Collectanea de inventione et studiis generalibus

Collectanea de inventione et studiis generalibus Collectaneorum de inventione pars I Sapientia est lumen mentis praelucens intellectui ad pervidendum omnia, voluntati ad eligendum; viribus ad agendum. Intelligenda finis, media, modus utendi. Volenda inter datos plures fines, melior; inter media, certiora; inter modos, faciliores. Operatur qui sic persequitur, ut assequatur, quomodo fit, eligendo materiam convenientem, utendo necessariis instrumentis, modo debito. Regula practica, medio tutissimus ibis, seu nullum violentum diuturnum. Haec nota theoretice, non satis practice. Modice nutriri, corpus exercere, naturae fomenta subministrare. 8 horae somno, etc. 8 negotiis et exercitiis, 8 studiis. Tres causae plures homines necant quam bellum; cum homines ubi valde incaluerint frigido aëri se exponunt; et e contra; 2) cum diu humidos pedes servant. Pro linguis. Aliquem habeas cum quo fabulari possis. Biblia pro linguis incognitis, utile Eliae Hutteri Novum Testamentum Dodekaglotton. Pro scriptione. Fundamentales literae Jesus Christus Dominus, ex quibus junctis caeterae. Qui legere vult eum iube singulis literis quantumlibet subscribere literas sui idiomatis. De scriptione brevi et compendiosa. De omissione literarum. 1) vocales initiales omitti possunt quando sequuntur duo pluresve consonantes, quae absque vocali aliqua praecedente vel nullum edunt sonum, vel in earum priora pars aliqua vocalis includitur, quod omnibus liquidis accidit, ut albus, lbus; 2) vocalis finalis in infinitivis inprimis activis, voc. ut facere facer; 3) vocalis media, ut excellentem xlntm in participiis; item in terminatione adverbiali, ut ter, tr; item e inter t et l, et n et m, ut saltm panm; 4) diphthongi cum manet sonus, ut edes pro aedes; 5) ex duplici consonante alteram ut dificilis; 6) ex tribus consonantibus media, ut congruitas, conruitas. De omissione syllabae. Terminatione substantivi scripta omitti potest 1) adjectivi terminatio; et contra; 2) utriusque terminatio per regimen verbi determinata, aut 3) praepositionum, 4) ex regimine genitivi casus, item appositione variisque huiusmodi. De omissione dictionis. 1) eligere dictionem breviorem pro longiore, ut sicut pro quemadmodum. 2) abbreviaturae pro nominibus saepe recurrentibus, ut quid pro quo. ( Ita in Graecis kata, gar, etc. habent integras notas, quibus impressio mire sublevatur ); 3) integra dictio ut in similitudinibus cum bis occurrit etc. De omissione sententiarum. Ut in conclusionibus syllogismorum, in adagiis vel proverbiis tritis ( ut cum in Epistola Plinius: paucis quos aequus amavit; subintelligens reliquum Vergilii Jupiter, atque ardens evexit ad aethera virtus ); in locis scripturae notis. Item Antitheses: ut Deus non condidit, ut abdomen, sed ut salutem animae. Utilia ad discendas voces; ut Harmonia, per adjectionem, ut initio; per aper; otium lotium; pus lepus, lupus. Medio, lais lapis, alium allium; mera merga merda. Fine ut collum columba. Detractione, principio; acervus cervus; mensis ensis; sacerdotium otium. Fine: verus veru. Commutatione, principio: illa olla nix pix. Medio, alius alvus, limus fimus, fumus. Fine: cera, coena, caepa. Transpositione syllabae, ut latus altus. Literarum inversione, ut roma amor; asor, rosa. Trajectione, ut risau auris; nusma manus. 2) Vocabula digerenda aliquo ordine ut initiales earundem exprimant sensum aliquem: precatiunculae, ut Gott mit uns: Glis Ovis Taurus Tygris Mus Ictis, Tulpa Unicornus, Nitedula, Sus, versuum Germanicorum vel Latinorum in quibus maxime conducit genus adonicum. 3) Includenda plura versibus vel quasi; ut (in camelopardus) camel leopardus aper leo lupus et vulpes. 4) locis quinariis. 