Zur Ars signorum von George Dalgarno

Ars Signorum, vulgo character universalis et lingua philosophica. Qua poterunt, homines diversissimorum Idiomatum, spatio duarum septimanarum, omnia Animi sua sensa (in Rebus Familiaribus) non minus intelligibiliter, sive scribendo, sive loquendo, mutuo communicare, quam Linguis propriis Vernaculis. Praeterea, hinc etiam poterunt Juvenes, Philosophiae Principia, et veram Logicae Praxin, citius et facilius multo imbibere, quam ex vulgaribus Philosophorum Scriptis. Authore Geo. Dalgarno, - hoc ultra. LONDINI, Excudebat J. Hayes, Sumptibus Authoris, Anno reparatae salutis, 1661. (fol. A 4) Charles R. Whereas We have been informed, by the Testimonies of divers Learned Men from both the Universities of Our Kingdom of England, concerning the great pains taken by George Dalgarno, in a Scholastick and Literary Design, of an Universal Character and Philosophical Language; All of them approving and commending his Discovery, judging it to be of singular use, for facilitating the matter of Communication and Intercourse between People of different Languages, and consequently a proper and effectual Means, for advancing all the parts of Real and Useful Knowledge, Civilizing barbarous Nations, Propagating the Gospel, and encreasing Traffique and Commerce. . . . (fol. A 8) Placuit Gratitudinis ergo, et ut alii incitentur ad Artem hanc Novam ulterius propagandam, eorum Nomina adscribere, quorum munificentia (cum meis laboribus) Ars haec a primo Inventionis semine ad hanc maturitatem crevit, jamque Lucem Publicam videt. Horum nemo infra summam unius Librae Anglicanae, nemo supra decem, largitus est. CAP. I. De primis Signorum Elementis, speciatim vero de sonis simplicibus. (p. 2-3) Sonorum simplicium numerus et differentiae, a diverso modo aperiendi et claudendi Organa pronunciationis petenda sunt; quare primo dividi possunt Literae, in apertas et clausas. Apertae principaliores (non enim est animus differentias minutiores persequi) sunt septem; quarum valor, ordo, et soni differentia videantur supra. Hae iterum sunt Gutturales vel Labiales. Gutturales sunt quatuor, quarum pronunciatio gradatim procedit, a sono maxime aperto a; per sonum paulo contractiorem e et tertio e adhuc contractiorem, et gutture structiore prolatum; ad quartum i sonum contractissimum, et strictissimo gutture formatum, ideoque acutissimum. Labiales sunt tres; quas sic voco quod sine labiorum ope et motu formari nequeunt. Harum o est maxime aperta, hoc est contractionem labiorum minime poscit; y contractiora labia in ipsius formatione requirit; u maximam labiorum contractionem et conatum postulat. (p. 4) S formatur per contactum palati et laterum linguae, media parte linguae a contactu abstinente; per quam tanquam per fistulam, spiritus sono sibilo emittitur. De sono hujus Literae audivi virum doctum hoc peculiare observantem; quod nequeat efferri sono claro sed ad modum susurri: quod quidem verum est, sed non de hac litera sola; nulla enim est litera aspirata ex tribus mutis, quae sono claro proferri potest. (p. 4) Sonus r est fortis vibratio extremitatis linguae contra palatum; hinc est quod qui nervos linguae habent debiles, non facile formant hunc sonum. (p. 5-7) Nasales ideo sic voco, quod dum organa oris clauduntur, continuatur sonus per emissionem spiritus per nares; clausis enim naribus, hae literae formari nequeant. De his tria hic monenda sunt. Primo ex hac naturali et genuina sonorum analysi detegi (vel saltem confirmari) literam seu sonum vere simplicem dari, quae vulgo per duas literas diversorum organorum, ideoque in eadem syllaba minime unibilium, absurde scribitur: Hic enim sonus ex natura rei ipsius, non minus facilis est vel in principio vel fine vocis sine alia consonante, quam aliae duae literae nasales m et n; licet respectu