Dialogi Platonis contracti

Platonis Phaedo vel de Animi immortalitate: salvis sententiis contractus Echecrates a Phaedone qui morienti Socrati affuerat, totius rei gestae, et ultimorum inprimis sermonum tanti viri narrationem petit. Cui Phaedo morem gerens refert ea die qua venenum in carcere hausit Socrates affuisse illi, praeter se, Athenienses Apollodorum et Critobulum et patrem huius Critonem, et Hermogenem, Epigenem, Aischinem, Antisthenem, Ctesippum, Menexenum; peregrinos vero Simmiam, ac Cebetem et Phaedondam Thebanos; tum Euclidem et Terpsionem Megarenses. Hi ad Socratem mane ingressi (ait Phaedo), sedentem in lectica et crura nuper, ut fieri solebat, imminente morte, vinculis soluta manu perfricantem reperere. Quos ut vidit Socrates, videte, inquit, amici, quam facilis sit in contraria transitus, nam hoc crus modo dolore afficiebatur ex vinculis, nunc subito successit voluptas. Quod si advertisset Aesopus, condidisset opinor fabulam, narrassetque nobis, Deum duarum rerum ita pugnantium, cum alia non posset, saltem apices conjunxisse. Tum Cebes, suscepto sermone, opportune, inquit, o Socrates, Aesopi mentionem facis, nam intelligo, te in carcere, quod nunquam ante facere solitus eras, poëmata scribere coepisse, et Aesopi fabulas carmine complexum; quod inprimis miratus est, Evenus, Poëta, ut scis et philosophus, jussitque ut a te causam rogarem. Socrates, cum respondisset somnia quaedam aliquoties admonuisse, ut Musicam exerceret, id se vero intellexisse de Poësi; hoc, inquit, o Cebes, responde Eveno, atque illud adde, ut si probe sapit, me quamprimum sequatur, migro enim hinc hodie: non tamen forte sibi vim inferet, non enim fas esse ajunt. Tum Cebes: quid istud o Socrates, fas quidem non esse seipsum violare, philosophum tamen optare morientem sequi? Cui Socrates: audivistis talia jam a Philolao, subest tamen paradoxi quiddam; nam si quibusdam aliquando melius est mori quam vivere, cur non liceat sibimet prodesse, et quid opus ut alium expectent, qui ipsis prosit? Sed haec si placet, discutiamus nonnihil, quando nihil aliud ad solis occasum usque, quod mihi moriendi tempus Athenienses posuere, agendum superest, ita enim me apud vos quoque purgavero, qui meam moriendi facilitatem culpastis. Altioris sane indaginis est arcana illa sententia, in quodam hic carcere esse homines, neque cuiquam seipsum solvere atque aufugere jure licere. Illud vero clarius videtur, homines ipsos esse quandam Possessionem Deorum; nec prius debere quenquam se interficere quam Deus necessitatem imposuerit: quemadmodum si quod ex mancipiis tuis se interimeret, irascereris utique, et si posses, etiam punires. Tum Cebes, esto, inquit, neminem mori debere nisi jussum, sed ut libenter moriatur, etiam jussus, hoc a ratione alienum videtur: non est servo jus fugiendi, at si a Domino bono ejiciatur domo, et a familiaribus avulsus, barbaris ignotisque venundetur; utique dolebit, et tanto magis, quanto melius bona sua praesentia intelliget. Ad haec Simmias: hoc tibi quoque dictum putato, o Socrates, qui a vita libenter discedens, et amicos tuos, et quod plus est, Deos, Dominos bonos, facilius quam par est, relinquis. Scis enim, si omnia quae fieri solent, facere voluisses, potuisse te servare vitam. Tum Socrates, conabor, amici, nunc apud vos accuratius, quam nuper apud Athenienses judices, me defendere. Equidem, o Simmia, atque Cebes, nisi me migraturum putarem, primum quidem ad Deos alios sapientes et bonos, deinde ad homines defunctos, his qui hic sunt meliores, injuste agerem, non moleste ferens mortem. Nunc certo habetote, sperare me ad viros bonos iturum, sed hoc quidem haud omnino asseverarem: Quod vero ad Deos, dominos valde bonos iturus sim, certum habetote, si quid aliud unquam; idque unum est, quod ego ausim affirmare. Quare mortem non aegre fero, sed bono animo sum, speroque superesse aliquid defunctis et multo melius fore bonis, quam malis. Tum Simmias, quid facis, o Socrates, qui cum praeclara adeo sententia te hinc proripis, nec tanti boni nos quoque participes relinquis? denique non aliter te apud nos purgabis, quam si hoc quoque persuaseris. Huic Socrates, recte, inquit, o judices, idque facere conabor. Principio itaque arbitror, philosophorum esse meditari semper mortem, ut ridiculum videatur eos moleste ferre si id adveniat, quod per omnem vitam agitavere. Deinde ipsi philosophi inprimis morte digni sunt; quod ne rideatis, scitote ingens illis bonum esse mortem. Quid aliud enim mors quam corporis ab anima separatio est? Quid aliud autem philosophi quotidie agunt? nam voluptatibus et cura corporis non ultra ducuntur quam necesse est, et cum sapientiam quaerunt, non ignorant sinceris cogitationibus impedimento esse corpus, si inquisitionis socium assumant. Nam nec visus nec auditus aliquid exhibent sinceri, et tum optime ratiocinamur, cum nec visus, nec auditus, nec dolor nec voluptas turbant. Quaeso te, Simmia, ipsamne justi, et pulchri, et magni essentiam aliquid esse putas? Ita certe. Haec vero an oculis perspici potest? Minime. Haec tamen cogitanda sunt si veritatem et sapientiam quaeramus. Abducenda ergo a sensibus mens est. At impedimenta a corpore quotidie nascuntur, alendum est enim corpus, et ad eam rem opus pecuniis, pecuniarum autem causa qualia faciant homines, nostis. Itaque qui pure intelligere volent, optabunt a corpore recedere, cuius voti non nisi morte compotes fient. Si quis vero mortem moleste ferat, eum non philosophon, sed philosomaton esse scitote. Alii, qui mortem majoris mali vitandi causa oppetiere, solo metu, si quidem id fieri potest, fortes sunt, philosophus solus spe boni majoris, imo unici sive summi. Animadvertendum est enim, non esse hanc rectam ad felicitatem viam, ut voluptates voluptatibus, dolores doloribus redimamus, et metum metu, et maius minori tanquam nummos commutemus; sed ille duntaxat rectus sit nummus, cuius gratia haec omnia oporteat commutari atque venundari; scilicet sapientia, sine qua temperantia abstinens voluptatibus, et fortitudo dolores perferens, tantum umbrae sunt virtutum. Ego me ex eorum numero esse scio qui omni studio ad veram vitam contendere; quantum autem profecerim, mox discam. Habetis cur non perturber, cum vos eosque qui hic sunt Dominos relinquo, spero enim me et illic non minus bonos dominos amicosque inventurum, si igitur defensio mea vobis magis quam Atheniensibus judicibus satisfecit, bene se res habet. Cum ita finisset Socrates, suscipiens sermonem Cebes, Caetera quidem, o Socrates, recte dicta videntur, quantum vero ad ipsam animam spectat, valde ambigunt homines, ne anima a corpore separata, nusquam sit ulterius, sed statim extinguatur; nam si superesse constaret, magna spes foret, vera esse quae dicis, animam scilicet in se collectam, et a corpore separatam, fore perfectiorem. Tum Socrates, si ita vultis, etiam hoc per id quod mihi superest, vivendi tempus, agitemus. Vetus opinio est abire animas ad inferos, atque inde aliquando huc reverti. Quo posito utique medio tempore existunt animae. Haec vero opinio etiam probata habebitur, si consideretur non fieri viventes nisi ex mortuis, nec mortuos nisi ex viventibus; quemadmodum somniantes ex vigilantibus, et contra; et in universum contraria ex contrariis, transitus autem ab uno contrariorum in alterum, unius generatio alterius extinctio est. Et unius quidem horum contrariorum manifesta nobis per experientiam generatio est; ipsum scilicet mori, quod mortui productio est; consentaneum ergo, nisi in hoc uno mancam putemus naturam, esse contrarii quoque alterius generationem aliquam, quae est reviviscentia. Et certe nisi circulus in his esset, alterumque ex altero reproduceretur, directa tantum progressio foret, omniaque ad idem devenirent. Visus est ista Cebes non mediocriter comprobare, subjecitque multo clariora fore, si illud cogitetur, toties a Socrate ipso inculcatum, cum discamus aliquid, nos tantum reminisci: idque eo inprimis pulcherrimo constare argumento, quod