GABRIEL WAGNER UND LEIBNIZ

Übersetzung: Thesis 3. de uno seu substantia In monadibus nulla extensio. Ergo non erunt in infinitum divisibiles, [column change] Monades plane non sunt divisibiles. In-­ quia extensum et divisibile, si non synony- [column change] terim monades non existunt solitariae. Sunt ma sunt, tamen reciprocantur ut convertibi- [column change] Monades non Monachae. lia: et tamen solitaria possit existere monas [column change] Non video quid velatum putetur. Sicubi consistat in nisu, an (juxta meam hypothe- [column change] dubitatur, interrogari potest, nec deerit re-­ sin) in appetitu, vel in quo tandem? Si hy- [column change] sponsio accomodata. Caeterum in Monadi-­ potheseos virginitas semper velata incedit, [column change] bus nisus et appetitus est idem. nunquam agnoscetur aut celebrabitur. Et [column change] Cur Hypotheticis? manticis studiis tanquam effectu, evidenter [column change] Puto multo plus esse in universo perfec-­ saltem tantundem doloris quam voluptatis et [column change] tionis quam mali. Imo mala ipsa esse vias ad caritatis in creaturis est: quia plures stupidi, [column change] majores perfectiones. pauperes, deformes, timidi, viles et miseri, quam sagaces, divites, pulchrae, fortes, ho- norati et felices; plures sorte non contenti, quam ay̆tárkeiw et tranquilli. Vel saltem non singulos erga erit justus, quia multi il- lam caritatem parum sentiunt. Displicet autem haec definitio, quod sit [column change] positiva, ponit enim amorem et sapientiam, [column change] meam justitiae definitionem quadrat. Thesis 4. An mundi status necessarius. Possibilitates metaphysicas intelligo, sive modos existendi, qui contradictionem non implicant. Generalia et abstracta sunt ex individuis [column change] Fateor abstracta, generalia et possibilita-­ non contra; haec enim ex illis deducere, est [column change] tes oriri ex completo singulari et actuali. Et Aristotelis error, ergo metaphysica post phy- [column change] tamen verum manet, individualia actualia et sicam, ergo primorum (mundi et naturalium) [column change] completa nempe physica seu passibilia, de-­ ratio et origo, e primorum scientia (physica) [column change] rivanda esse ex legibus possibilitatum gene-­ est petenda, ergo possibilitas metaphysica [column change] ralibus abstractis sive metaphysico-mathe-­ frustra hic consideratur. Proton ceỹdow est, [column change] maticis, seu a veritatibus aeternis vel ideis. quod mundus putetur ex et juxta ideas cre- [column change] Nempe quia haec abstracta radicata sunt in atus, cum tamen ideis istis sit coaeternus, [column change] Substantia Singulari Actuali primaria, nem-­ haeque ex illo, non ille ex his dependeant: [column change] pe Deo, ex quo caetera profluunt secundum Multa quidem physica possunt rationibus [column change] illas idearum Leges. metaphysicis explicari, quae non poterant e [column change] ­lo. Deus est Monas, seu indivisibile quid-­ de specialibus; de toto autem ejusque primis [column change] dam nec tantum actualia ex ipso, sed et pos-­ proprietatibus et principiis sola physica ra- [column change] sibilitates promanant. Mundus vero est ag-­ tionem reddit, quia tota natura nihil est pri- [column change] gregatum plurium substantiarum, nec nisi us, nec idea, nec Deus, qui est ipse nil nisi [column change] unam ex tot possibilibus rerum seriem ex-­ mundus. [column change] hibet. Possibiles autem semper voco, quibus [column change] nihil inest repugnans. [column change] Mundus emanat ex Deo, non necessario, [column change] alioqui aliae series non essent possibiles, [column change] sed tamen certa et determinata ratione, ma-­ [column change] joris scilicet boni. Puto enim quod Deus fa-­ [column change] cit, id eorum quae fieri possunt optimum [column change] esse. Quanto autem quisque minus conten-­ [column change] tus est ejus gubernatione eo minus est felix. Res multae non sunt aeternae, et tamen earum possibilitates. Quaestio est de rebus