Dialogus de religione rustici

November 1673 Paris. 1673. Mense Novembri. Dialogus de religione rustici Biennium est et duo praeterea menses cum Argentorato Moguntiam secundo Rheno descendi. Nam tunc fluvius ille quietis utrinque ripis tutus, felicique autumno Bacchum ostentans, longa peregrinatione fatigatum ad iter placidius invitabat. Credidisses in tam profunda orbis tranquillitate colles ipsos exultare, ducentibus circum choreas Hercyniae nymphis, quodam insolentis laetitiae tripudio. Sed ut saepe animalium lascivia mutationem aëris indicat, et liberiores delphinum lusus omina tempestatis habentur, ita tunc visa est Germania ambitiosius frui velle mox amittenda pace: Et Rex fluviorum Rhenus velut fatorum conscius non diu duratura libertate gaudebat: nam nunc ille miser, jam ingentibus exercitibus septus, jam vado temeratus, jam classibus stratus, jam pontibus injectis sub jungum missus, nuperae felicitatis tantum meminit gemendo. Sed abducamus animum ab ingratissima cogitatione. Ego igitur ut mei magis juris essem. Argentorati scapham mediocrem conduxi, tectilem, si ita forte aër juberet, et aliquot hominum, tabulaeque ac lectuli non aegre capacem; junxit se nobis rusticus quidam, e Palatinatu inferiori, homo ut postea apparuit minime absurdus, ac religionis suae genio habens nescio quid subtile atque argutum. Nam Calvinistae per Germaniam caeteris nasutiores habentur, opinione in ipsos usque rusticos sparsa; non illibenter hominem suscepimus, quod loco nauli remigio subinde succedere polliceretur: denique cum jam oram solvissemus Iudaeus, quod genus toto Rheni tractu non infrequens, procul inclamans, me nonnihil repugnante, magistrum navis lucri cupidum perpulit, ut ripae rursus applicaret: hoc ergo recepto, bona fide tandem navigare coepimus. Ego nonnihil lassus, cum praeterea nox appeteret, in lectulum me composui. Atque ita tunc nox transacta est, postero mane alacrior, fallendi temporis causa cum vectoribus caeteris paulatim in familiare colloquium descendere coepi. Tum vero magister navis captata occasione, Domine, inquit, etsi ignoremus quis aut cujas sis, ita tamen persuasi sumus de candore tuo, ut controversiae cujusdam quae hesterna nocte inter compotandum nobis nata est, TE judicem communi suffragio elegerimus: si modo nobis beneficium hoc non deneges; ego subridens quaerere coepi, quid istud controversiae esset, id enim, inquam, me scire opus est, antequam subeam onus fortasse viribus impar. Tum Palatinus, de religione, inquit, quaestio inter nos est; qualiscunque autem tua sit, rogamus, ut tantisper affectum in eam exeas, atque inprimis ne famulo tuo prae caeteris faveas, qui ingenti calore fervet pro Romana. Ad haec ego: rem petitis amici gravem, ac nonnihil captiosam, nam alterutrum prope necesse est, aut praevaricatorem me fieri juris vestri, aut proditorem mei. Ille vero: est aliquod inter utrumque temperamentum, si modo a pagi nostri sculteto, honesto viro, et quantum a rustico expectari potest legum morumque perito, in simili causa non sum deceptus: is enim disputabat, judicem adeo a partium studio alienum esse debere, ut nec testem se ferre possit, etiam in sibi compertis, et ad totam tum de iis quae inter litigantes acta et probata essent: ita me cujuscunque sententiae essem, nihil in illam pronuntiaturum, sed tantum in eius defensorem ^nneö argumen^ntisö utent^nurö ^n-ö. Neque vero se tam stultos esse, ut mecum in certamen descendant homine, ^nutö appare ^n-ö ^nsibiö cum sui ^nsimilibusö ^n--ö neque rationibus uti ^nconstituisseö, quam quae rusticis quoque in mentem venire possent, quare me rogatum velle, ut immobilis ipse ac nulli succurrens, quantum a quoque praestaretur, tantum judicarem. Ego hac quidem methodo collaudata, acceptaque conditione, ad audiendum, illi ad dicendum, se quisque comparavimus.