interrogati homines, si quis eos recte interroget, ipsi omnia quemadmodum sunt respondent, in ipsis etiam abstrusioribus, qualia sunt Geometrica, quod nunquam facere possent, nisi ipsis jam inesset scientia quaedam. Quodsi ergo tantum reminiscimur, utique scivimus aliquid ante hanc vitam. Cum subdubitaret hic nonnihil Simmias, aut saltem haereret, Socrates resumsit sermonem, et nonne, inquit, confiteris, Simmia, id vulgo reminiscentiam appellari, cum quis aliqua re percepta, ad alterius cuiusdam diversae rei cogitationem veniat, ut si lyra faciat hominis reminisci. Ita est, ait Simmias. Scito ergo idem fieri in acquisitione scientiae, nam cum duos lapides cogitamus aequales, et mox duo quoque ligna, tunc ipsius per se aequalis, reminiscimur, quod in nullo horum continetur, et cuius aliunde in nobis existens notitia tantum excitatur. Sed hoc accuratius probandum est. Ipsum per se aequale utique est aliquid, eiusque etiam notitiam habemus, at non e ligno neque e saxo, nam lignum et saxum non sunt per se aequalia, quoniam modo aequalia modo inaequalia sunt. Hoc amplius, cum judicamus duo esse aequalia aut inaequalia, ad eam quae in nobis est, referimus cognitionem aequalis, ea ergo jam praeexistit in nobis; cumque fateamur a nullo sensu, nec visu scilicet, nec tactu, nec alio acquisitam; fatendum est ante sensus, adeoque et cum nativitate in nobis fuisse. Idemque est de caeteris notitiis, pulchri scilicet et boni, aliorumque. Hinc jam alterum sequitur, vel scientiam nobis cum nativitate infusam, vel nos ante nativitatem scientiam possedisse, alterutrum elige, o Simmia. Cum hic tergiversaretur Simmias, perrexit Socrates, utrovis modo discere erit reminisci. Age, Simmia, putasne omnes eorum quae dicimus statim rationem reddere, recteque respondere posse? Ego vero, ait Simmias, adeo id non puto, ut verear ne nemo cras hic supersit qui possit. Ergo, ait Socrates, ignorant aliquando, mox sciunt, nemine dicente, si modo recte ducas, sciverant ergo aliquando, et obliti, reminiscuntur. Sed an nascendo scientiam acceperimus, ita definiemus: ponamus ita esse, sequitur aliquo saltem tempore durare nobis scientiam, nascendo, si ita vis, acceptam, postea interire obliviscendo, nisi quod ineptum est, dicere malimus simul nos accipere scientiam et perdere; tale autem tempus cum nullum sit in hac vita, inde a nativitate, sequitur habuisse nos scientiam antequam nasceremur. Tum Simmias, mirifice haec confecisti o Socrates, eademque mihi videtur esse necessitas, atque pulcherrima huc ratio nos perduxit, ut animam pariter, ac ipsas illas essentias antequam nasceremur extitisse confiteamur, nihil enim certius quam existere ipsum bonum, et ipsum pulchrum. Et haec quidem satis mihi persuasisti, o Socrates, sed vellem persuadeas et Cebeti, homini omnium ad credendum tardissimo. Imo et mihi ipsi videtur, etsi concedendum sit, animam fuisse antequam nasceremur, non ideo sequi extare post mortem. Ita est, ait Cebes. Videris enim huius non nisi dimidium probasse. Imo totum, ait Socrates, si modo huic conclusioni adjungatis, quod supra ostensum est, vivos ex mortuis fieri. Nam si animam aliquando oportet ad hanc vitam reverti, utique superest post mortem. Veruntamen video vos desiderare, ut idem diligentius tractetur, et fortasse puerorum more formidatis, ne corpore egredientem animam ventus dispergat, praesertim si ventis vehementius flantibus exierit. Tum Cebes, finge nos haec formidare, o Socrates, aut etiam puta inter nos puerum esse qui mortem velut larvam pertimescat. Huic, inquit Socrates, carminibus mederi quotidie oportet, donec sanus efficiatur: Sed ubinam, inquit Cebes, medicum eiusmodi nanciscemur, o Socrates, cum tu decesseris? Ampla est, inquit, o Cebes, Graecia, in qua sunt viri praestantes, quam plurimae sunt barbarae nationes, per has omnes ejusmodi medicum debetis perquirere, neque pecuniis parcentes, neque laboribus. Nihil enim est pro quo quis omnia melius expendat. Fiet, inquit Cebes, sed redeamus jam si tibi placet, unde digressi sumus. Placet, inquit Socrates, atque ita perrexit. Nonne quod simplex est incorruptibile est, et vicissim quod non mutatur, et eodem modo se habet, simplex videtur? Ita certe. Iam eodem modo se habere atque aeterna esse constat, ea quae per se sunt, ipsum bonum, ipsum pulchrum, (uno) verbo, essentias rerum; de quibus et supra locuti sumus. Contra sensibilia fluxa et caduca sunt. Quis jam neget animam his aeternis, corpus caducis magis assimilari? Nam cum mens ad aliquid considerandum socium sibi corpus assumsit, tunc a corpore trahitur ad ea quae nunquam eodem modo sunt, aberratque et perturbatur, et quasi ebria vacillat. At quoties ipse animus aliquid per se ipsum excogitat, confert se ad purum, sempiternum, immortale, semper eodem modo se habens, et tanquam ipsius cognatus semper adhaeret illi; tunc etiam cum a corpore abductus est, quoties redit in seipsum, et cessare ei licet ab errore, tunc circa intelligibilia ista eodem se semper habet modo utpote qui talia jam attigerit. Et haec eius affectio sapientia nominatur. Ad haec Cebes, arbitror, inquit, quemlibet utcunque indocilem atque pertinacem tibi concessurum, animam esse aeternis illis ac divinis similiorem. Tum Socrates, porro consideremus, inquit, etiam hoc, animae esse, secundum naturam, praeesse ac ducere, corporis obedire ac sequi, quorum illud divino similius, hoc mortali. Concludamus ergo cum corpori conveniat ut brevi solvatur, animo convenire, ut vel omnino non solvatur, vel certe ut sit rei immortali valde propinqua et similis. Porro ipsum cadaver, anima cassum diffluit quidem, sed lente, et si condiatur, ut in Aegypto, per incredibile quoddam tempus ferme integrum manet, et quod cum ita sit quis credat corpus vix multo tempore, animam divinis ac aeternis tanto similiorem, momento interire. Cum contra videatur tanto perfectior esse debere, quanto a corpore purior exierit. Itaque animae terrenis tantum perceptionibus graves, circa sepulcra haerere creduntur, et corpora animalium induere ut cuiusque naturae convenit, asini, milvii, lupi; qui vero popularem civilemque virtutem, quam temperantiam et justitiam nominant, exercuere absque philosophia quidem et mente, sed ex consuetudine exercitationeque acquisitam, eos his feliciores apum et formicarum speciem induere, et rursus denique in humanam redire formam: in Deorum vero genus nulli fas est pervenire, praeter eos qui discendi cupiditate flagrantes, et philosophati sunt, et puri penitus decessere. Hi nec paupertatem formidant, nec contemtum, nec corpori fingendo vivunt, sed animum colunt: his jam vivis philosophia paulatim animum a corpore solvit: ostendens quam fallax oculorum auriumque judicium, suadetque ab iis discedere, quatenus illis haerere non summa cogit necessitas; seque in seipsam revocare, nec ulli credere praeterquam sibi, quatenus scilicet ipsa per seipsam intelligat quodlibet eorum quae per se existunt et per se intelliguntur. Quae vero ipsa per alia consideret, quaeque in aliis alia sint, qualia sensibilia sunt, eorum nihil verum existimare, itaque philosophus illud considerat, qui vehementer doleat, aut delectetur, aut cupiat, aut metuat, non ideo tantum nocere sibi, quod pecunias consumet aut aegrotabit, sed quod animi puritati officiat, quanquam hoc, quod omnium damnorum maximum est, homines non animadvertant. Quare nec illud philosophi est, animum semel ad altiora erectum, rursus immergere sensibus, et nunc polluendo se, nunc purgando, alternis ludere, aut ligando solvendoque mentem, Penelopes telam retexere, sed agnitam semel veritatem constanter sequi, certum post hanc vitam ad quiddam aeternis divinisque cognatum migrantem, debere se humanis eximi malis. Qui hoc animo est, non metuit, ne soluta corporis compage omnes in ventos vita recedat. Cum haec Socrates dixisset, longum factum est silentium, omnibus tacite dicta recolentibus, Cebes vero et Simmias parumper invicem collocuti sunt. Hos vero intuitus, Socrates, si