nostri non ita sit; nam nos nihil facile facimus nisi quod saepe facimus. Secundo, cum in vulgaribus nostris linguis nullum habeamus Characterem simplicem ad exprimendum hujus soni valorem; ideo mutuatus sum Characterem f ad hunc sonum significandum. Tertio, propter hanc causam Characterem F pro dicto sono substitui; quia hic mihi propositum est omnibus modis facilitati consulere (quae etiam causa fuit, quod omnes alios sonos simplices rejecerim; quia pauci vel nulli eorum sunt, qui facile pronunciantur ab omnibus populis; sed apud varios populos admodum varius est eorum usus) ideoque hunc sonum, licet perfectissimum et distinctissimum ab aliis; cum tamen a nullo populo cujus literae ad nos pervenerunt sit usitatus, nisi ante suffocatum vel mutum sui organi (et tunc quidem Charactere proprio non scribitur; Graeci enim per g angelos; aliae gentes per n ut languor, anger), ideo inquam, hunc sonum ex hac lingua ejeci; cujus loco substitui literam f, facilis et distincti soni. Si tamen aliter visum fuerit viris doctis, poterit retineri sonus proprius literae gutturalis Transpirantis, seu Nasalis sub Charactere soni f. (p. 9-10) Quemadmodum soni simplices aperti coalescunt in unum sonum continuatum, qui dicitur diphthongus; sic clausi saepissime in unum continuatum sonum in eadem syllaba coalescunt: quare explicatis sonis simplicibus clausis, quasdam regulas de earum compositione tradam; nimirum de principalioribus sonis Compositis, ut monui de diphthongis. Primo, Haec est Regula certa et universalis: Nulla litera unius organi naturaliter praecedere potest literam alterius organi, in principio syllabae. . . . Videbitur fortassis sf (ubi per f jam intelligo gutturalem nasalem) sonus non naturalis: verum ut supra demonstravi f solitarie sonari posse in principio syllabae, non minus quam m n; sic etiam compositio sf non minus est naturalis, quam sm sn. CAP. III. De Rerum Serie Praedicamentali. (p. 18-19) Opinio est quorundam hujus Saeculi Scriptorum, qui in quibusdam Philosophiae partibus Inventores, in omnibus vero Reformatores se jactant; nullum esse usum Doctrinae praedicamentalis; hoc est revera, strictam Methodum in Artibus docendis non esse necessariam: quo nihil absurdius et Philosopho indignius doceri potest. (p. 20) Quandoquidem probabile admodum sit, Libellum hunc ad multorum hominum doctorum manus perventurum; ideo placuit hic paucis inserere Rationes, propter quas seclusa fide ex Dei Revelatione, his duabus Maximis (et quidem mihi aliarum omnium primis) veritatibus ipse assentiam. 1. Esse Deum. 2. Animam Humanam esse Immortalem. Hocque eo libentius facio, quod videam maximam audaciam Mortalitatis assertorum, hoc fermento plurimos corrupisse; et quosdam Autores Magni Nominis, hoc Argumentum leviter admodum tractasse. Primo, Praeter naturae vocem in omnibus hominibus, Numen suspicientem et invocantem; ulterius sic colligo esse Deum. Esse Causam primam est prima veritas; ergo est prima veritas esse Deum: Causa enim prima et Deus mihi idem significant verum. (p. 26) Et quidem haec Magna Philosophiae Reformatio consistit, in Seriei praedicamentalis legitima ordinatione; quae fons est omnium definitionum, divisionum, demonstrationum, aliorumque Logicorum Argumentorum, et terminorum: ad quod Nobile Susceptum ut alios provocem; et ut quibusdam objectionibus contra sequentem Rerum Seriem in Lexico hujus Artis exhibitam, occurratur; mentem meam de Praedicamenti Natura quibusdam generalibus conclusionibus aperiam. (p. 28-29) Tertio, Duplex est suppositio, secundum quam haec series Rerum constitui potest, et exinde Rerum Definitiones deduci: Vel primo, investigando per Analysin Logicam, certum numerum primarum et simplicissimarum Notionum, ex quibus omnes aliae complexae componuntur; et quidem hic Analyticus modus, in penitiorem Rerum cognitionem