5) Poterit usui esse Comenii vestibulum rerum et linguarum; uti et eiusdem autoris sententiolae, exhibentes voces latinae linguae primarias et primitivas. Quae quis didicit facilius retinet recitatione et repetitione. Vocabula non recitentur ordine quo proposita fuere, ut vulgo fieri solet, sed rogentur vocabula ex recitante latina ut indicet quid in Germanicis significent, contra Germanica quid in latinis. Discernendae voces substantiva adjectiva verba. Hinc puero inchoandum. Id praestant: Ein, der, die, das, ich du er. Ein pro substantivo, der die das adjectiv, ich du er, etc. verb. Caeteras postea partes discernere non laboriosum; nam pronomina Latinis non ultra 20, adverbia primitiva 30, praepositiones 40. Interjectiones rarae; omnes octo partes in hoc uno versu: vae tibi ridenti, quia mox post gaudia flebis. Circa declinationes et conjugationes; inprimis notandae terminationes nominativi in declinationibus et infinitivi in verbis. Pro compositione debet puer quod Latine composuit imposita manu statim iterum Germanice reddere posse, vel contra. In libello paginae in 4to tripartitae, prima pro Germanico, 2da pro Latino, 3tia pro verbis autoris; ex quo Latinum. Imitandus autor, ad quem naturali impetu magis feceris. Pro lectione utiles fabulae poetarum veterum ob usum inter eruditos; hae potius narrandae, quam aniles fabulae. Item atque egregias sententias, versus imprimis discant, quod ita commode fiet, si pueri se exerceant, ut uno versu finiente, alius incipere debeat per literam qua finit praecedens. Ita versus illos egregios facile omnes discent. Regulae communes disciplinis finis constituendus; finis, fixe, fixus. Sapere agere loqui, Deus homo mundus. Liber scripturae, conscientiae naturae. Nosse velle posse. Notitiae, instinctus, facultates. Utilis pro Theoria Autopsia, pro praxi Autopraxia, pro chresi Autochresia. Theoria praxis chresis. Exempla melius praemittuntur regulis, cum his non modo inveniendis inserviant ut prius, sed etiam declarandis jam usui sint; si tamen subjiciantur, tunc mens lectoris post illam lectionem ad regulam revertetur. Eamque sic perfecte intelliget. Exempla habebis in Claubergii Logica. Definitiones figurarum tradendae cum figuris adjectis et nomina in delineatione rei adjungenda. Qui in dividendo ac subdividendo nullum observant modum, perinde faciunt ac si exilibus omnino nummis, stuferis, deutis, albis ingentia nomina persolverent se pariter ac creditorem fatigando, cum in solidiore moneta satisfacere possint. Ut apposite ea de re loquitur citatus autor in sua Logica minore pag. 384. Finis disciplinae cuiusque certa aliqua hominis perfectio, ad explendum naturae defectum. Theorema pro theoreticis, Canones pro practicis. Tres illae leges propositionum, ratione mat^neriaeö: veritatis, ut propositio sit universaliter vera; justitiae, ut necessariam seu essentialem (non accidentalem) habeant connexionem; sapientiae, ut sint convertibiles. Katholou, kat'auto et katholou proton. Tres leges ratione formae: plenitudinis, ut incipimus a generalissimis et notioribus. Connexionis, ut omnia transitionis vinculis connectantur. Homogeniae ut tantum ponantur quae ad proprium scientiae finem tendunt. In Alstedii Encyclopaedia, disciplinae, artes mechanicae, farragines disciplinarum. Loci communes. Contractissimi multi inter legendum in Ephemerides quaedam conficiunt, quae alii aversonia, diaria, volumina memorialia vel conjectanea vocant; ad collectionem vero indicem faciunt. Modus incipiendum a certo anni tempore; notanda quae in vita quotidiana occurrunt. Additis loco, tempore, personis. Haec enim memoriam juvant. Veteres nova faciebant singulis mensibus. Haec utilia peregrinantibus. Minus contracti sunt loci communes, si notata ad alicuius Disciplinae systema referas. Notanda: regulae; id est definitiones, theoremata, canones, sententiae: Biblicae, patrum, philosophicae, poeticae: Apophtegmata, Adagia. Similitudines Ecclesiastico Philosophicae, Exempla sacra profana. Picturae: Aenigmata, Hieroglyphica, Emblemata, Apologi. Quaestiones. Potiora artis capita in synopsin redige. Fons erroris inter caetera, quod non cogitamus res