universi simul sum- [column change] Haec vera forent vocem Mundi ita ac-­ tis, i.e. de mundo; hic omnino, cum suis [column change] cipiendo, ut etiam comprehendat Deum. Sed possibilitatibus est aeternus; Et ipsae illae [column change] haec locutio commoda non est. Mundi no-­ possibilitates oriuntur e mundo et necessi- [column change] mine intelligi solet aggregatum rerum mu-­ tate ejus absoluta, mundo intrinseca; ergo [column change] tabilium seu imperfectionibus obnoxiarum. mundus possibilitatibus omnibus prior. [column change] Essentiae ideo priores natura proprietati-­ modi cum substantiis etc. omni pacto sunt [column change] bus quia continent harum rationem. simul, quia hae illos et illas non produxe- [column change] Ideae vel possibilitates in Deo existentes bilitates illae sunt abstractiones mentis [column change] sunt natura priores mundo, ut ars artificis a mundo sumtae. [column change] prior est opere. Itaque possibilitates [column change] non sunt mente abstractae a mundo [column change] constituto, sed potius ex mente prorumpen-­ [column change] tes in mundum constituendum. Res mutabiles legem existendi ab essentiis aeternis accipiunt. Sed essentiae illae iterum a mundo, om- [column change] Haec et sequentia falsa de mundo, vera de nium fonte. [column change] Deo. Quod si mutetur definitio mundi, eique [column change] tribuatur ea quae alias est Dei, de nomine [column change] disputamus. Phaenomena naturae leges mechanicas et geometricas sequuntur. Sed hae leges non sunt ante mundum, nec [column change] hic totus ab illis, sed illae ab hoc dependent. [column change] Essentiae aeternae sunt priores existentiis non esset essentia. [column change] mutabilibus. Sed in Deo essentia et existen-­ [column change] tia necessario sunt connexae. Aeternae et necessariae veritates non ostenduntur ex observationibus, sic enim inductione non demonstratione probarentur. Immediate quidem generalibus legibus, [column change] Non ex habitudine mundi, seu ag-­ regulis, abstractis, et demonstratione nitun- [column change] gregati rerum imperfectarum, sed ex natura tur veritates istae, sed abstractae hae regu- [column change] substantiae perfectae seu Dei. lae, adeoque demonstrationes iis ortae ex in- [column change] iterum ex inductione observationum, i.e. [column change] dinem, seu ipsam necessitatem necessario [column change] Quis unquam dixit mundum esse rem im-­ bilis est ipse mundus, seu status mundi. [column change] mutabilem, cum status ejus perpetuo alius [column change] fiat? Interim inter mutandum manent leges [column change] eaedem. Est scilicet Lex quaedam aeterna [column change] universi domina, quae nihil aliud est quam [column change] natura substantiae perfectae vel necessariae. Connexio conceptuum est e connexione rerum possibilium seu idearum. Hae autem e natura mundi, et perceptione [column change] nostra. [column change] Tollenda haec: Deo, id est mundo. Non mundus est objectum physicae, ergo physica [column change] mundus sed sensibilia sunt objectum physi-­ dat fundamentum metaphysicae, ergo dis- [column change] cae, et metaphysica est fundamentum phy-­ quisitio de statu mundi seu entis primi e [column change] sicae, ut a me haec vocabula accipiuntur. scientia prima, scientiarum aliarum fonte [column change] Sed vocabulis quisque utetur ut lubet, ubi (physica) est instituenda, non e metaphysi- [column change] incommodum abest. ca. Imo oportet, alias enim tritum illud: nihil [column change] non fuere in sensu, et nihil esse in sensu nihil est in sensu, quod non prius fuerit in [column change] quod non fuerit in intellectu, nempe divino intellectu seu ideis, quod certe falsum. [column change] seu ideis. Existentia entis rationis est figmentum, possibilitas ejus non est figmentum. Probetur: nam stante hac rerum universi- [column change] Cum possibilitas ejus, id est non-repug-­ tate dico etiam possibilitatem ejus esse fig- [column change] nantia, sit vera quomodo