alia quaedam agitatis, nihil dico, si vero aliquid hic desideratis, ne vereamini eloqui. Tum Simmias, dubitavimus ego atque hic Cebes, an tibi ultra interrogandi negotium facessere hoc rerum statu conveniret, sed vicit amor discendi, ne aliquando nobis ipsi exprobremus, quod nunc siluerimus; sed et exhortatio tua animos fecit. Itaque eo redit dubitationis nostrae caput, quae de anima a te tam praeclare dicta sunt, dici posse de harmonia, aliisque id genus, nam et ipsam esse invisibile quiddam, et incorporeum, et perpulchrum, et divinum in lyra rite temperata, at ubi quis fides inciderit, nullum esse; nisi quis argumentis, quibus tu, conficere velit, cum fides tempore ad putrescendum indigeant, harmoniam illam, longe diviniorem, non posse statim perire. Vide ergo quid illis respondeas, animam quandam temperationem esse qualitatum corporis, ac turbata concinnitate primam interire. Tunc Socrates, memoranda sunt, quae objicis, Simmia, sed et Cebetem si placet audiamus, si quid illi separatim displicet. Tum Cebes, ego a te, nisi grave dictu esset, demonstratum dicerem, quod anima fuerit ante corpus, sed et illud quod nondum concedit Simmias, tibi annuo animum corpore validiorem ac diuturniorem esse, sed non ideo sequi perpetuum esse, posse enim deleri paulatim et a novissimo corpore vinci, quale quis scit, an non hoc sit ut qui multas contriverit vestes, multis quidem posterior obiit, ultima vero prior, nec ideo homo veste vilior, quod a novissima victus est. Itaque stulte in morte confidimus, nisi demonstrare possimus animam omnino immortalem esse. Haec cum Cebes Simmiasque dixissent, valde omnes commoti ac perturbati sumus; mirabamurque attoniti, quam subito quam plausibilis Socratis ratio fidem amisisset, illo inprimis objecto Harmoniae exemplo; ut vix amplius ulli rationi imposterum tuto fidendum videretur. Ego vero, ait Phaedo, saepe admiratus sum Socratem, sed nunquam magis, quam tunc mirificam eius sapientiam suspexi; ita benigne accepit objicientes, ita sagaciter nos sensit, commotos, denique ita opportune remedium adhibuit, jacentesque animos iterum erexit. Nobis enim silentibus, ille ita coepit: video, amici, vos inopinata difficultate perturbatos in eum venisse statum, ut cavendum vobis valde videatur, ne rationum osores atque contemtores, efficiamini, quo nihil accidere homini periculosius potest. Est eadem vero origo odii erga rationes, quae misanthropiae. Qui humanum genus odio habent, ab aliquo valde familiari et amico, turpiter decepti, nihil uspiam justi et honesti inter homines esse credunt, non cogitantes paucos vehementer bonos malosque esse, mediocriter utrumque plerosque, et si certamina vitiorum instituenda essent, paucos in hoc quoque genere summos fore. Sed in hoc dissimiles rationibus homines, quod non ut homo ita ratio hominem decipit, sed homo ratiocinandi arte carens seipsum. Qui speciosis quibusdam argumentis utramque partem tueri parati sunt, huc denique deveniunt, ut nihil putent esse certum; quique firmis rationibus cognitis, mox plausibilibus verbis abripiuntur, hi velut aegri culpam a se in ipsas transferunt rationes, easque tota vita odio habent, quasi jam ab illis decepti, unde reliqua ipsis vita caeca, et corporeis impulsibus obnoxia est. Hi porro cum disputant, id tantum agunt ut vincant, ego, in hoc articulo mortis, id ago, ut satisfaciam ipse mihi; ubi me illud jam ab initio argumentum excitat: si vera sentiam, ea credere operae pretium erit; sin extinguar morte, breve hoc erroris mei malum fore. Vobis vero opera danda est, ne quid dicam quod vos decipiat, neque velut apis aculeo in vobis relicto aufugiam. Nunc ergo ad vestras objectiones, o Cebes ac Simmia, venio; atque illud ante omnia quaero, an etiamnum credatis, discere esse reminisci. Assensere; ergo, inquit Socrates, jam statim tibi ostendam Simmia, animam non esse harmoniam corporis; cum fuerit ante hoc corpus, scientiam enim cuius reminiscitur, utique in corpore isto non habuit, uti supra ostendimus, nec mirum est harmoniam interire primam, quae ultima producitur, quod in anima contra est, quae cum praeextiterit poterit et superesse. Elige ergo Simmia, animam esse harmoniam malis, an discere reminisci? Ego vero, inquit Simmias, fateor et fatebor semper, posterius a me praeferri: ita pulcrum, ita liquido demonstratum videtur, nam quod de harmonia admiseram, erat ex congruentia quadam, quod genus argumentorum infidum esse, nec demonstrationibus opponi posse, docet Geometria. His adde, o Simmia, harmoniam non ducere fides, sed sequi, nec quicquam unquam edere partibus adversum unde contemperata est, at mens, ut vides, corpus ducit. Praeterea ipsum plus minusve variat consonantiam, et gradus scilicet contemperationis majorem minoremve reddit harmoniam; quis vero aliquam dicat alia magis minusve animam esse; aut prout melior pejorque est, aliam atque aliam esse; et virtuosam a vitiosa, tantum differe quantum consonantia a dissonantia, et ipsi consonantiae, animae scilicet aliam rursus consonantiam aut dissonantiam, vitium scilicet aut virtutem supervenire. Denique colloqui quodammodo harmoniam fidibus, et opponere se, et poenas infligere, quod anima corpori facit, nemo dixerit. Ad haec Cebes: miratus sum quam subito, primo statim impetu harmoniam 8 illam confeceris, quae mihi tam formidanda videbatur, nec dubito quin idem meis quoque rationibus sit eventurum. Cui Socrates: parcius ista, amice, ne qua invidia nobis sequentia interturbet, sed haec quidem Diis curae erunt. Ego ad rationem tuam venio, cui ut satisfaciam, altius ordiendum est, a generationis et corruptionis causis. Ego, o Cebes, cum juvenis essem mira naturalis scientiae cupiditate flagrabam, tunc autem ex materia et partibus cuncta componebam, et opinabar manifestum hominem cibo potuque augeri: tunc si quis quaesisset de duobus hominibus sibi propinquis, dixissem alterum altero capite majorem, et denarium octonario quod praeter octonarium contineret duo. Haec igitur juvenis clara ac manifesta putabam, postea coepi ita occoecari, ut nihil horum amplius liquido intelligere viderer. Quod adeo verum est, ut ne nunc quidem mihi persuadere possim, si quis unum uni addat, tunc vel illud unum cui unum adjunctum est fieri duo, vel adjunctum et id cui adjunctum est, propter alterius ad alterum adjunctionem evadere duo. Miror enim cum separata essent utrumque fuisse unum, nunc congressione atque appropinquatione facta esse duo. Nec si quis unum dividat adhuc possum persuaderi, hanc divisionem ac partium separationem causam esse, ut fiant duo, eandem ob rationem quae facit ut non intelligam quomodo appropinquatio faciat unum. Unde facile judicatis cur caeteras rerum generationes multo minus intelligam, hac quidem via. Quae cum ita saepe mecum revolverem, forte accidit, ut audirem aliquid de Libris Anaxagorae, qui doceret mentem omnia exornare, omniumque causam esse: hoc ego causae genere magnopere sum delectatus, putabam enim si mens omnia exornaret, singula per hanc ita esse disposita, ut optime disponi potuerant. Itaque si quis quaereret an aliqua generarentur aut interirent, quaerere tantum debere, quid sit optimum unicuique. Qui autem optimum novit, eum et deterius cognovisse cum eorum eadem scientia sit. Singulis ergo assignandum quod unicuique sit optimum, cunctis vero commune bonum. Sed cum libros ipsos Anaxagorae nactus sum, spe mea prorsus excidi. Neque enim ille in progressu Mente ac rerum ornatu utebatur, sed aetherea quaedam et aërea et aquea comminiscebatur; quod, inquit, perinde est, ac si quis dicens, me omnia mente facere, mox rationem redditurus, cur hic sedeam, ossa mea et nervos alleget, et modum sedendi explicet; et disputationis meae causas afferat, aërem et linguam; verarum interea causarum oblitus, quod scilicet Atheniensibus melius visum est me condemnare, et mihi melius visum hic sedere: profecto jam dudum, ut arbitror, hi nervi atque haec ossa apud Megarenses aut Boeotios essent, ipsius quod optimum est