ducit. Novi sententiam esse ingeniosissimorum hominum, numerum Notionum simplicium per strictam Analysin Logicam, pauciorem esse numero sonorum articulatorum simplicium per strictam Analysin Grammaticam. Vel secundo, constitui potest haec series reducendo omnes Notiones Naturae et Artis tam Complexas, quam Simplices ad lineam rectam praedicamentalem. Utriusque hujus Notionum texturae, magnus esset usus in Philosophia. (p. 31) Octavo, Notandum in tali Serie, quamplurimae darentur voces genericae; quales sunt hae, Accidens, Qualitas, Quantitas, Relatio, planta, brutum, avis, etc. Quae communiores Rerum respectus et convenientias notant. Supposito enim quod numerus specierum infimarum, esset 4000 vel 10 000; totidem esset numerus notionum Genericarum: quia scil. jam supposuimus, omnem Generum divisionem esse dichotomice factam; et notiones Genericae et communiores, unica voce expressae, essent valde Emphaticae, et ad docendum aptae. CAP. IV. Corollaria quaedam Grammaticalia ex dictis de Praedicamento. (p. 32-34) Ex iis quae jam dixi de praedicamento in Genere, quod fundamentum est, et Materia in qua Grammaticae; Corollaria quaedam Grammaticalia deducam. Primo, Constitutio illa Praedicamenti, quae Notiones primas et simplicissimas (quarum numerum non superare decem opinio est quorundam) primo loco disponit; deinde compositas ex his paucis simplicibus, pro ratione varia, qua ex his componuntur, et multiplici respectu quem ad se invicem dicunt, Fundamentum non est idoneum Artis Grammaticae; idque propter duplicem rationem, unam a Rebus ipsis, alteram a Signis petitam. Primo, qui Analysin accuratam omnium Notionum Naturae et Artis, maxime complexarum, in prima sua Elementa, omnesque respectus mutuos simplicium in hoc Composito, curiose persequeretur; toties necessario ab illo assumerentur, et reassumerentur haec simplicia, ad varios respectus Compositi significando, illudque ab omnibus aliis rebus perfecte discriminandum; ut perfecta jam Analysi, Notio haec una prae oculis poneretur saepissime in tot Partes distributa a Philosopho curioso; quot corpus humanum, post dissectionem, a perito Anatomico. Et quidem non minus difficile esset, ex tot partibus per hanc Analysin jam separatim positis, colligere unam completam et integram formam hujus Compositi, ita clare ut ab omnibus aliis Compositis ex iisdem simplicibus distinguatur; quam ex dissecto cadavere in minutissimas partes, discernere cujus sit an Petri, Jacobi, vel Thomae, etc. Non nego (ut supra docui) hujusmodi Analyses in penitiorem et interiorem rerum cognitionem ducere: Imo dico hanc esse summam Philosophiae perfectionem, posse quamlibet propositam Notionem in sua prima principia resolvere; qui modus philosophandi utilissimus nimis negligitur: Apparet tamen ex dictis, hanc Analysin parum conducere, ad hanc Notionem sub forma unius Compositi, statim unico Mentis actu, sine longo discursu apprehendendum. Secundo, Si signa respiciamus, idem manifestum erit; hoc principium omnino ineptum esse; ut secundum illud Nomina Rebus imponantur. Supponamus enim Notionem aliquam, per dictam Analysin distribui in centum, forte mille particulas, ad omnes minutas Differentias hujus Rei, quibus ab omnibus aliis distinguitur notandas: oporteret, ut ad minimum, singulae particulae seu Differentiae unam literam, ad illas distincte significandum haberent; his igitur literis in unam vocem collectis, Rerum Nomina in eam longitudinem excrescerent, ut vox una integram paginam impleret. Summe quidem cum illis consentio, qui majori acumine Philosophiae partem Analyticam contemplant, quam Philosophorum vulgus; quanto pauciora fuerint Signa Primitiva, ex quibus Rerum Complexarum Nomina, non ex mero Arbitrio, sed Logice et secundum Rei Naturam componentur, tanto perfectior erit Ars: Frustra enim fit per plura, quod