Series II Band 4 · No. 198.
BARTHÉLEMY DES BOSSES AN LEIBNIZ
Hildesheim, 25. Juni 1707. [196.200.]
Illustrissime vir, Patrone Colendissime P[ax] C[hristi]
Tandem aliquando Hannoveram te salvum incolumemque rediisse gaudeo et gratulor. Litterae tuae Berolini pridem datae tanto mihi fuere cariores, quanto minus a te tam procul commorante, multisque negotiis districto aliquid expectandum putabam. Sed cum hoc ipsum, tum spes quam faciebas propinqui reditus tui, suaserunt ut responsum in reditum illum tuum differrem.
Historiam congregationum de auxiliis videbis cum lubebit et vacabit, nam ingens volumen est. Quod odiosis abstinendum utrimque caves, amicum pacis et boni communis consilium exosculor. Optimum sane erat si modo utrimque, nam si justa defensio exigat, odiosam licet veritatem cum inculpatae tutelae moderamine manifestari, non, opinor improbabis.
Infallibilitatem Ecclesiae in rebus facti quod attinet. Certum est Ecclesiam in quaestionibus
de facto particulari ad doctrinam fidei non pertinente errare posse, sed controversia est de
quaestionibus facti spectantis ad fidei doctrinam, cum scilicet autor quispiam ab Ecclesia
idcirco damnatur, quod doctrinam non sanam in scriptis suis tradiderit. Duplex autem est
hujusmodi quaestio: prior utrum autor ille revera sententiam haereticam quae ei tribuitur, in
mente habuerit, quanquam hoc factum potius ad personam quam ad doctrinam pertinet. Posterior:
utrum doctrinam illam in scriptis suis expresserit; et hoc factum est proprie doctrinale.
Bellarminum aliosque Theologos nostros dum Concilia ipsa Generalia circa facti quaestiones
falli posse asserunt, sententiae, infallibilitatem quoad posteriores facti quaestiones astruentium
repugnare minime arbitror. Nam infallibilitatis hujus patroni, Ecclesiam in iis quae pendent ab
hominum privatis testimoniis, errare posse non negant, nec diffitentur eam per se ac infallibiliter
per se non discernere germanam sententiam in mente cujuspiam autoris delitescentem.
Sed hoc solum contendunt: Ecclesiae judicium in discernenda germana sententia quam suis in
scriptis expressit autor, nulli prorsus errori obnoxium esse, et si quis contrarium docuerit, eum
censent commodis praesentibus, affectibusque doctrinam dare poenitendam, ut phrasi tua
significantissima utar.
Equidem quod iniquum sit imponere omnibus ut in rebus ejusmodi de interiore assensu jurare debeant, si ille hic in potestate non sit, nec adsint quae sufficiant ad persuadendum, fatentur ultro, sed vel inde Ecclesiae tribuendam eam quade agitur infallibilitatem arguunt, cum constet hunc assensus interioris super ejusmodi rebus etiam sub Anathematis poena praecipiendi morem Ecclesiae semper fuisse usitatum, quod durum imo Tyrannicum foret nisi Ecclesia infallibilitatis in hoc negotio suae sibi conscia semper fuisset.
Prolatationibus nimiis Ecclesiae perinde ut Principum autoritatem, etiam intra aequum periclitari posse, verissime dictum. Sed videndum, nimiane sit ista de qua nunc sermo est, ac non potius ex ea quam Catholici omnes Ecclesiae tribuunt, infallibilitate circa ipsum dogma sponte profluat, uti egregie expendit Cameracensis Archiepiscopus in libello quem una cum Causa Quenelliana, Processu Gerberoniano, ac Historia quinque Propositionum Jansenii tibi in reditu tradendum pridem commisi nostris Hannoverae degentibus, jamque ad manus tuas pervenisse spero. Qui quidem libellus eo majus apud cordatos omnes pondus habere debet, quod autoris intererat, veram non fuisse quam tuetur sententiam. Sed enim Praesul egregius dum Ecclesiae commodis et veritati causam suam posthabuit, maculam si quam ante fortasse contraxerat, omnem abunde delevit, exemplumque dedit quod utinam imitentur demum Janseniani. Caeterum intellexi nuper de hoc ipso argumento posteriores alias dissertationes duas eodem autore prodiisse in quarum altera speciatim ostendit Bellarmini sententiam non aliam fuisse quam supra dixi.