optione delata, nisi justius honestiusque censuissem poenas civitati pendere, quascunque a me exigat, quam subterfugere atque exulem vivere. Sed si quis dicat absque ossibus nervisque me hic sedere non posse, recte dixerit; causas esse dicere non debet. Cum ergo causas rerum ex optimi electione sumtas, neque ipse per me consequi, neque ab alio me discere posse viderem, velut secunda navigatione instituta aliud ingressus sum iter, et ad aliud quoddam causarum genus quod unum mihi supererat, animum converti, quod si non omnia explicet, nihil tamen patiatur dici falsum. Coepi nimirum a rerum ipsarum contemplatione ad formas sive rationes per se consideratas revocare mentem: quae his non consonant, audacter falsa esse dico, quae ex illis consequuntur vera; caetera tantisper in medium relinquo. Haec vero ad demonstrandam Mentis immortalitatem sufficere intelligetis. Sed ut clarius intelligar, cum pulchrum aliquid dicimus, nonne volumus pulchritudinis esse particeps, seu ipsius per se pulchri, et hanc ipsam possumus causam reddere cur pulchra sit, quae sit autem rursus causa huius ipsius participationis, et quomodo aliquid fiat pulchrum, velut difficile et dubium nunc relinquemus. Certum est interim unumquodque pulchritudine esse pulchrum, et ipsa magnitudine esse magnum, et ita de caeteris. Itaque non dicemus aliquem aliquo capite esse majorem, sed majoritate; ne forte mox eundem alio eodem capite minorem esse dicere cogaris, quod absurdum est, idem simul et majus et minus facere. Sed nec binario dices decem esse plura (octo) sed multitudine: nec si uni addas unum, additionem esse putandum est, id quo fiant duo, sed dualitatem, nec divisionem qua singula fiunt unum sed participatione essentiae cuique propriae. Quod si quis porro instaret, non ante responderes, quam rationes ipsas per se, accurate considerasses. Haec cum tanta claritate dicta essent, ut vel ab hebetissimo quovis intelligi posse viderentur, mirum non est omnes haud gravatim assensisse, ipsas per se species esse aliquid, et harum participatione caetera denominari. Tum Socrates perrexit nonne Simmias Socrate major, Phaedone minor, magnitudine utique et parvitate, at ipsum per se magnum sive magnitudo, nunquam parvum esse potest. Idem ergo subjectum contraria potest pati, contraria ipsa se non patiuntur. Sunt tamen et subjecta quae etiam non nisi certam patiuntur formam, qua ablata destruuntur, ut ignis calore ablato, et nix frigore, destruuntur, et ternarius sine imparitate esse non potest, quamvis enim alia sit ternarii alia imparitatis forma, illa tamen hanc secum ducit, et veluti perficit; porro non tantum contraria invicem consistere non possunt, sed et quae contraria secum ducunt: ut duitas non est contraria trinitati, sed illa paritatem, haec imparitatem secum ducit, quae pugnant. Binarius ergo est ad impar, ut ignis ad frigidum, aliaque id genus. His ita positis si quis a me quaerat cur calescat certum aliquod corpus, quod mihi forte ostendet, respondere quidem possum, causam esse quod habeat caliditatem; sed magis illi satisfecero, si speciem calidi nominavero, dixerove ideo, quia in eo sit ignis; et aegrotare aliquem, non quia in eo sit morbus, sed quia febris. Quod si quis quaerat cur aliquid corpus sit vivum, respondebit, non quia in eo vita; sed quia anima, quae vitam secum ducit, ut ternarius imparitatem. Quare ipsa mortem suscipere non potest, non magis, quam ternarius paritatem: adeoque immortalis est. Potest tamen exstingui ternarius, ac tum succedere poterit paritas; non ergo sufficit dicere immortalem esse animam, nisi adjiciamus non posse exstingui. Iam vero aliunde nobis exploratum est, Deum et ipsam vitae formam; et si quid aliud est immortale, etiam indissolubile esse. Quid enim posset esse indissolubile in rebus, si id quod per se particeps vitae est, dissolveretur. Hic Socrati Cebes assensum praebuit, Simmias que ipse fassus est, non habere se quod ultra objiceret, tantum rei ipsius magnitudine, et humana imbecillitate intra se turbari. Haec Socrates benigne audivit, et crebra veritatum meditatione obviam his perturbationibus eundum suasit; jamque a demonstrationibus, satis ut putabat absolutis, ad narrationes quasdam et velut historias de statu animarum post mortem deflexit, quibus mentes fortius percellerentur. Et hoc jam facile agnoscetis, inquit, si anima sit immortalis, non huius tantum vitae, sed universae futurae curam nobis habendam esse, si mors totius dissolutio esset, lucrarentur improbi, qui a corpore simul et pravitate liberarentur, nunc vero cum anima sit immortalis, nulla ei superest malorum declinatio, quam ut optima et prudentissima fiat. Neque enim aliud ad manes secum transfert anima quam cognitionem. His ita positis, longam et jucundam incepit fabulam narrare de inferis. Animas scilicet corpore egressas, per varios anfractus a Daemone id est genio duce tandem ad locum destinatum perduci. Ubi ad caeteros venerit, tunc omnes malam animam perhorrescere, neminem se ei ducem praebere, itaque vagam errare donec ab ipsa necessitate post certas periodos, in habitationem sibi convenientem transferatur. Porro terram nostram, aëre quodam crasso obrutam, qui puros rerum aspectus tam nobis adimat, quam piscibus mare. Sed et ut in fundo maris salsedine, ita huius aëris contagio apud nos exesa esse omnia. Qui in summum educatur, et velut ad superficiem huius maris perveniat, ei res longe alias apparituras. Inde de puriore illa terra disseruit gemmis coloribusque fulgente, quod aërem nobis, aetherem illis esse. Varios inde narravit fluvios, Tartarum, et Acheronta, et Pyriphlegethonta, his fluviis jactari animas, et quasdam nimium graves in Tartarum mergi unde nunquam exeant, alias jactationibus expiari. Sed qui pie prae caeteris vixisse inveniuntur, hi sunt qui ex his terrenis locis, tanquam carcere soluti atque liberati ad altiora transcendunt puramque supra terram habitant regionem, inter has autem quicunque satis per philosophiam purgati sunt absque corporibus omnino totum per tempus vivunt, habitationesque his etiam pulcriores nanciscuntur: quarum pulchritudo neque facilis dictu est, neque praesens tempus ad dicendum sufficeret. Horum ergo gratia quaeramus in hac vita virtutem et sapientiam. Praemium namque pulchrum est, et spes est ingens. Haec porro ita in singulis habere se, ut narravi, nemo sanae mentis dicet; sed talia quaedam circa animas et earum sedes periclitando atque tentando dicere operae pretium putavi, honestum enim periculum est, oportetque haec quasi carmina quaedam, Magorum ritu mentibus infundi, quamobrem ipse jam diu protraho fabulam. Quare qui voluptatibus et ornamentis corporis neglectis, animam suis propriis ornamentis, temperantia, fortitudine, justitia, sapientia decoraverit, bonam spem habeto; cum fatum vocaverit, migraturus. Et me vero o amici, ut Tragicus aliquis diceret, jam vocat fatum. Et jam tempus est ut ad lavandum divertam, praestare enim judico, ut lotus venenum bibam. Surrexit, lavit, quaedam cum Critone, cum mulieribus puerisque seorsum locutus est. Et his dimissis, cum vesperasceret, poposcit venenum. Cui Crito: posse eum adhuc aliquamdiu exspectare, idque alios factitare solitos, qui sero, pasti etiam, et fortasse iis quorum amore ducebantur, potiti bibere. Tum Socrates, merito illi, cum se lucrari putent: ego merito aliter, qui nihil aliud lucrarer, quam ut mihi ipsi ridiculus apparerem, velut parcus servator rei, cuius nihil mihi amplius supersit. Tum Crito: quid amplius mandas: Ego vero nihil, inquit, quam ut hortationum mearum memores, vestri curam geratis, quod si feceritis omnia ex mea sententia agetis. Quaesivit porro Crito: Quemadmodum o Socrates, sepeliri te jubes: Utcunque, inquit, libet, si tamen me apprehendetis, ac nisi ego vos effugero. Ac simul subridens, et ad nos conversus, non persuadeo, inquit, Critoni, me esse hunc Socratem, qui nunc disputo, et singula dicta dispono. Sed putat me esse illud quod post videbit, cadaver. Itaque corpus