aeque, vel magis commode fieri potest per pauciora. Verum in tanta paucitate Primitivarum, ex nimia brevitate, nimia obscuritas oriretur: experientia etiam comprobaret, plus Arbitrii necessario fore, in hujusmodi Compositis quam ipsis simplicibus. CAP. V. Explicatio Tabularum. (p. 36-37) Cum Philosophis omnibus sanioribus Consentio, dari unum Summum Genus, et primum et communissimum conceptum, quem solemus appellare Ens seu Res. Verum in primis Differentiis Ens dividentibus, sententia mea ab illorum differt: Tam cito scil. oriuntur opinionum differentiae, inter nos homines, quam in ipsis rebus inveniuntur. Docent illi substare et accidere primo dividere Ens: Mihi vero videtur, Seriem perfecte praedicamentalem constitui non posse, secundum quam legitimae praedicationes fieri possunt, nisi Differentias concipiamus magis latepatentes, quae adaequate dividant Ens, sub conceptu et respectu communissimo: has ego vocavi, abstractum esse et concretum esse; vel simplex et compositum; vel statum rei incompletum et completum; Ens vero incompletum secunda divisione, in Substantiam et Accidens dividendo: nisi quis mallet uti divisione trichotomica, sic; Ens est substantia, accidens, et Compositum; quae forte in hoc casu, et quibusdam aliis, non minus est perfecta quam dichotomia. (p. 38-39) Concreta Materialia divido in Mathematica, Physica et Artefacta. Miratus sum semper has notiones Mathematicas, quas ego hic pro Concretis posui, a philosophis haberi accidentia: Quis enim non clare percipit has voces, punctum, linea, superficies, etc. esse Concreta; cum significent subjectum et formam. Quare haec propositio, linea est longitudo, est vel identica, vel falsa. Notandum de his Notionibus, quod Nomina Rerum corporearum Quantitatem vel figuram essentialiter dicentium, hinc desumenda esse: sic, scintilla, arena, pulvis, gutta; mamnem, mamnef, mamnom, mamnim, etc. id est, punctum ignis, lapidis, etc. Sic linea ignis, ligni, vel cujusvis materiae, ubi longitudo praecipue innuitur: sic folium Chartae, lamina, bractea, ad superficiem referuntur. (p. 42) Quinto, Si cui forte magis placeret definitiones Specierum Naturae et Artis conficere ex Genere, et Loco numerico pro differentia posito; quam per differentiam petitam ex aliis radicalibus, et Generi superadditam; potest hoc fieri sine minima variatione harum Tabularum, nimirum addendo literas terminales voci genericae ordinis numerici significativas. e. g. Neka, pro 1. Elephas Neke, 2. Equus Neke, 3. Asinus Neko, 4. Mulus (p. 49) Atque hic filum Explicationis rumpam; multa consulto tacens, partim quod sciam Homines doctos, et hujus operis dignos censores, ex paucis quae hactenus dicta sunt, rationem Methodi in sequentibus satis apprehensuros; partim etiam propter alias causas. CAP. VI. De Institutione Verborum, seu Signorum Applicatione ad Tabulas. (p. 52) 9. Nomina Notionum incompletarum in Tabulis Concretorum, id est, Partium Rerum; sunt etiam voces incompletae et mutilae: id est, biliterales (duplices enim literae fr, fl, sm, sn, etc. habendae sunt pro simplicibus, quae loco simplicium literarum supponuntur, propter penuriam literarum simplicium) quae quantum literarum distributio sinebat, habent praecipuam Characteristicam Literam sui Integri seu Totius, cujus sunt partes: Sic partes Figurae habent b, quae est Character Figurae; idem videtur in partibus Coeli, Ignis, etc. ad quarum species distinguendas s r l sunt Characteristicae; quae nullo alio casu sunt Characteristicae specierum. (p. 54) 12. Litera I potest ubicunque Euphonia postulat, addi fini vocis desinentis in consonantem; cujus usus sic erit mere Euphonicus, nisi quod necessario adsumenda sit in plurali numero; quia eadem consonans nequit duplicari sine vocali sequenti. Sic etiam, i servilis praecedit consonantem finalem, voci Radicali