mutationi obnoxias, seu alias fieri potuisse aut esse factas. Erramus a personis, cum attendimus quis dicat non quid dicatur. Cum judicamus fieri per se quod fit per accidens. Quod aliis id et nobis licere. Quid fiat non a quo fiat, semper in te redeas, cogitesque omnino clare, videas id quod dicis aut putas, aliter se habere non posse. Elegans adscriptus catalogus formularum. Definitio constet ex verbis affirmativis, litera sit a nunc et tunc. Investigantur via divisionis cum reducimus definitum ad sedem praedicamentalem, et ita paulatim genus et differentiam via notationis cum abstracta definiuntur per concreta et vicissim. Via contrarii cum res innotescit ex opposito. ( Utilis lectio Platonis ad artem definiendi.) Differentia invenitur ope trium quaestionum: Cuius, qua quaeritur quis sit rei possessor, seu quis dici possit eam habere ut intellectus est facultas hominis. Res possessa, ut cubile est pars domus. Quale, habitu, potentia naturali possibili(,) qualitate, forma. Quare, causa seu finis appellationis. Substantiae definiuntur formis, proprietatibus, effectis; quantitates genere et differentia specifica; qualitates genere(,) subjecto, efficiente(,) fine. Actio ut qualitas, passio eodem modo: relatio genere(,) duobus extremis, fundamento, termino; ut conjugium est unio mariti et foeminae mutuo consensu sancita ad prolis procreationem et vitae bonorumque jucundam communionem. Relatum per suum correlatum et vicissim, ut filius qui patrem habet et pater qui filium ( rectius eadem definitio pro alioque ut pro: maius et minus ). Imperfectae definitiones sunt descriptiones, genus omittitur vel metaphoricum adhibetur, ut Magistratus est lex loquens; differentia imperfecta, ut homo est animal politicum. Abstracta definiuntur per concreta vel vicissim, ut Ens est, quod essentiam habet. Necessario imperfecte definiuntur seu describuntur tantum; individua e propriis effectis et adjunctis, ut Adam est primus homo conditus ad imaginem Dei, prolapsus in peccatum. Generis generalissimi, ut Entis. Entis collectivi, quod ea definitur genera, ipsa ordinatione(,) efficiente(,) situ, pars respectu ad totum, ut anima. Imago describetur ex genere(,) relatione(,) fundamento. Figmenta quoque erudita describuntur imperfecte ut Campi Elysii. Privatio destructiva definitur genere, habitu, objecto, causa efficiente ut caecitas. Item per oppositum ut caecitas est privatio visus. Modus inveniendi dum res ducitur vel per praedicamenta, vel etiam per omnes disciplinas. Item per loca topica et praedicabilia. Divisionis: divisio habeat partes inter se distinctas saltem animo et cogitatione clara eoque divisio accuratior, et divisum captu facilius redditur; inprimis si inter se dissideant toti autem consentiant. Distributio constet partibus paucissimis quantum licet, sufficientibus tamen, non sit aequivoci in aequivocata, sed generis in species; itaque male divides spiritum in materialem et immaterialem, ut angelum et spiritum salis. Si qua de re tabellam conficere desideras omnes eius species conquire vel per Te, vel ex iis qui argumentum tractavere, et indicibus aliorum quoque conquisitorum divisiones eme e causis effectis, subjectis adjunctis. Distributio est vel verbalis vocis in significatus vel realis, eaque est vel perfecta vel imperfecta. Perfecta divisio generis in species, et partitio totius in partes. Imperfecta est quadruplex Causae in Causata, ut Efficiens in Effecta, ut animalium alia vivipara alia ovipara. Finis in finita, materiae in materiata, ut argilla alia est apta urceis alia cacabis. Formae in formata, ut anima alia est in planta alia in animali. Causati in causas, Effecta in Efficientia, scriptura alia prophetica alia Apostolica, Finitum in fines, homo alius felix alius damnatus. Materiatum in materias, ut siclus legis alius aureus alius argenteus. Formatum in formas, ut linea est recta vel obliqua. Subjecti in adjuncta: quantitate, homo est gigas aut