meum, mi Crito, sepelito, ut tibi justum videbitur, me vero alio profectum scito. Interea venenum allatum est, et Socrates ad carceris custodem conversus, cedo, inquit, bone vir, quid me facere oportet, tu enim harum rerum peritiam habes. Nihil, inquit, aliud, quam post potionem deambulare, quoad gravari tibi sentias crura, postea jacere: atque ita tu facies. His dictis porrexit calicem Socrati, in quo contritum erat venenum. Socrates vero, hilariter, o Echecrates, accepit, nihil omnino commotus, neque colore, neque vultu mutato, cumque sparsisset aliquid ex poculo, ut Diis libaret, felicem ab illis sibi transmigrationem precatus, facile alacriterque ebibit. Plerique nostrum retinere eo usque quodammodo lacrymas potueramus, ut vero bibentem vidimus, et bibisse, ulterius non potuimus, sed me quidem dolor adeo superabat, ut lacrymae largiter mihi profluerent; non Socratem sed nostram vicem miserentibus nobis, qui velut parente orbaremur. Quo Socrates animadverso quid facitis, o viri, atqui ego maxime hanc ob causam mulieres abegeram. Audiveram enim cum gratulatione et applausu esse ex hac vita migrandum. His dictis erubuimus et lacrymae subito exaruere, succedente in locum doloris admiratione. Sed Socrates cum crura gravari sentiret, decubuit resupinus; tum qui venenum praebuit, pedes compressit, quaesivitque an sentiret, negavit. Inde tibias paulatimque manu ascendens, ostendit nobis eas frigescere, aitque cum ad cor perveniret rigore decessurum. Iamque friguerant ei praecordia, cum detegens sese (nam coopertus erat), dixit quae vox illi postrema fuit, o Crito, gallum Aesculapio debemus, quem reddite neque negligatis. Fiet inquit Crito, et quaesivit quid aliud juberet, ille nihil respondit, sed cum parvo tempore interquievisset commotus est, et minister eum detexit, atque ipse lumina fixit. Quod cum Crito cerneret, ora oculosque composuit. Hic finis fuit amici nostri, o Echecrates, viri nostro quidem judicio omnium quos experti sumus optimi et sapientissimi. Finis Phaedonis contracti. Platonis Theaetetus sive de scientia, contractus. Socrates: Cum intelligerem ad te Theodore, Geometriae, aliarumque scientiarum causa, quibus praestas, plurimos confluere adolescentes, rogare te jamdudum constitui, ut quos ex Atheniensibus inprimis spem quandam bonae frugis ostendere crederes, mihi illis bene cupienti narrares. Theodorus: Faciam ut jubes, o Socrates, neque tibi quicquam dissimulabo. Scito autem adolescentes probos me vidisse multos, qui vero tam mirabili naturae felicitate donatus sit, ac Theaetetus quidam vestras, vidisse neminem. Difficile admodum est reperire hominem ingeniosum simul et mansuetum. Acuti enim in iracundiam proni sunt, graves autem fere torpentes sunt et obliviosi. Hic vero ita suaviter et expedite ad disciplinas graditur ut nec lubricus quietusque olei fluxus mollior videatur. Sed ecce ipsum, o Socrates, a palaestra redeuntem. Soc. Fac quaeso ipsum huc accedere. Theo. O Theaetete accede huc ad Socratem. Socrates: Multos nobis cives ac peregrinos, o Theaetete, laudavit Theodorus, neminem vero majoribus quam te laudibus cumulavit. Theaetetus: Bene est, o Socrates, sed vide ne jocans dixerit. Soc. Non est hic mos Theodori. Sed dic age: discis aliqua a Theodoro Geometrica? Theae. Equidem. Soc. Quae vero ad Astronomiam (,) harmoniam et dialecticam spectant, discis? Theae. Annitor equidem. Soc. Sed dic mihi, discere, nonne est in eo quod discimus scientiorem sive sapientiorem fieri? Theae. Ita certe. Soc. Ego vero, adeo hebes sum, ut ne capere quidem possim, quid sit scire, nedum ut ipse sciam aliquid; quare rem valde gratam feceris, si quid scientiam esse putes ingenue exposueris, idque te facere, ut vides, etiam Theodorus probat. Theae. Parendum est, quando vos quidem imperatis, si qua enim in re aberravero corrigetis. Soc. Faciemus procul dubio, si quo modo poterimus. Theae. Videntur mihi scientiae esse quae quis a Theodoro discere potest; Geometria, et reliqua; praeterea opificum artes. Soc. Generose ac magnifice, o amice, de uno rogatus, multa; pro simplici varia dedisti. Theae. Qua ratione id ais? Soc. Quaestio erat, non quot aut quorum sint scientiae, sed quid sit scientia, neque vero quid sit calceorum conficiendorum scientia sciet, qui quid sit scientia non noverit. Theae. Video nunc, o Socrates, quid velis. Videris enim petere, quale quid nuper mihi, et Socrati huic, tibi nomine simili, condiscipulo meo, in mentem venit, alio licet in argumento. Theodorus nobis dixerat, latus quadrati cuius area sit tripla pedis quadrati, aut etiam quintupla, non esse longitudine lineae pedali commensurabile: idemque in aliis enumerando docebat, usque ad decem et septem pedes eundo; nos vero cum videremus sic sine fine procedi posse, quaesivimus inter nos an non generale quiddam liceret comminisci. Et invenimus tandem non tantum de ternario et quinario, sed et de omni numero, qui non ex duobus aequalibus in se invicem multiplicatis produci potest, idem debere dici. Soc. Egregie id quidem, ideoque conare multas scientias similiter una eademque ratione complecti. Theae. Dudum audivi, o Socrates, circumferri huiusmodi quaestiones tuas, et conatus sum respondere, sed nondum mihi satisfeci. Soc. Gravidus mihi videris, o amice, et dolere ut solent parturientes. Ego vero huic malo opportunum remedium habeo. Audisti fortasse me esse obstetricis filium, sed me quoque obstetriciam artem exercere, forte non audisti. Hoc ergo tibi profiteor, quod cave ne aliis prodas. Scis obstetrices ipsas non solere amplius parere, et eas parturientibus opitulari; et nisi abusus rem optimam sub lenocinii nomine corrupisset, earum etiam officium esset matrimonia recte conciliare. Quod si foeminae aliquando partus ventaneos et falsos veris similes parerent, pars muneris longe praestantissima foret, discernere infantem a monstro. Porro haec omnia circa animorum partus ad me pertinere scito: nam et sterilis ipse sum, et aliquando animos concilio, et nonnullos Prodico, alios aliis magistris tradidi. Quibus vero possum illis obstetriciam opem exhibeo, et partum verum a falso examinando discerno. Interrogationes autem velut incantationes sunt, quibus parientes solicito. Quare a principio orsus, quid scientiam esse putes mihi responde. Theae. Faciam quando ita vis. Videtur ergo quod quis scit, id sentire, adeoque scientia esse sensus. Soc. Videtur sententia tua non abhorrere ab ea Protagorae, licet aliter enuntiata, quod omnium rerum mensura sit homo. Ventum eundem esse uni frigidum, alteri minime. Itaque talia esse omnia unicuique qualia sentit. Unde nullus unquam sensus erit falsus. Porro videtur Protagoras arcanius quiddam innuere voluisse, nihil esse, sed omnia fieri et in fluxu consistere, idem enim videntur censuisse Heraclitus et Empedocles, et plerique veterum excepto Parmenide. Ex his vero consequitur, colorem hunc album exempli causa non esse quiddam in oculis nostris, neque quiddam extra oculos, neque ei locum certum attribui posse, sed quiddam ex sentientis objectique congressu ortum esse. Et certe auderesne asserere res cani, imo alteri homini, eodem modo apparere ac tibi. Theae. Nequaquam. Soc. Imo forte nec tibi semper, cum ipse muteris. Theae. Ita videtur. Soc. Porro si quid ipsum per se magnum, vel album, vel calidum esset, et nunquam cum alio congrederetur, maneret utique quale est. Theae. Ita certe. Soc. Iam potestne aliquid maius fieri minusve aliter quam adauctum vel minutum? Quid respondes? Theae. Si quod mihi videtur, respondero, dicam non posse. (Si ad superiorem positionem respiciam, dicam posse.) Soc. Agnoscis ergo nihil maius minusve fieri mole vel numero, quamdiu manet aequale; nihil vero crescere aut decrescere, nisi addatur aliquid vel subtrahatur. Denique concedes, quod ante non erat, et postea est, aliquando fieri. Theae. Concedere ista cogor. Soc. Sed hinc pugnantia sequuntur. Tu crescendo fis major; ego vero, tibi nunc aequalis, maneo qui sum, nec quicquam decedit moli