advenientem per flexionem Grammaticam; cum natura vocis non postulat aliam vocalem significativam praecedere. (p. 54-55) 15. Cum quaelibet vox, ut ingreditur orationem, sit sub aliqua Grammaticali Flexione; hinc vox pure Radicalis, est aliquid abstractum ab omni respectu Grammaticali: verum brevitatis causa, appropriavi vocem ex solis Radicalibus Literis constantem Notionibus Particularem significandis; quas omnes a Radicalibus Notionibus Tabularum derivari, Logicae est Mysterium, in hac Arte Revelatum. CAP. IX. De Syntaxi. (p. 73) Utcunque, aliud remedium hic inventum est ad numerorum concentum harmonicum supplendum, absque orationis structurae Logicae perturbatione; nimirum interpositio servilis literae i quoties Euphonia postulat. (p. 75) Utimur Flexione Genitiva (quae exprimitur per particulam sefa Radice pertinere) cum loquimur de duobus notionibus, ita, ut de una earum conceptus fiat in statu abstracto, vel quasi abstracto, separato, et distincto ab alia; ut, albedo hujus parietis, Lux hujus diei, manus Petri; Adjectiva vero, cum duas res concipimus in statu Concreto, composito, et unito; ut, paries albus, lux diurna, membra humana. CAP. X. De particulis. (p. 78-80) Memini selectum numerum virorum Doctissimorum in Academia Oxoniensi, quibus primo Inventionem hanc communicavi, dum viderent Schema totius Artis in unica pagella exhibitum, Characteribus additis, brevitatem hanc incredibilem omnes mirabantur; praecipue illam partem quae Particulas complectebatur. Ex his vir clarissimus Sethus Ward T. D. et Astronomiae Professor in eadem Academia, postea mihi communicavit Tabulas Notionum Philosophicas, quas Artem hanc intendens ipse composuerat: Et licet ad Particulas explicandas, et structuram orationis ex iis nondum descenderat, probabile tamen admodum est, quod labores ejus temporis progressu, serius aut citius in publicam lucem Artem hanc produxissent. Postea vero mihi nunciatum est de aliorum propositis hac in re; circa enim idem tempus, prodiit Liber Anglice, sub Nomine Characteris Universalis; qui revera nihil aliud novi docebat, quam scribere vel loqui Anglice modo multo difficilior quam vulgo fieri solet. Ingeniosus multo cogitata sua de hac Arte proposuerat Franciscus Lodwick Cives Londinensis; verum huic Suscepto impar, propterea quod Artis expers, et extra Scholas natus. Primus igitur meus conatus in hac Arte, longe alius erat a Methodo hic exhibita; praecipue in Particularum materia. Primo enim omnes Notiones Primitivas in duas Classes dividebam; Materiales scil. et Formales: Nomina et Verba et eorum casus partes materiales appellabam; easque Characteribus Majusculis notabam: Formales seu Particulas, punctulis minusculis circum Characterem Majusculum nominis vel verbi, designabam; eodem modo quo solent in Arte Brachygraphiae, vocales per puncta notare circa Characterem consonantis. Et quidem hic modus maximum compendium scribendi docebat; sicut enim in vulgaribus Literis, quilibet Character significat partem vocis unius, forte quartam, quintam, sextam, etc. hic, minimum punctulum significabat integram Notionem; v. g. haec sententia, ego amo illum valde bene, scribebatur unico Charactere Majusculo pro verbo amo; caeterae particulae per puncta circum hunc Characterem affixa significabantur. Sic haec sententia: Sed quoniam nos saepe molestamur ab illis, ideo nos quoque illos aliquando molestabimus. Tota haec sententia duobus Characteribus Majusculis scribebatur; caeteris vocibus per punctula circa Characterem affixa, expressis. Lexicon Latino-Philosophicum p. 95 Abdicare curae alicujus rei renuntiare Abdere facere imperceptibile Abire desinere adesse Abhinc immediate post nunc incipiens p. 108 peripheria circumferentia p. 110 repagulum pessulus restis laqueus ripa littus ritus caeremonia rivus amnis, flumen sanctus sacer p. 