potest esse figmen-­ mentum tantum. [column change] tum? Caesar Maximilianus Papatus obtentionem meditans meditabatur rem possibilem. Metaphysice possibilem, physice autem [column change] Omnes sciunt quid inter Hypotheticam seu stante aeterno rerum hoc ordine, impos- [column change] (ex posito hoc statu mundi) et absolutam sibilem, adeoque humanum figmentum con- [column change] impossibilitatem intersit, per quam intelli-­ tra naturae effecta. [column change] gitur repugnantia. Possibilia negare quae [column change] non repugnant est logomaxeĩn. Essentia prior est existentia, quia ex illa potest hujus ratio reddi. [column change] Quando res concipitur vere seu ut est, uti-­ [column change] que erit ut conceptu ita et re prior. Resp. 1. Hinc essentia in cognoscendo [column change] tantum concipitur, non realiter existit, prior. [column change] universa continens: Sic ergo dicendum: im-­ 3. Singularium existentia non est posterior [column change] perfectorum existentia est posterior essentia singularium essentia. 4. Sic nec existentia [column change] eorum seu idea contenta in Existentia Sub-­ Universi seu Dei, est posterior ejusdem es- [column change] stantiae Perfectae. sentia, si enim non essent simul, Deus non [column change] sed semper via aptissima et aliquando per bertas agentium non est prior in natura lineis [column change] circuitum, cum recta eunti plus obstat. brevissimis, sed sunt simul. [column change] Per mundum intelligitur aggregatum, tunc perinde esset, ac si dicerem: Dei alia [column change] Deus ergo non est mundus. Dei non potest posset esse natura, Deus non est necessario [column change] alia esse natura, quia est substantia neces-­ immutabilis. Si est immutabilis, non eligit [column change] saria, sed Hic mundus est res contingens, optima, sed constituit possibilia, i.e. prae- [column change] quia alii sunt possibiles id est non repugnan-­ sentem statum. [column change] tes. Mens divina est prior, rerum natura. Sic sane in diversissimas abibimus partes, [column change] Mens divina est causa mundi. quia mundum dico aeternum et Deum, ratio- [column change] fingenda (praeter necessitatem) esset causa, [column change] quam non repugnare. mundus idem est; sique poneretur talis cau- [column change] principii petitio. causam. Quod esse nequit. 2. Si mundus non necessario est, ut jam [column change] Mundus est optime constitutus, et vitia est, tunc vel melior, vel plane non, esset (vel [column change] quae nobis apparent cedunt in majus bonum. etiam pejor); quia causa illa (procul dubio [column change] ergo necessario est et ut est. Thesis 5. Omnia semper fiunt perfectiora. Perfici, videtur esse accidens rerum fini- [column change] Hic rursus quae Dei sunt Mundo tribu-­ tarum, quia importat mutationem (in meli- [column change] untur. us): atqui mundus est infinitus adeoque im- [column change] perfici posse intelliget, ordine magis magis-­ oratur, sed manet constans in sua inconstan- [column change] que evoluto. tia seu in vicissitudinibus suis. [column change] Vere docti est distinctis perceptionibus pessimi, cum tamen docti plerumque per- [column change] tam efficaciter affici, ut inde nascatur ap-­ versi et simplices, boni; et philosophia os- [column change] petitus veri boni. Sed pauci vere docti sunt, tendit vitia non tollit; ostendit virtutes, non [column change] circa scientiam scilicet felicitatis ut verorum excitat, sed omnia temperamentum hominis [column change] bonorum sensu tangantur. Temperamentum agit bona et mala, docti et stupidi: prṽton [column change] hominis est fundamentum ab ipsius parte ceỹdow videtur vulgaris opinio voluntatem [column change] perceptionum confusarum quas sequimur dependere ab intellectu, cum tamen depen- [column change] quatenus vel experimentis vel distinctis per-­ deat a temperamento, dirigatur ab affecti- [column change] ceptionibus non retenemur. Simplicibus fa-­ bus; hi sunt motor proximus, temperamen- [column change] teor