meae, et tamen fio te minor, crescente te. Quod est mirum; me scilicet alium factum esse, sine mutatione in me facta; contra id quod concesseramus; et me minorem factum, etsi nihil mihi decesserit. Theae. Ego quoque haec admiror, o Socrates, quantoque magis inspicio, tanto magis tenebrae offunduntur intuenti. Soc. Ergo dicendum erit non esse res, sed fieri, et in congressu perpetuo agentis et patientis, sentientisque ac sensibilis consistere. Adeoque nec dicendum aliquid esse pulchrum ac bonum, sed fieri semper. Theae. Dum te audio disserentem, valde probabilia mihi haec videntur. Soc. Sed vide jam quam magna contra difficultas insurgat. Nam si omnia cuique sunt, ut apparent, et sensus scientia est, resque in fluxu hoc modo consistunt, sequitur sensum nunquam decipi. Ergo nec somniantes nec furentes decipiuntur. Theae. Captum me tenes, o Socrates, et me sententiae meae pudet, neque enim ausim negare, eos decipi. Cum alii se Deos esse putent, alii volare, instar avium. Soc. Vides ergo nec nostris, quales nunc sumus, sensibus fidendum esse. Nam quo argumento discernemus, illine potius decipiantur, an nos. Et quis scit, an non et nos somniemus, nam scis et somniantes videri sibi cum aliis colloqui. Et aequale fere somni et vigiliae tempus esse. Vides ergo alio quam sensus testimonio opus esse. Ne tamen nimium festinemus, audire operae pretium erit, quid pro se teque, videatur dicere posse Protagoras. Nimirum dicet: quod simile fit vel dissimile, utique fit vel sibi vel alteri, idem alterumve. Non sibi autem, ergo alteri. Non, inquam, sibi, quia alteri mixtum sive junctum alia producit. Non autem potest idem in se simul diversa esse, ut vinum pariter dulce et ingratum; ergo sequitur alteri atque alteri bibenti aliud atque aliud esse. Et dulce alicui dulce est. Eodem modo sentiens, alicui sentiens. Rursus ergo stabilita erit, deplorata modo opinio tua, quod scientia sit sensus. Sed nunc ad te Theodore, vertor, tibi enim amicus olim fuit Protagoras. Equidem non miror quod dixit Protagoras, quod cuique videatur, id illi existere, sed illud miror, quod dixit mensuram rerum esse hominem; cum potuerit eodem jure dicere prodigiosum canem esse mensuram rerum. Nec video cur praeceptor aliis fuerit, mercede etiam ampla accepta, si unusquisque sapientiae propriae mensura est. Theo. Malim de his, ut coepisti, Theaetetum interroges, ne aut Protagorae amico repugnare cogar, aut tibi. Soc. Age ergo, dic Theaetete, si quis te subito ostenderet tam esse sapientem, quam quisquam hominum aut Deorum, nonne mirareris? Theae. Mirarer certe, ac jam video quid velis, hoc verum fore, si sibi quisque mensura sit rerum; et si idem sit scientia et sensus. Soc. Vacillas ergo? Theae. Nescio ubi consistam. Hoc tamen nondum possum animo exuere, esse exempla in quibus conveniant scientia et sensus. Exempli causa cum vocabula audio pronuntiata, aut scripta lego, eorum colorem, et figuram, et sonum acutum gravemque, scio simul et sentio. Soc. Non est in omnibus repugnandum tibi, ne scilicet proficere et longius progredi impediaris. Difficultatem tamen in re valde huic vicina mihi natam aspice. Quaeritur scilicet, an quae quis scivit aliquando et memoria etiamnum tenet, adhuc sciat. Theae. Quidni? Soc. Imo vero nunc nescit, si scire et sentire idem est; neque enim amplius sentit. Theae. Iterum me irretitum tenes, atque adeo fateri cogor, aliud esse scientiam aliud sensum. Soc. Evanuit ergo fabula Protagorea. Theae. Ita videtur. Soc. Sed quid agimus, o Theaetete, vereor enim ne victoriam canamus ante triumphum, nam si superesset Protagoras, non ita facile vicissemus. Responderet ille scilicet, cui memoria sit, eum adhuc pati, adeoque adhuc sentire. Deinde etiam salva sententia sua, alium alio esse sapientiorem. Nam sapientis esse, efficere, ut res sibi aliisque bonae appareant adeoque et sint. Itaque sapiens is erit, qui illius conditionem cui mala videntur suntque permutans, bona apparere et esse facit. Itaque Medicus qui aegroto, et Sophista, qui discipulo alia quam prius et gratiora apparere facit, sapiens erit. Haec diceret Protagoras, o Theodore, si nobis adesset, et me, qui quod adolescentem his minime adsuetum redarguerim, acriter increparet, serioque inquirendum in sententias suas dictitaret. Quid ergo? nonne parendum censes, o Theodore? Theod. Quidni? Socr. Vides hos omnes excepto te pueros esse; quare si illi credemus, nos invicem potius conferemus, quam cum pueris ludemus. Praesertim cum illud quaeratur, an te deceat in figuris Geometricis, atque astronomia, esse mensuram, an vero omnes aeque ac tu, in his sint periti. Theo. Iam dudum te id agere vidi, Socrates, ut me in arenam protraheres, amico meo Protagora lacessito. Delirabam profecto, qui me putabam tibi assidentem certamen evitare posse. Quare haud ultra repugno, ducas quo lubet. Soc. Ne nos accuset Protagoras, necesse est ex suo eum sermone redarguamus: Dixit: Quodcuique videtur, id illi cui videtur esse. Theo. Ita certe. Soc. Atqui ipsi homines credunt alios plus scire, quam se, cum scilicet sunt in periculis constituti, ut in morbis, in castris, in mari, tunc enim ad peritos confugiunt. Theo. Fateor. Soc. Deinde cum mihi opinionem tuam declaras, non possum ego judicare, verumne an falsum dicas, si homo veritatis mensura est. Cessabunt ergo disputationes, nec quisquam alterum redarguet. Theo. Diu nimis in amicum meum, o Socrates, invehimur. Soc. Fortasse et in veritatem; nam si adesset Protagoras, fortasse aliud sentiremus. Sed et nunc dicenti Protagorae, cogimur assentiri, calida, sicca, dulcia, caeteraque huiusmodi esse cuique ut ei videntur. Sed circa salubria, et noxia, ne ipse quidem dicere audebit, ita esse, ut cuique videtur; fortasse nec circa justa, sancta, honesta, eorumque contraria, tametsi sint aliqui qui haec quoque in opinione posita esse putent; in quorum numero Protagoram censere non audeo. Sed nos jam o Theodore, transimus de disputatione in disputationem, otiosi enim sumus, et libertate nostra utimur, et ut quaeque jucundiora videntur, ea persequimur. At qui in foro loquuntur, astricti formulis, et exiguo temporis spatio arctati, ipso periculo stimulante, non nisi ad rem pertinentia, et inpraesens necessaria loquuntur. Unde fit ut homines animi gratia veritatem quaerentes in foro ridiculi appareant; quemadmodum ingenuus aliquis a servis irrideretur, si servilia ministeria aggrederetur. At acres illi homines in foro atque causis versati, cum de morte cogitant, nec amplius de pecuniola quadam, aut forensi controversia, sed beatitudine, et tota vitae ratione, et conditione humana agitur, moerent, et titubant, et barbara proferunt, et anxii torquentur, et vicissim ingenuis viris dant poenas. Visne ut tibi hoc apertius comparatione amborum edisseram? Theo. Rem profecto jucundam feceris, neque enim certo temporis spatio inclusi sumus, neque nobis imminet judex, qui digressiones prohibeat. Soc. Videntur hi qui in judiciis et foro ab ineunte aetate jactantur ad eos qui in philosophia versati, et huiusmodi studiis assuefacti sunt collati, esse ut (servi) ad eos qui inter liberos sunt educati. Theo. Quo pacto? ( Operae pretium erit omnia sequentia etsi prolixiuscula exscribi, quoniam praeclara sunt. Si vero id displiceat in compendio, omitti possunt omnia, inde a: Visne ut tibi, signo ) (Soc.) Verum haec jam cum praeter propositum sint, mitto. Theo. Mihi ista minime molesta fuere, sed redeamus in viam, quando ita placet. Soc. Scilicet illud adnotaveramus, multos esse, qui justa et sancta putent in opinione consistere, neminem vero eo pertinaciae processisse, ut putet, utilia, salubria, noxia, consistere in opinione, neminemque dum utilitati suae consulere studet, falli. Theo. Ita est. Soc. Sed inde sequitur nec justum in opinione consistere. Leges enim condit civitas, quas civibus utiles putat. Recte ergo Protagoram interrogabimus, qui omnium mensuram esse hominem putat, an putet esse et futurorum. Et aequene ignaro et artifici aliquid ex