transponitur. Deficit, ut enthymema, inductio, exemplum, redundat et ubi plures quam tres propositiones; dilemma, sorites (+ male: sunt plures syllogismi, in unum conjuncti. Ergo potius [*bricht ab*]

*Analysis logica, apud Amandum Polanum lib. *de ratione autores cum fructu legendi*.

Joh. Tesmari elegans Institutio eloquentiae generalis (communis oratoriae et poeticae) *et specialis.

Melchior Junius lib. De ratione movendorum animorum. Is et formulas exhibet ex *bonis autoribus, addatur et Nathan Chytraeus de hoc argumento.

Alstedius in sua Oratoria lib. 9 Encycl. sect. 2. cap. 13 exhibet Catalogum orationum* *selectarum generis didascalici, demonstrativi, deliberativi et judicialis quae extant apud autores. Ex quibus complures congestae apud Melchiorem Junium in *Orationibus ex Historicis*.

Poetica. Sunt didascalici: Lucretius De natura, Sphaera Buchanani, Cosmographia *Honteri, Fabrica corporis humani, Johannis Pincieri; Hodoeporica.

Metaphysica. Keckermannus disp. pract. 22. vult modos entis non esse entia, quia *alioqui daretur processus in infinitum, sed revera is datur.

Quinque rerum genera apud Platonem in Sophista. Essentia, idem, alterum, status, motus, qui sunt modi essentiae.

Logica et Metaphysica Alstedii mihi parum satisfaciunt.