Spongia Exprobrationum seu quod nullum doctrinae verae genus sit contemnendum

 [Frühjahr bis Winter 1686/87 (?)] Spongia Exprobrationum seu quod nullum doctrinae verae genus sit contemnendum

Saepe in mentem venit mirari viros quosdam ingenio praestantes, animum tamen ita occupatum habere certis studiis, ut quicquid eos limites egreditur, quos ipsis sors discendi praescripsit, non tantum non degustent, sed et spernant in aliis, et palam quasi inutile noxiumve traducant. Elegantioris literaturae cultor tetricas aliorum lucubrationes ridet, quem caeteri vicissim velut grammatistam aut poetam alto supercilio despiciunt, et praeclara etiam in aliis facultatibus ex veterum lectione monentem audire turpe putant. Mathematicus aliquis et cultor experimentorum, sibi soli videtur solida tractare, et generi humano profutura tanquam alii circa chimaeras tantum humanae mentis positaque in opinione occupentur; sed in hunc vicissim coorti caeteri, nunc quasi magum et characteres tractantem pro suspecto habent, unde in hunc usque diem Sylvestro papae sive [Gerberto], et Rogerio Bacono aliisque ea suspicio adhaesit; nunc religioni inimicum, alios mundos, et in illis alios homines somniare arbitrantur, unde veterum in Antipodes censurae, recentium in Vestae, ut ipsis videtur temeratae res. Et ubi Atomos vel corpuscula tractantem audiunt, jam ad Epicuri instar sublata providentia et substantiis spiritualibus omnia fortuito particularum materiae congressu conflare censent, et Physici sive Medici religionem etiam proverbio traducunt. Alii vero maxime pragmatici homines subtilitates Mathematicorum Algebraicas et Geometricas pro difficilibus nugis habent; et Experimentorum studium quasi ludicrum et inane et circulatoribus, vel certe hominibus otiosis dignum, ad instar Aristophanis rident, qui Socratem pulicum saltus metientem in theatro introducebat.

Qui Scholastici vocantur Philosophi et Theologi, cum res gravissimas sua quadam severa ratione tractent, prima scilicet Essentiarum principia, et Theologiam profundiorem, et conscientiarum regulas, et maximas de justitia et jure quaestiones, saepe tetrici nimis et superciliosi et amoenioris doctrinae hostes fiunt, et quasi censores humani generis et morum ac religionis custodes, durius in illos statuunt, qui ab illo studiorum genere sunt alieni, aut qui vel minimum a Scholae placitis quadam philosophandi libertate recedunt. Quo factum est, ut vicissim ab aliis certatim lacessantur. Nam liberiores quidam in hos Magistros nostros sive Doctores omnem satyrae dicacitatem consumunt, nunc mores eorum, nunc doctrinam, nunc dictionem vellicantes. Cum enim meditandi consuetudo et secessus eos minus jucundos in hominum congressibus reddiderit, et parum grata sint Scholastica dogmata tum argumento a sensibus remoto, tum tractandi methodo, tum vero maxime tractantium supercilio, et plerique homines in ea quae nolunt discere contemtu tanquam ignorantiae Apologia utantur, mirum non est si eruditi eos tanquam barbaros, si mathematici et novatores tanquam chimaericos et inexplicabilia docentes, si aulici et liberioris vitae amantes, tanquam ludimagistros et vitilitigatores et gratiarum hostes incessunt.

Est porro genus quoddam eruditorum inter Mathematicos et Scholasticos medium, ex utraque doctrina promtiora tantum et faciliora atque in vulgus plausibiliora delibans, quibus non inepta oratione vestitis, philosophiam quandam novam et popularem, ipsisque foeminis et aulicis non ingratam, maxime autem juvenibus laborem fugientibus placen tem introduxerunt. Quod quidem ego studium sane laudandum censerem magnopere, si pro vestibulo aut introductione interioris doctrinae ac scientiarum profundiorum haberetur. Sed video multos novae hujus philosophiae professores solito mortalibus vitio, caetera illa quae ipsi non attingunt, spernere ac traducere, tanquam inania rerum aut usu vacua. Scilicet ex quo aliquot Magistrorum libellos volutarunt soli sibi tenere videntur arcem veritatis, atque Edita doctrina sapientum templa serena si Platonem, Aristotelem, aliosque veteres, nomines rident; si Sanctos patros, si judicia Academiarum, si recepta in Ecclesia dogmata, humeros movent. Lectione autorum, tempus perdi arbitrantur. Criticis, et linguarum (maxime veterum et orientalium) cultoribus, et antiquitatum, inscriptionum, manuscriptorum, rituum indagatoribus nihil putant ineptius. Quin et Astronomis succensent, quod noctu diuque a Telescopio pendentes alia vitae commoda negligunt; et Geographos irrident, qui inquirunt quomodo per septentrionem ad Sinas eatur, ipsi per se Parisiis Aurelianum non inventuri iter. Et legum civilium studium, tanquam circa arbitraria hominum placita occupatum philosopho parum dignum arbitrantur. Et Medicorum doctrinam extenuant, quod facultates suas attractrices et expultrices nondum per corpusculorum motus et figuras explicare possunt, et quod rhabarbaro homines purgare audent, antequam didicere utrum hamis an scopiformibus virgultis bilem ex corpore rhabarbarum extrahat vel everrat. Scholasticorum autem abstractionibus, et formis, et qualitatibus, et Entitatibus, tanquam fictitiis et inutilibus maxime insultant, atque hic potissimum tanquam generis humani liberatores, et monstrorum domitores triumphant. Itaque omnem eruditionem quae ipsis liberali homine digna videtur, in pauca contrahunt, hominibus otiosis et delicatis rem gratam fortasse facientes, qui vel sapientiam vel certe loquentiam et philosophi nomen ac speciem tam exiguo labore redimi posse gaudent; quaesito jure quidvis quod displicet aut ignotum est, tanquam fictitium et inutile irridendi.