pigmaeus, vel mediae staturae; qualitate, doctus vel indoctus; relatione, dominus vel servus; actione, miles, causidicus, concionator; et passione, martyr vel patiens poenam debitam; tempore, puer juvenis senex; loco Europaeus Asiaticus; situ, sedens stans ambulans; habitu, armatus inermis, togatus sagatus. Poterit distributio et sic dividi, ut sit vel primaria totius essentialis, ut divisio in corpus et animam, integrati seu integri in membra, corporis in ossa nervos etc., universalis totius seu generis in species, ut hominis in Petrum et Paulum, vel secundaria, substantiae per attributa, ut causa in causata, subjecti in adjuncta, vel Attributorum in substantias, effecta per causas, adjuncta per subjecta; denique attributa unius per alia, ut causata per adjuncta, et adjuncta per causata. ( Videndum an non adjiciendum, subjecta per causas, et causae per subjecta. ) Inventio per praedicabilia praedicamenta locos topicos. Quod attinet ad locos hos, cum quaeritur de causa, effectu, subjecto, adjuncto: versus quis quid ubi etc. Adjumento huic inquisitioni ab Alstedio additae in ejus logica notae, florilegia variorum autorum, quae suppeditant magnam farraginem effectorum et adjunctorum, quod usum habet maximum in collationibus et antithesibus formandis. Subjecta adjuncta, contraria, similia dissimilia. Inventio extraordinaria, sumatur quivis liber ad manum, maxime conducit Lexicon et obvia quaeque de proposito themate efferantur, ut primus psalmus Beatus vir etc. dicturus de prudentia, prudentia est quae hominem ad beatitudinem ducit, hac vir differt a puero, etc. Sic quae videbis de alio quodam subjecto dicta ac praedicata, poteris caeteris paribus transferre ad tuum. Media inveniendi argumenta sunt vel Logica vel Ethica etc. Logica seu docentia dato problemate considera(nt) subjectum et praedicatum; inprimis tamen praedicatum. Ducantur ambo per omnia inventionis loca. Haec in tres classes distribuantur; quaecunque probant sunt vel antecedentia, ut species, causae, subjectum; vel consequentia, ut effectum adjunctum definitio; vel repugnantia seu dissentanea. Tunc argumentum juxta sequentes quatuor regulas: 1) Si quaestio universalis affirmativa confirmanda quaerendum est antecedens praedicati et consequens subjecti. 2) Si particularis affirmativa, quaerendum est medium, quod sit aut consequens praedicati et antecedens subjecti, aut antecedens praedicati et subjecti. (3^y Si quaestio universalis negativa, quaerendum argumentum quod sit consequens subjecti et repugnans praedicati, aut contra consequens praedicati repugnans subjecti. (4^y Si probanda quaestio particularis negativa quaerendum est aliquid quod idem sit antecedens subjecti et repugnans praedicati. Quaestio an peccatum damnet. Subjecti, peccati, consequentia, defectus, actio contra legem, cogitatio mala; antecedentia, adulterium homicidium desperatio, indignatio sub crure; repugnantia justificatio, consequi vitam aeternam; praedicati, damnat, consequentia ira Dei, aeternum supplicium; antecedentia peccatum et flagitium; repugnantia, ut gratia, gaudium coeleste. Jam medium sumamus verbi gratia, quod est subjecti consequens et antecedens praedicati, ut actio contra legem Dei. Hoc medium primo conjungo cum praedicato cuius est antecedens et fit major; omnis actio contra legem Dei damnat; deinde cum subjecto cuius est consequens, ut sit minor propositio, peccatum est contra legem Dei. Media inveniendi Ethica sunt delectantia, ut Logica sunt docentia. Pathetica sunt moventia. Quoad Ethica observanda quaedam circa oratorem auditorem adversarium. Autor instituti rationem reddat, virtutum opinionem hominibus ingeneret, laudes suas vitet, res quae offendere possint mitiget; auditorum moribus accommodet sese secundum temperamentum, aetatem, affectus, habitus, sexum, fortunam, regionem, nationem, reipublicae formam. Ad conciliandum valet laus et commendatio auditorum inprimis judicis. Adversarii persona