ignorantia vitiorum plus prodest, quam tum primus, intellectus remotus accidentalis [column change] male doctis cognitio superficiaria virtutum. temporarius. [column change] Haec valde erronea sunt, omnis Ego, om-­ sessor scientiae vel virtutis; particulae cor- [column change] nis ille, id est omnis monas perpetuo manet, poreae in infinitum commiscentur, hinc nec [column change] Ego sum non corpus, sed mens seu monas possessor, nec ego, nec tu, nec hic, nec ille, [column change] hujus nunc corporis dominatrix. Et cuivis nec meum, nec tuum, sed tantum aliquid [column change] monadi manet perfectio semel acquisita in-­ manet. Ergo licet perfectio maneret, mundo [column change] delebili charactere, etsi non semper distincte tamen maneret, non huic, vel illi animali vel [column change] percipi possit, uti conatus impressi corpori menti. [column change] nunquam delentur, sed cum aliis tantum [column change] componuntur. Tantum abest mortem destru-­ [column change] ere perceptiones, ut requiratur ad eas augen-­ [column change] das. Thesis 6. Vacuo non opus est, si liquiditas sufficit. Sed non videtur sufficere, saltem non pot- [column change] Probandum potius subesse aliquid impe-­ est probari sufficere: motus enim sine va- [column change] dimenti. Ex plenitudine non sequitur com-­ cuo, omnibus particulis in extrema univer- [column change] pressio, nisi quid ipsi pleno superaddi fin-­ sali compressione constitutis videtur impos- [column change] gatur; quod demum nimium foret. Si re-­ sibilis. [column change] spondeant magnitudo loci et locati, existit [column change] quantum potest, et quantum debet. Nec alia [column change] justa loci et ad locatum mensura determinari [column change] ulla ratione potest. Semper existit, quantum plurimum potest, ergo non necessarium est vacuum. [column change] Dicendum potius: Ergo necessarium [column change] est non vacuum. Existit plurimum, quantum potest, sed [column change] Si concedatur existere quantum plurimum non plus quam potest; nec plus quam debet; [column change] potest, necessario omnia sunt plena. Loco si autem omne recipiens esset plenum, nullo [column change] vacuo quantulocunque existente potest in eo interjecto vacuo, tunc nimium existeret, [column change] poni corpus adhuc ipso minus caetera motusque impediretur procul dubio. [column change] non incommodans, et ita semper procedendo [column change] in residuo, omne excluditur vacuum. [column change] vero. Miror controversum pro certo sumi. [column change] Plenum procul dubio motui obesset si omnia [column change] essent rigida. Sed mea sententia omnis ma-­ [column change] teria per se fluida est seu partes habet ad [column change] separationem unius ab alia indifferentes, nisi [column change] superveniat causa quae non alia intelligi pot-­ [column change] est quam motus. Licet materiae particulae sint irregulares lateribus inter se non contiguis, alia tamen fluida sunt interspersa, horumque interstitiis iterum alia, donec omnia sint plena. Posset fortasse ita esse, sed non pot- [column change] Hoc loco sequitur: possibile est, ergo est, est probari ita esse. Imo tunc fortasse nulla [column change] concesso nempe existere quantum plurimum posset fieri condensatio materiae rarae, quae [column change] potest. tamen quotidie ubique apparet: plenum [column change] nia plena forent aeque et summe resistenti-­ condensatum. An alibi materia iterum ce- [column change] bus, forent summe densata, sed difficulter dit? Non potest, quia ubique aeque jam [column change] cedentibus interspersa sunt quae facilius ce-­ est plenum. [column change] dunt. [column change] quantum loci aliis adimit, tantum rursus aliis [column change] relinquit, ita semper res redit in orbem. Quin omnia sint unum frustum, diversi particularum motus faciunt. Huc ergo redit quaestio, quid sit cohaesio, [column change] Explicari potest quomodo motus efficiat an consistat in parallelismo vel conspiratio- [column change] adhaesionem, non