111 sinus gremium p. 112 statuo puto suspiro gemitus p. 96 alias p. 109 prohibeo p. 110 ripa p. 111 scelus alibi proverbium ritus semita p. 109 pinguis p. 110 puto rogo senex praeda Racemus rubeo severus praedium ratio rumor sileo praemium recens sal somnio privilegium reddo sanctus species prodigium remedium satur profiteor restis saxum p. 112 sperno p. 113 Taceo p. 114 vegetus p. 114 vigeo spina temerarius vehemens viscus splendeo templum verbero vito spondeo tendo verbum ulciscor spurius tergum verecundus ulcus stagnum theatrum vertex ultimus statura tributum vexillum vola stipula tristis via volvo suadeo tumultus victima p. 115 urbs superbus turba vicus utor sylva vicinus vultus video Lexicon Grammatico-Philosophicum, seu Tabulae Rerum, et Notionum omnium Simpliciorum, et Generaliorum, tam Artefactarum quam Naturalium, Rationes et Respectus communiores, Methodo Praedicamentali ordinatas, complectentes: Quibus significandis, Nomina, non Casu, sed Arte, et Consilio, servata inter Res et Signa convenientia Analogica, instituuntur. Ex quibus, Rerum et Notionum aliarum omnium magis Complexarum et specialiorum Nomina, vel Derivatione, vel Compositione, in una vel pluribus vocibus, per Regulas quasdam Generales et certas, secundum Analogiam Logico-Grammaticam, formantur; Ita ut Nomina sic formata, Rerum Descriptiones ipsarum Naturae consentaneas, contineant. A Ens res. H substantia. E accidens. I Ens concretum ex substantia et accidente. O corpus. Y Spiritus. U concretum ex corpore et Spiritu seu Homo. M concretum Mathematicum. N concretum physicum. F concretum artefactum. B accidens Mathematicum. D accidens physicum generale. G qualitas sensibilis et accidentia mixtorum et vegetabilium. P accidentia sentientium, T rationalium. S significat accidens commune, et uni ex praecedentibus consonis initio syllabae praepositum est servilis, v. g. ante P, seu SP significat variationem seu novam sub-classem tou P seu accidentis sensibilis. R est servilis quae posita post characteristicam consonam significat oppositionem, ut L medietatem. V est characteristica vocis numericae. A H E O Y U AI EI OI I | M N F B D G P T K L 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 | 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 vado est 154 I est servilis interposita Euphoniae gratia quoties nimius est consonantium concursus. Radicalis (bricht ab) Syllaba quae non incipit a consona denotat rem imperfectam seu partem alterius. In Substantiis, retentis consonantibus unius sub-classis variatur in ea vocalis; in accidentibus, retenta vocali variatur ultima consona. Av Ens, Res quod distincte concipi potest quod intelligi potest H Substantia E Accidens Iv Ens completum, vel concretum Ov Corpus Extensum resistens (darüber: passivum) aggregatum substantiarum simul existentium Yv Spiritus Substantia sine extensione Vv Compositum; id est, Homo. Meis Concretum Mathematicum. abstrahunt ista a corpore et spatio MeiM Species simplices. mam punctum situm non extensum mem linea puncti via, sectio superficiei mem superficies ambitus solidi, sectio solidi mim solidum quod nulli finito inest, cui non sit homogeneum, item in quo non extremum MeiB Figura. mab circulus planum cuius extrema ab uno aequidistant meb sphaera solidum cuius extrema ab uno aequidistant meb spira quod simul in orbem redit et recedit mib cubus parallelepipedum rectangulum aequilaterum mob conus generatum recta in puncto immoto manente et per circuli circumferentiam circumducta mub cilandis korrigierend: cilynder generatum recta sibi parallela per circuli circumferentiam ducta mub piramis. solidum factum rectis ex extremitatibus trianguli in apicem coeuntibus Partes Figurae. ab basis r. cacumen Basis est portio superficiei figurae solidae, cuius continua in apicem seu cacumen usque diminutione fit