nobis utilis esse debet ad conciliandam nobis benevolentiam e contrario. Pathetica seu moventia sunt quae affectus excitant. (1^y Metum, si denuntiet mala et pericula, ut fulmina, incendia, alluviones; hostium impressiones, amissiones parentum, conjugum, liberorum, fortunarum; ignominiam, carceres, exitium, si ostendat auditores posse pati a quibus non arbitrentur et tunc cum minime arbitrantur. (2^y Contra spem fiduciamque excitabit, si commemoret spem auxilii divini, innocentiam et causae bonitatem, auxilia, potentiam et praesidia humana, eaque multa et magna, aemulatorum atque hostium conditionem, infirmitatem, commoda multa et magna vicina, bona esse praesentia vel prope existere, mala vero esse longe vel non esse. (3^y Pudorem excitant signa et indicia, ut securitas, lentitudo et negligentia et ipsa vitia, ut imprudentia, impudentia, inscitia, injustitia, ingratitudo, avaritia, et denique poenae vitiorum, carcer, infamia, mors civilis. (4^y Aemulationis loca sunt virtutes ac res gestae majorum parentum propinquorum, facta virorum clarorum et honoratorum; ante a nobis acta, laudes praemia. (5^y Ad gratiam seu studium gratificandi orator impellet auditores si alterius indigentiam juxta ac indignitatem ostendat. Amplificabit gratiam tribus modis, verbi gratia ratione eorum in quos confertur quod sint indigentes, ratione eorum, qui conferunt, quod dent soli, aut primi, aut inprimis; contra extenuatur gratia ex consideratione praedicatorum; substantiae, quod datum sit hoc non illud; quantitatis non tantum quantum oportebat; qualitatis non tale quale requirebatur; temporis quod non quando oportebat; ubi quod non ubi oportebat etc. Junius ait gratiam excitari commemoratione temporis, dantis personae, rei ipsius, loci, finis. (6^y Loca irae: contemtio, damnum nobis datum, amicis aut propinquis, injuria, contumelia, dolus, fraus, mendacium, gaudium in adversis, improbitas et similia; auditores contemtos vel laesos esse. Sedabit contra iram et ^nlenietö, si ostendat nec dolendum esse ob contemtum, nec gaudendum ob spem aut cogitationem vindictae. Si ostendat illos quibus irascimur metuendos esse, aut reverentia dignos, aut bene meritos, aut gratificari, ^nnonö laedere voluisse, aut valde dolere ob delicta et deprecari culpam, pudore ac poenitentia duci timere poenam, velle compensare damnum et injuriam per maius officium aut beneficium. 7) Indignationem excitabit orator, si ostendat opes ac honores improbis ac indignis concessos. Si dicat divites et opulentos esse recens et subito factos, si inferiorum cum superioribus contentionem ponat ante oculos. 8) Invidiam inflammant bona fortunae excellentiora, laus, gloria, honor, insolentia in fortuna secunda, opes ac divitiae magnae non bono titulo partae. Contra invidiam tollunt ac sedant finis atque usus notatio, causae efficientis indicatio, commemoratio laborum molestiarum ac periculorum, illorumque comparatio cum bonis partis, extenuatio denique bonorum. 9) Amoris loca, commemoratio beneficiorum et virtutum grati animi significatio, delatio officiorum, modestiae in agendo indicatio, placabilitatis commemoratio, amoris in nos nostrosque declaratio, laudatio plenior eorundem denique bonorum et malorum communicatio. Orator extollat alicuius virtutes, existimationem, similitudinem morum et studiorum, familiaritatem, civilitatem morum, et communitatem bonorum et malorum. (10^y Mansuetudinis et Clementiae loca sunt: opis et auxilii nostri imploratio, spes de nobis praeclara concepta, virtutis ac probitatis indicatio, beneficiorum commemoratio, peccatorum excusatio et translatio, confessio ingenua et veniae deprecatio. 