At contra videas eos omnes qui in quacunque arte et facultate excellunt et profundius versati sunt novorum philosophorum, maxime autem Cartesianorum fastum calcare alio fastu. Geometrae quidem insignes rident hos semimathematicos, qui Algebraici calculi elementis vix intellectis, novi derepente Analytici, nimia Magistri jactantia decepti, quodvis problema a se solvi posse inaniter arbitrantur, nihil aggredientes interim aut certe nihil praestantes, quod non sit protritum, vel saltem dudum a veteribus inventum. Qui vero in Machinis atque Experimentis excellunt, utiliaque humanae vitae quotidie in lucem producunt, jactantiam istorum ferre non possunt, quos in Musaeo sedentes, aut in circulis declamantes, insensibilium corpusculorum magnitudines figuras et motus tantum praedicare audiunt, nullo fructu, quandiu non ad usum veniunt, neque docere possunt, ex quibus atomorum dosibus sensibilia componantur. Neque enim minus ignotae figurae et magnitudines quam occultae qualitates ignorantiae asyla sunt. Itaque videmus chymicorum et mechanicorum meditationes multo ad praxin aptiores esse faciliusque istos et efficere aliquid et praedicere posse, quam, qui materiam subtilem, et corpuscula striata aliaque a sensu remota loquuntur, utcunque sibi aliisque otiosis pulchre ratiocinari et inventa ab aliis explicare posse videantur similes prophetis post factum, qui praeteritos eventus aliunde notos egregie (si diis placet) ex astris deducunt, nunquam divinaturi nisi audiissent. Medici autem multi prudentes et in operibus artis versati, et alias complures omnium facultatum viri docti et graves serio juvenes ab hac nova philosophandi ratione dehortantur, putant enim loquaculos tantum et in judicando audaculos fieri, caeterum laborum impatientes, et eorum quae non statim possunt clare distincteque concipere (quod in paucissimis imbecillitas nostra assequitur), contemtiores adeoque a difficilioribus studiis seriaque animi contentione abhorrentes. Omnium autem gravissime in has novitates Theologi inprimis veterani invehuntur; aliique multi viri pii et prudentes, quorum alii verentur ne introducta Mechanica naturam explicandi Methodo corpora a se ipsis nullo Dei consilio sed quadam necessitate caeca generata credantur: inprimis si causarum finalium usus proscribatur; alii formas substantiales et accidentia realia rejici non ferunt, nec corporis naturam in extensione collocari patiuntur, quoniam ea ratione non tantum transsubstantiatio, sed et praesentia realis in Eucharistiae mysterio perire videatur.

Mihi prope ab ineunte aetate visum est nullum genus veritatum atque doctrinae reconditae esse contemnendum; et sequiora judicia vel malitiosorum hominum ignorantiae suae excusationem quaerentium, vel certe imprudentium inventa esse, quin et raro aliquid magnum nisi ab eo praestari, qui diversas disciplinas inter se conjunxit. Plerumque enim ex illo connubio nascitur aliquid novum atque praeclarum, quod aliter in mentem non venisset. Sunt qui Criticorum apices et antiquitatis studia spernant; at consultiores sciunt sacris libris atque traditionibus non aliunde suam genuinitatis demonstrationem constare; alii Astronomos irrident, et tamen horum diligentia admirandae illae veritates nuper detectae sunt de structura Mundi, fatendumque est, quae olim credita sunt divina magnitudine sapientiaque satis indigna fuisse, ut taceam quanti sit rem nauticam, et Geographicam promoveri. Iniquum autem est, et pene ineptum atque anicula Thaletis (aut illo rustico magistrum septem artium iter ad oppidum quaerentem ridente) dignum Geographum aliquem insignem incessere, qui quaerat utrum Cathaja in China comprehendatur, et utrum Japonia sit insula, cum forte limites vicinorum agrorum nesciat. Quis enim ignorat interesse reipublicae, ut Geographia etiam accurata diligentia tractetur et qui hoc facit alia quae forte plebejo alicui homini notissima atque [ante] pedes sunt impune negligit; cum non desint ex quibus pervulgata illa ubi opus quaerantur. Perinde ac si quis interpretem Turcicae linguae Regium irrideat, si forte in Gallica aut latina lingua aliis cedat, et voculas quasdam domesticas ignoret. Porro Historiam et politices legumque studia contemnere non nisi imperiti esse potest. Vicissim politici homines ignoranter faciunt, cum mathematica, mechanica, physica spernunt, quibus fere res militaris commercia, opificia, opes publicae, innituntur. In novis philosophis, qui Galilaeum, Baconum, Gassendum, Cartesiumve sequuntur, laudandum est studium clare distincteque loquendi et qua licet res naturales mechanice atque per experimenta exponendi; at iidem, si putant in ultima analysi careri rebus incorporeis posse, si formas et qualitates, aliasve separatas ab extensione naturas rejiciunt, atque adeo Metaphysicos ac Theologos irrident, tunc et pietatem labefaciunt, et tota quod dicitur aberrant via. Demonstrari enim potest, ne corporum quidem substantiam intelligi posse si tantum ad extensa respiciatur. TANTUM