suae artis praescripto praedicenti credendum sit, nisi forte putemus credendum fore utrique quale praedixit, item et agricola aliquo sene praedicente austerum fore huius anni vinum, cive vero talium imperito, contrarium asserente, an dicendum esse vinum utrique fore, quale praedixit; agricolae quidem austerum, civi vero dulce. Theo. Hoc ridiculum foret. Soc. Vides ergo esse quorum mensura homo non sit, et eum judicare posse, de eo quod impraesentiarum suave est, non vero de eo quod futurum est suave. Difficilius vero deprehenditur, ne circa praesentia quidem infallibilem semper judicem esse hominem. Id tamen tibi ex illa ipsa Heracliteorum opinione comprobabo qui arbitrantur omnia in fluxu consistere; tametsi contra Melissus et Parmenides senserint, omnia unum esse in se ipso consistens. Theo. Non est vilis quaestio, quae totam olim Ioniam exercuit. Soc. Ut ergo intelligamus hos viros qui omnia in perpetua mutatione consistere putant, inquirendum erit in genera mutationum. Videmus autem aliquid aut locum mutare, secundum totum aut partes, aut in loco manens aliter mutari, ut si ex albo fiat nigrum. Habemus ergo duas mutationes, motum scilicet localem, et alterationem. Hoc posito jam eos hoc modo interrogando aggrediamur. Putatisne quodlibet utramque pariter mutationem suscipere, an vero aliqua unicam tantum. Theo. Arbitror eos dicturos, suscipere utramque. Soc. Ita est, alioqui non erit dicendum omnia esse in mutatione ac fluxu, nisi secundum unum modum, secundum alterum vero erunt in statu. Hinc jam sequitur, omnia semper omni mutatione mutari. Quo posito nihil possumus de sensuum veritate pronuntiare, dum enim pronuntiamus res jam transiit, cum enim fluxus albedinis, sit eius transitus in alium colorem; semper vero fluat, non poterimus unquam dicere rem esse albam. Sensus ergo scientia non est, ne secundum eos quidem, qui omnia putant moveri, in quorum numero Protagoras ipse est. Atque ita amicum tuum Protagoram, Theodore, expedivimus, et scientiam non esse sensum ostendimus. Nisi forte aliter Theaetetus persuadeat. Theae. Vellem vos nunc illud excutere, quid secundum eorum opinionem dicendum sit, qui omnia pronuntiant stare atque unum immutabile esse. Theo. De his tute respondebis Theaetete, ego enim non nisi Protagorae gratia locutus sum. Soc. Difficulter adducar, ut in hos dicam, nam etsi Melissum quoque et caeteros non contemnam, minus tamen quam unum Parmenidem vereor. Collocutus sum cum illo sene, admodum adhuc adolescens, visusque est mihi profundam generosamque omnino sapientiam possidere, metuo ergo ne eius dicta minus intelligamus. Deinde nimium a praesenti instituto discederemus, cum id agamus, ut cognoscatur quid sit scientia. Theae. Redeamus ergo ad priora quando ita vis. Soc. Scientiam dicebas esse sensum. Si quis jam quaereret quonam alba et nigra homo videat, et quonam gravia et acuta audiat, oculis, ut arbitror, et auribus responderes. Theae. Ita certe. Soc. Vide jam an non praeterea necesse sit unum quendam esse sensum omnibus communem, qui nobis ostendat quae in omnibus illis sensibus reperiuntur. Theae. Ipsum esse credo, intelligis, et non esse, simile et dissimile, idem et diversum, unum et plura, quaerisque quonam ex corporeis instrumentis percipiamus ipsum, exempli causa, par et impar. Soc. Egregie admodum o Theaetete persequeris, et hoc ipsum interrogo. Theae. Hoc profecto fateor me ignorare, nec quid aliud dici possit video, quam ipsam per se animam haec percipere. Soc. Haec mea quoque sententia est, quam tibi cupiebam persuaderi, itaque hoc me onere assensu tuo opportune liberasti. Porro sensus corporei statim adsunt nobis a nativitate, at de eo quod sit aut non sit, non nisi post aliquod temporis spatium judicare incipimus, ergo et veritatem percipere, sive quod idem est scientiam habere; plane ergo nunquam sensus et scientia idem sunt, ne in illis quidem quae corporeis instrumentis percipiuntur; quoniam ut sciamus, pronuntiare debeamus aliquid esse, aut non esse, scientia ergo in sensibus corporeis nulla est, nec scientia erit sentire, id est videre, audire, tangere. Quaerenda ergo erit scientia non in sensu, corporeo scilicet, sed in illa interiore animae facultate, qua ipsa secundum se ipsam, circa ea quae sunt versatur. Theae. Hoc arbitror, homines vocant sententiam animi, sive opinionem. Soc. Recte arbitraris. Theae. Non possum dicere quamlibet sententiam esse scientiam, sunt enim et falsae. Erit ergo scientia, sententia vera. Soc. Hoc ut examinemus opus erit dispicere quid sit ipsa animi sententia, cuius natura mihi semper perobscura visa est: vel ideo quod nondum capio, quomodo possit aliquis falsa statuere sive opinari. Nam qui opinatur aut ea opinatur quae novit, aut quae non novit. Si novit, tunc putavit esse alia quam quae sunt; et alia illa utique etiam novit. Quomodo vero si utraque novit, unum pro altero sumere, id est ea ignorare potest. At vero quae non novit inter se falsa opinione ne conjungere quidem potest quisquam, quoniam de illis ne cogitare quidem potest. Et qui Socratem Theaetetumque non novit, is nunquam putabit Socratem esse Theaetetum. Illud vero multo minus dici potest, aliquem quae novit putare esse ea quae non novit. Non video ergo quomodo quis falsa opinari possit. Theae. Videndum an forte qui falsa opinatur, opinetur ea quae non sunt. Soc. Cum opinio eorum quae non sunt, opinio sit nullius; adeoque nulla ista opinio sit, cum omnis opinio sit de aliquo. Ideo dicendum videtur longe aliud esse opinari falsa, quam ea quae non sunt opinari. Illud ergo restat videndum, an qui falsa opinatur, aliena opinetur. Quod ita tibi declaro: cogitatio est quasi tacitus quidam animi sermo ad se ipsum, interrogatio et responsio, affirmatio et negatio, si ergo alia de aliis affirmemus, ut bovem de equo, impar de pari, utique falsa opinabimur. Porro nemo mortalium unquam diversa et pugnantia de se invicem pronuntiat serio. Ergo si utraque novit, nec de se invicem poterit affirmare; si vero non novit, de iis ne quidem cogitabit. Redit ergo difficultas. Theae. Dic obsecro, o Socrates, nihilne tibi ipsi ad exitum huius quaestionis occurrat? Soc. Subdubito nonnihil, an nuper recte consenserimus: neminem posse quae novit falso opinari ea esse quae non novit. Imo vero enim, videtur aliquando posse. Quod ut intelligas, responde quaeso, possitne aliquis discere quae ante ignoravit? Theae. Quidni? Soc. Iam exempli ac declarationis gratia finge tibi, esse in animis nostris quandam quasi cerae massam, in uno quam in alio majorem, puriorem durioremve. Et ponamus eorum quae sentiuntur signacula in ea velut annulis impressa servari. Et meminisse nos quoad permanet figura, cum aboletur, oblivisci. Porro cuius imaginem servamus, in quantum meminimus, novimus, non vero sentimus. His positis primum manifestum est, si neque Theodorum, neque Theaetetum noverim unquam, non posse me alterum pro altero sumendo errare; deinde ne tunc quidem si unum noverim, alterum non noverim, neutrum vero sentiam, multo minus si neutrum sentiam noscamve. Deinde arbitror si utrumque sentiam non posse fieri, ut unum pro altero me sentire credam, adeoque ne sic quidem errabo. Si vero unum sentiam, alterum noverim tantum eiusque effigiem in animo retineam, non vero sentiam, tunc poterit contingere error. Effigiem enim Theodori, tempore nonnihil detritam, tibi quem video, accommodabo: et cum tua etiam dudum recepta commutabo. ( Unde fiet ut tibi nunc tribuam, quae olim sensi de illo. ) Theae. Omnino talis est opinio, qualem mirifice figurasti. Soc. Hoc adhuc vehementius asseres, cum sequentia audies, nimirum quibus haec cerea animi effigies profunda, multa, lenisque ac probe subacta est, homines fieri dociles et acutos simulque etiam memores; praesertim si pura sint simulacra, et in ampla regione distributa, unde fit ut ejusmodi homines proprie pariter et recte opinentur. At quibus non satis defaecata est massa, vel nimis mollis durave, contraria accidunt: mollis nimis cera celeres