11) Misericordiae loca sunt damnum atque malum indigne ac praeter meritum acceptum, fortunae similis recordatio aut metus, fortunae mutatio et instabilis conditio, desertio ac solitudo propinquorum et amicorum, patronorum, animi magnitudo in adversis ferendis, obsecratio et obtestatio, productio parentum, liberorum, propinquorum, amicorum, fletus et lacrimarum expressio, motus denique praecisio. Misericordiam itaque movebit orator si auditoribus ante oculos ponat mala praesentia vel futura, et doceat illa conspici in personis nihil tale commeritis, si repraesentet homines calamitosos, eorumque habitum sermonem gestum et actiones mirabiles. Odium justum excitabit orator, si ostendat homines esse tales, quales existunt inimici et hostes Dei, reipublicae et bonorum omnium. Formulas peculiares vide apud Melchiorem Junium in Ratione movendorum animorum, et Thilonis Pathologiam oratoriam. Inventio Theologica pro Concionatore. Dicta scripturae non nimis accumulanda. Explicatio dicti si obscurum. Ethnicorum dicta non citanda ad probandum, sed ad excutiendum stuporem populi ut videant quam turpe sit ipsos haec ignorare. Exempla sint sacra non nisi parem ob rationem profana; selecta, accommodata, saepe ipsam personam introducemus loquentem, ut si Petrus adesset, diceret o vos securi etc. Adesdum David, et tuo exemplo nos doce. Tu es ille Manasse, quem Deus puniet, ut illum. Non ego vos moneo, sed Deus, sed Paulus. Similia a rebus deducta, propinqua, selecta. Classes tractandorum; didactica quae docent de aliquo fidei articulo; ea vel fundata in ipso textu vel in alio loco scripturae, vel in capitibus catecheticis, ut Christus est verus Deus, ratio e symbolo, quia in eum credimus, quia filius Dei, qui judicat mundum. Elenctica ad redargutionem falsi. Insita in textu, Biblica, rationes e symbolis aut capitibus religionis. Paedeutica ad institutionem. Generalia, specialia. Generalia occurrunt vel in ipso textu vel in dictis scripturae, vel in capitibus catecheticis; (1^y E symbolo, Bene vivamus quia ad hoc creati, ad hoc redempti, sanctificati, ideo crucifixus est Christus, ne denuo eum crucifigamus. Sumus in Ecclesia, ergo ne nos excludamus. Deus remisit nobis peccata, ergo ne relabamur in coenum; resurgemus aliquando, ergo vitemus peccata; credimus vitam aeternam, ergo hic vivamus piam. 2) E decalogo etc. 3) Ex oratione dominica, Deus est pater noster. Ergo agamus quod fungi filios decet. Ille est in coelis ergo omnipotens, petimus ut sanctificetur nomen eius, et tamen ipsum blasphemamus, et ita in caeteris. Contrarium agimus eorum quae petimus. 4) Baptismo in quo Deo nos obstringimus jure jurando et abrenuntiavimus diabolo. 5) E coena domini, in Christi recordatione, ut sit symbolum fraternae caritatis. Ad poenitentiam moventur auditores 1) exaggeratione irae divinae, descriptione ultimi judicii, imagine Christi, Prophetarum et Apostolorum, ad poenitentiam invitantium. Graphica descriptione agonis. Ad amorem Dei excitamur amplificata eius pulchritudine, ostensis variis beneficiis, dilexit nos ante omnia secula ad commiserationem erga proximum, exaggeratione calamitatis, hypotyposi personae miserae, imagine Christi ac si ille ante oculos staret et Eleemosynam peteret. Epanorthotica ad correctionem vitae explicuimus. Specialium canones; exaggeratio peccati admissi; ira Dei depingatur; poenae descriptio. Misericordiae denique Dei commendatio gemat cum publicano o Deus miserere mei peccatoris. Sequamur regium prophetam, et dicamus miserere mei. Paracletica, ex textu, scriptura, symbolis seu capitibus catecheticis, quae mirum dictu quam suaves praebeant consolationum fontes. Pauper^nemö consolabimur. Deus te creabit, ergo et sustentabit, redemit animam ergo et corpus pascet. In tentationibus, Deus est omnipotens ergo quid tibi faciet mundus. Deus creavit coelum et terram, ergo omnium corda in eius manu, et eos movere potest ut nobis prosint. Spiritus S. paracletus noster. Contra Ecclesiam nec portae inferiorum provalebunt. Sanctorum communio in qua omnia laeta, resurrectio carnis cogitationes tristes de morte dispellet. Certitudo promissorum Divinorum, Hypotyposis vitae aeternae, sanctorum et aliorum qui similia passi imagines. Pars II Collectaneorum