figura. eb latus r. angulus Latus est recta portio ambitus plani. Angulus est laterum concursus. eb perimetrum r. area ib axis r. polus Axis est recta immota in moto, poli extrema axis. ob gumphus r. impages. korrigierend: gomphus Nagel, Klammer non sunt hujus loci. Neis Concretum Physicum. corpus sensibile NeiMNeiF Inanimatum. NeiM Simplex. nam coelum Regio siderum nem ignis calidum et lucidum, lucidum et urens nem aër fluidum impalpabile nim aqua fluidum palpabile perspicuum insipidum incombustibile nom terra. firmum palpabile Partes Coeli. as stella globus mundanus. Sidus ar luna planeta secundarius al sol. sidus per se lucens Partes ignis. es fumus r. flamma aër calidus lucidus seu aër ignitus, candens est terrestre calidum lucidum, scintilla est portiuncula candens. er cinis r. fuligo. Partes aeris. es nubes exhalationum sublimium massa visibilis er ventus. aër motus Partes aquae. is mare r. fluvius Flumen est aqua currens alveo coërcita. Mare est receptaculum fluviorum, stagnans, ir fons l. palus r. rivus. palus aqua stagnans impura, Partes terrae. os continens r. insula Insula terra aqua circumdata, or mons l. planities r. vallis mons elevatior pars telluris vallis depressior. ol cavea r. rupes. cavea ersetzend: caverna . . . NeiF Minerale. 2 naf medium nef lapis est terrestre durum immalleabile. snef lapis pretiosus nef metallum. malleabile fusile NeiDBeiG Planta. Sneib imperfecta. NeiBeiD Herba. 3 NeiB Vesca nab bestiae vesca. neb homini in folio neb in radice nib in fructu . . . . . . Partes annuae. ag folium l. flos r. fructus eg pappus (lanugo floris) eg calix involucrum floris ig palea r. siliqua involucrum seminis aut plurium . . . NeiPTeiK Brutum. . . . NeiPTeik Sanguineum. NeiP Aerium id est, Avis. 4 . . . Partes Piscis. 5 . . . . . . Tabula Accidentium. Seis Accidens Commune. 6 SAs Causa. Causa unterstreichend: conferens ad existentiam, et quidem cum successu. Conferens est natura prius sine quo non in hac rerum serie. sam efficiens causa efficiens est causa mutationis, l. medium Medium quod volumus quia confert ad finem, h. finis Finis, quod potissimum volumus. san materia h. forma requisitum internum, activum saf auxilium quod reddit facilius l. permissio h. impedimentum quod reddit difficilius sab instrumentum quod agit patiendo sad preparans Praeparare est producere quod aliquando conferre potest, h. conservans quod removet impedimenta. sag exemplum Propositio particularis est exemplum universalis. Casus probans, vel casus excitans. sap occasio est rerum status conveniens ad agendum. sat meritum est actus qui si licet praemiatur. sak fortuna h. consilium. SHs Modi existendi. . . . sef pertinere seu haberi convenire . . . seg habere h. carere A habet B, si A afficiatur quia B existit sic. . . . . . . Deis Physicum Generale. . . . DIs Motus cum contactu. 7 . . . DOs Motus separans. 7 . . . DYs Motus Retentio. 7 . . . Geis qualitas sensibilis. 7 . . . GHs Sapor. 7 . . . GEs Odor. 7 gem flagrans r. faetidus korrigierend: fragrans gen graeveolentia. . . . GYs Communes Affectiones 7 mistorum. . . . . . . Peis Accidentia Sensitiva. PAs Generaliora. 8 . . . PHs Motus Animalis. 8 . . . PEs Sensus Interni. 8 . . . . . . POs Passiones Principales. pom admiratio pon amor r. odium odium unterstreichend: pron pof spes r. metus pob gaudium r. laetitia laetitia streichend: tristitia pod ira r. patientia . . . PYs Passiones minus 8 Principales. . . . . . . SPHs Alii effectus. 8 . . . Teis Accidens Rationale. . . . TYs Voluntas. 9 . . . TVs Voluntatis expressio. 9 . . . . . . Keis Politicum. . . . KOs Partes Judicis. 10 . . . . . . Flexiones Grammaticae: Singula Exempla pro Regulis habeantur nullam Exceptionem patientibus. Sim bonus Radix, in Nempe omnis radix accidentis per se sine flexione est particula. oratione particula. . . .