ad percipiendum efficit, sed obliviosos; dura memores, sed tardos. Quorum impura est materia, obscura sunt simulacra, illorum etiam quorum dura nimis est, quia non satis profundae sunt imagines. Obscura et eorum qui molliorem habent, nam facile imagines confunduntur; denique ob parvitatem quoque materiae, nimis propinquae adeoque et confusae atque obscurae effigies reddentur. Theae. Rectissime, o Socrates, loqueris. Iam satis ergo constat nobis quid falsa sit opinio, adeoque et quid sit vera, proinde et quid sit scientia. Soc. Importunus revera molestusque admodum, o Theaetete, vir garrulus esse videtur. Theae. Quorsum haec. Soc. Ruditatem ipse meam et garrulitatem aegre fero, qui nunquam mihi satisfacio, nunquam me expedire possum. Theae. Quid habes adhuc quod moleste feras? Soc. Dicam tibi ingenue, credebam invenisse nos praeclarum quiddam, scilicet opinionem falsam non in sensibus, non in cogitationibus, sed utrorumque congressu existere. Sed subnata sunt, quae me etiamnum vexant, et male habent. Nimirum videtur non sola collatione sensus et cogitationis fieri error, nam si ita esset nunquam in ipsis cogitationibus falleremur. Quod tamen fieri posse constat. Ut si ab aliquo quaeram quantum faciant quinque et septem, potest errare, et respondere, facere simul undecim, cum tamen duodecim conficiant. Ubi vides neutrum sentiri, utrumque tantum cogitari atque nosci, et tamen nos circa ea falli: necesse est ergo quae quis novit, ut ea simul et ignoret, quoniam in illis fallitur. Et in priorem difficultatem relapsi sumus. Theae. Nimirum vera narras. Soc. Audendum est aliquid, et deponendus nonnihil pudor. Videamus an aliqua nos distinctione expedire liceat. Videtur interesse aliquid inter haec duo: scientiam habere, eaque ut ita dicam uti, et scientiam possidere. Qui feras ingenti vivario inclusas tenet, aut pisces in piscina, is possidet, sed non nisi cum cepit habet. Simile quiddam de rerum imaginibus dici posse videtur. Arithmeticum putemus numeros scire, et eorum imagines in animo habere; et tamen fieri potest, ut in rebus quibusdam numerandis fallatur. At vero numerare nihil aliud est quam quantus sit quisque numerus considerare: quomodo ergo fallitur in numerando si quantus sit quisque numerus novit. Hic ergo accipe distinctionem nostram. Qui feras in vivario conclusas tenet, initio venatus est, ut includeret, postea in ipso vivario venari potest, ut manu teneat, et hic fieri potest, ut unam pro alia capiat. Idem fiet Arithmetico huic numeranti, ut numerum sumat pro numero. Equidem utrumque scit, et tamen scientiam unius, pro scientia sive notitia alterius accipit. Quoniam possidet quidem scientiam, in memoriae suae thesauro, sed antequam in eo quaesitam comprehenderit revera non habet, adeoque unum pro alio sumere potest. Theae. Nonne haec recte. Soc. In speciem utique, sed subtus latet difficultas prior. Dabo enim dum venamur in vivario nos ignorare, sed ubi coepimus id quod quaerimus vel aliud pro ipso, utique id quod coepimus omnino habemus, tunc ergo non tantum possidemus sed et habemus eius scientiam, non ergo patet quomodo possimus in eo falli. Forte ergo rationis erit, ut potius quid sit scientia, quam quid sit error, ut hactenus, examinemus. Redeamus ergo ad scientiae definitionem. Theae. Quare ego quoque illud repetam, quod dixi, scientiam esse opinionem sive sententiam veram. Soc. Hoc brevi admodum investigatione refelletur. Scis Oratores judicibus multa persuadere non docendo, sed affectus commovendo; et tamen fieri potest, ut quod persuasere, verum sit; judices tamen id de quo persuasi sunt scire minime dicemus. Itaque vides esse opinionem veram quae scientia non sit. Theae. Facis ut in memoriam redeat, quod ab aliquo audivi, scientiam esse opinionem veram cum ratione. Et quae ratione careant, sciri non posse. Soc. Accipe vicissim pro Somnio somnium: audivi ab aliquo prima elementa ex quibus homines et alia componuntur, rationem non admittere: Imo nec quicquam aliud de illis dici posse, cum sint sola, usque adeo ut ne esse quidem de illis dicere liceat, hoc enim foret ipsis ipsum esse superaddere. Quae vero ex his copulatis fiunt, praedicationis capacia sunt. Elementa igitur esse rationis atque orationis incapacia, adeoque incognita, sensibus tamen comprehendi, quae vero ex illis fiunt quasi syllabas, posse cognosci et enuntiari. Theae. Bene mihi ista videntur dicta. Soc. Idem videtur et mihi, nisi quod hoc unum displicet, Syllabas esse notas, Elementa vero ignota. Nam qui primam mei nominis syllabam SO cognoscet, utique et elementa ejus S O cognoverit. Certe qui utrumque ignorat, quomodo ambo cognoscet? Qui singula ignorat, quomodo omnia sciet. Theae. Forte dici potest Syllabam non esse omnia Elementa sed tertium quiddam ex ipsis factum propriae naturae. Soc. Ita esto, ac forte etiam ita est. Sed nunquid non partes illius esse oportet. Et omne ac totum an differre putas. Theae. Quoniam promte respondere jubes, dicam differre. Soc. Si dicam bis tria aut ter duo, aut quatuor et duo, aut tria, duo, unum, nonne idem dico? Theae. Idem, neque aliud quam sex. Soc. Vides ergo in his quae numero constant idem esse omne, et omnia, seu sex esse omnia sex, adeoque ex partibus constare sive totum esse, idem ergo in his esse totum et omnia seu omnes partes. Itaque aut dicendum est Syllabam non esse totum, aut erit omnia Elementa, adeoque illis incognitis nec ipsa cognoscetur. Quod si totum non est, sed quiddam indivisibile et simplex, tunc et ipsamet inter Elementa erit, vel certe non minus quam ipsa Elementa expers cognitionis scilicet ob simplicitatem. Concedendum ergo aut nihil cognosci, aut Elementa cognita esse. Et certe qui literas discit, utique discit prima elementa, et qui Musicam discit, tonum cuiuslibet cordae dignoscere studet. Discimus ergo semper elementa, adeoque ea cognoscimus ubi didicimus. Theae. Recte videris ratiocinari. Soc. His ita positis redeamus ad definitionem scientiae, esse scilicet opinionem cum ratione. Sed quid est hoc quod diximus cum ratione? An scire eum dicemus, qui interroganti quid res sit, eius elementa omnia enumerare possit, ut qui roganti quid sit currus, respondere possit: est rotae, axis, tabulae, jugum; aliaque id genus. Theae. Ita omnino. Soc. Sed nec hoc sufficere tibi ostendam, quid enim si transponat, eorumque situm non sciat, currus essentiam non intelliget. Quemadmodum aliquis non nosset nomen tuum, Theaetete, etsi omnes eius literas ei diceremus, nisi diceremus et situm. Theae. Fateor. Soc. Vides ergo non esse scientiam, elementorum rei cognitionem. Theae. Quid aliud ergo dicemus. Soc. An forte cum nonnullis asseremus scientiam rei habere, qui eius velut notas afferre possit, quibus res de qua agitur, ab aliis omnibus discernatur, quod vocant definitionem. Theae. Omnino. Soc. Sed vide quomodo in circulum redierimus. Diximus scientiam esse rectam opinionem de aliquo cum notitia differentiae eius ab aliis omnibus conjunctam. Theae. Ita certe. Soc. Notitia autem differentiae, quid aliud quam recta de differentia opinio est. Theae. Fateor. Soc. Ergo scientia erit recta opinio cum recta opinione, quod est nihil dicere. Cur ergo rationem rectae opinioni addimus, si aliud nihil ratio quam recta de differentiis sententia est. Si quis vero dicat non rectam opinionem differentiae sufficere, sed eius scientia esse opus, is utique definit scientiam per scientiam, quod ridiculum est. Nondum ergo profecimus foetusque obstetricia illa arte mea ex te educti, vani deprehensi sunt, et educatione indigni. Theae. Non nego, illud tamen credo plura quam in me haberem te educente me protulisse. Soc. Quod superest, amice, si te imposterum rursus gravidum esse contigerit, melioribus certe plenus eris, ob praesentem discussionem; sin forte sterilis vacuusque manebis, minus amicis molestus eris, putans te scire quae ignores. Sed nunc eundum mihi est in regis porticum, me enim Melitus in judicium vocavit. Cras summo mane, o Theodore, huc redibimus.