Possibilitatis et necessitatis nomina varie accipiuntur illa quidem, sed quaeritur an ea in
significatione homini tribuantur a Jansenio quae veri nominis libertati qualem Ecclesia semper
docuit, non repugnet. Hanc quaestionem rursus in supra laudato Cameracensis Archiepiscopi
opusculo, nec non in Historia quinque Jansenii Propositionum praeclare illustratam reperies.
Utinam Jansenius talem saltem possibilitatem, eamque solum necessitatem astruxisset qualem
Nicolius in opusculo posthumo cui titulus: Systema gratiae universalis, cujus synopsin in
diario Trivultiano videre potuisti. Verum Janseniani dum hoc Nicolii opusculum calculo suo
probare renuunt, satis indicant Jansenium plus aliquid voluisse quam Nicolium.
De iis quae circa philosophiam mecum communicasti per litteras, quaeso ne sollicitus [sis]. An ego quae te inscio vulgare nolui, vulgarem invito? Mihi satis est intellexisse mentem tuam. Tu vero dabis veniam inconsultae petitioni meae. Seduxerant me Schediasmata Mathematica in diariis passim reperta, quae non minus quam metaphysica vulgi captum superant. Plane expedit ea non nisi systemati, quale meditor, inclusa prodire, quanquam vereor ne materiam tuam artificis inscitia [deleat].
Trivultianis collectoribus, cum opportunum erit sensa tua perscribam, nec dubito quin pro ea in qua te apud eos esse novi veneratione, aequissimum tuum [consilium] libenter accipiant. Scio satyricum salem qui primis diarii Parisiensis tomis aspersus multorum palato sapuerat, in posterioribus desideratum esse a nonnullis sed tanti non est ut cum caritatis et aequitatis dispendio lectoris maligni stomachum pervellendum putem. Quanquam fateberis, difficile quandoque esse satyram non scribere ut E. G. si quis S. Bernardum protestantem fuisse probet ex eo, quod in Christi meritis fiduciam omnem suam posuerit.
De iis quae circa Jansenium acta sunt quid dicam? Iliacos intra muros peccatur et extra. Sed nihil hoc ad rei summam, in qua victrix causa Deo placuit. Caeterum quod nec Ecclesia ipsa Romana, quae contra Jansenium scripta sunt, omnia probarit indicio sunt tot librorum censurae ab ipsa profectae.
Philosophia vera quae nuper sub ficto nomine Aloysii Temmick prodiit, de qua in penultimis tuis memineras, foetus est cujusdam e nostris ante duos circiter annos Aschaffemburgi defuncti. Rejectus fuerat hic liber tam in censura Provinciae, quam in Romana sed tandem externi cujusdam opera editus est in lucem a Wolfgango Michelles, Typographo, non Coloniensi, ut libri frons mentitur, sed Herbipolensi, qui tamen a loci [Episcopo] nunc vetitus est exemplaria ultra distrahere. Mihi inter caetera non placet, quod tantopere contendit formas omnes humana excepta meros esse materiae modos, nam quomodo rei mere passivae modus activa vi pollere possit juxta tecum non video. Deo vero soli actionem tribuere quid aliud est quam philosophiam evertere? Ac quoniam modorum mentio incidit aveo scire quid sentias de quantitate molis sive extensione quam alicubi dicis nil aliud esse quam jam praesuppositae nitentis renitentisque id est resistentis substantiae continuationem sive diffusionem. Haec ipsa continuatio sive diffusio estne modus tantum substantiae an aliquid plus quam modaliter ab ipsa distinctum id est accidens absolutum. Quod modus merus esse non possit probare videtur argumentum simile illi quod formas materiae modos non esse evincit, nam sicut modus rei ex se non activae actionem praestare non potest, ita modus rei ex se non extensae, qualis est substantia, nec ipse per se extensionem praestabit.
Quaesivi in libro Newtoni locum in quo nititur probare admittendum esse vacuum sed reperire non potui. Gratum facies si paginam indicaveris, simulque verbo unico mentem tuam de illo argumento insinuaveris.
Accludo litteras Clarissimi domini Behrens, unaque synopsin tomi quarti mensis Junii Papebrochiani. Vale illustrissime domine, meque solita tua benevolentia prosequere. Dabam Hildesiae 25 Junii 1707
Illustrissimae dominationis tuae Observatissimus Bartholomaeus des Bosses S J