vero quomodo eam faciat ne motus, an in continuitate, et an separatio [column change] defectus interstitii. in motus diversitate, an interjecto interstitio: [column change] Etsi nulla essent interstitia tamen duo cor-­ diversitatem an ob interjecta spatiola. [column change] pora non esse unum frustum motus efficere [column change] potest, ut patet si unus orbis concentricus [column change] intra alium volvatur, uti olim fingebant [column change] sphaeras coelestes. Hypomnema de lineola et monade. [column change] Nescio quid hic per Lineolam intelli-­ [column change] gatur. In natura omnis linea est lineola re-­ [column change] spectu multo majoris, et omnis Lineola est [column change] linea respectu multo minoris. [column change] hic conjungi. Haec satis ostendunt alterum [column change] ab altero non intelligi. Monas et Lineola [column change] mihi differunt toto coelo, imo etiam Monas [column change] et punctum. Monas est substantia atque adeo [column change] actione praedita est, et omnes praeter pri-­ [column change] mariam etiam passione. Puncta vero et li-­ [column change] neae sunt res modales, ut locus, tempus, [column change] motus. Sunt scilicet limites sive negationes [column change] continuatae extensionis id est ordinis co-­ [column change] existendi. Si omnes difficultates infinitam lineo- [column change] Difficultates contra compositionem lae divisionem postulantes scirem, vel au- [column change] continui ex punctis, exponere longum foret, direm meditarer de hypothesi apta, ad tol- [column change] cum satis ab aliis sint propositae. lendam istam invisam mihi divisionis in- [column change] lum potest concipi elementum Unitatis duobus his notis aliquid medelae dari diffi- [column change] Arithmeticae, seu nulla minima fractio, ita cultatibus istis: [column change] nec concipi posse elementum continui. [column change] Omni enim possibili divisioni Rectae datae [column change] respondet aliqua divisio Unitatis Arithmeti-­ [column change] cae. [column change] potius quantum adimitur subdivisioni cor-­ [column change] porum tantum adimitur varietati rerum per-­ [column change] fectionique Universi. 1. Quantitas infinitis modis, nullo autem [column change] Imo nullum est corpus tam parvum in quo modo infinite, est divisibilis. Infinitis modis [column change] non sint partes actu a se invicem divisae, divisibile, est multiplex omnium numero- [column change] seu diversis motibus praeditae. rum licet primorum, seu divisibile per 1, 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, etc., ut tamen omni modo divisio tandem cesset, ~~nec infinite con- tinuari possit.* Hinc [column change]*~~ ~~*2. Nihil est infinite parvum, sed indeter- [column change] De insensibilibus nobis hic non est ser-­ minate, insensibilis proportionis, limite [column change] mo. Insensibilia utique augent quantitatem, nusquam subposito. [column change] usque adeo ut repetita etiam faciant sensi-­ [column change] bile. 3. Illud insensibile parvum est punctum [column change] In continuo non datur elementum seu mi-­ indivisibile, non lineola: nam, dum quantitas [column change] nimum indivisibile solitarie existens. Mo-­ dicitur manere eadem, addita licet alia in- [column change] nades non sunt Elementa continui sed fontes sensibiliter parva quantitate, et aequalis ad- [column change] omnis in eo potentiae perfectionisque, ut ip-­ huc priori quantitati ante additionem; certe [column change] sarum Monadum limitatarum fons est Mo-­ intelligitur minimum aliquid indivisibile, so- [column change] nas summe perfecta, quam suo quaeque litarieque existens; si enim addita fuisset li- [column change] modo exprimunt. neola ulterius divisibilis, non fuisset infinite sed satis sensibiliter parva: summaque om- nino aucta, non priori quantitati aequalis. Links unten am Rand von Wagners Hand: 3. Mart. Danach ergänzt, vielleicht von Leibniz' Hand: 1698. Dazu von Leibniz' Hand: Guelfebyti Dn. Gabriel Wagner.