LEIBNIZ FÜR GABRIEL WAGNER

Übersetzung: allem gegen Ende, stärker umformuliert und erweitert werden. Seine Erwiderungen richten sich wie schon in N. 246 nicht nur gegen Wagners Einwände, sondern sorgen auch für eine Richtigstellung der Formulierung seiner Thesen durch Wagner.

Außerdem ist hier gegenüber N. 246 eine sechste These mit Einwänden von Wagner und Leibniz' Erwiderungen hinzugekommen. In die von Leibniz wiedergegebenen Einwände Wagners hat - wie in einer Fußnote vermerkt - Wagners Hand korrigierend eingegriffen.

Wir geben unser Stück in der im Manuskript gewählten Form des Spaltensatzes wieder. Leibniz hat dort die einzelnen kontroversen Streitpunkte zur besseren Orientierung für die weitere Diskussion mit kleinen griechischen Buchstaben gekennzeichnet, die er an den rechten oder linken Rand oder in die Mitte zwischen Einwand und Replik geschrieben hat. Wir haben die letztere Form der Darstellung für unseren Druck übernommen. THESIS I. Extensum seu quantum continuum non a Hanc Thesin non facio meam. habet partes. Objectio 1. Quantum est vel minimum vel ex mini- b Hoc non admitto, datur tertium nempe mis conflatum. continuum. Illud minimum autem est pars continui g Nego esse minimam partem continui. sive dicatur pars, sive terminus sive d Punctum non est aliquid continui nempe principium continui, tamen aliquid erit id positivum, multo minus ejus pars, sed tan-­ est pars. tum ejus negatio ulterioris progressus, seu ejus terminatio. Si vero vox partis tantum displicet erit e Non sola vox displicet, sed et notio par-­ lis de voce et substituatur alia. tis puncto tribui non potest. Pars et totum habent naturam communem; non vero ex-­ tensum et punctum; pars a toto abscindi potest, punctum solitarie existere non pot-­ est, etc. Interim minimum manet quantum. z Quantum minimum in continuo nullum est. Objectio 2. Si minimum non esset quantum tunc h Neque consequentia apparet in objectio-­ maximum seu ortum esset ante elementa, ne, nec quomodo ipsa feriat thesin. totum absque partibus. Objectio 3. Si non datur minimum ex eo quod in ü Concedo: nam verum est non dari line-­ infinitum dividi potest, non dabitur etiam am maximam, sed quavis linea datur major maximum, quia in infinitum est augibile. et minor. THESIS II. Nullum punctum alteri est proximum. a Haec Thesis moderatione indiget: Ve-­ rum est, ex solis punctis quorum unum al-­ teri sit proximum non conflari continuum; item verum est nullum posse dari punctum cui non nisi puncta sint proxima. Interim punctum aliquando puncto est proximum. Ut cum circulus circulum tangit, tunc ter-­ minatio unius circuli proxima est termina-­ tioni alterius circuli. Objectio. Circulus supponitur integer seu qui non hiat. Si quod punctum utrinque non haberet b Non apparet consequentia. Neque est puncta proxima, circulus hiaret contra hy- necesse ut punctum habeat puncta proxima pothesin. utrinque, sufficit ut habeat punctum pro-­ ximum ab una parte, lineam ab alia. Quod sic ostendo: Arcus circularis AB, secetur in C, in duas par- tes AC et BC, tunc in C sibi proximae erunt duae terminationes una ipsius AC, altera ipsius BC, et haec a sinistris habebit proxi- mam sibi illam, a dextris vero suum proprium arcum BC quem terminat, vel ejus partem ali-­ quam CD, quod sufficit ad hiatum vitan-­ dum. Si dicatur proximum illud lineola, erit g Ita sane, si lineola intelligeretur recta; lis de voce, circulusque non circulus sed sed si sit arcus circuli ut CD, totum manet polygonum. circulus. THESIS III. Unum seu substantia est ens in motu, a Hanc Thesin itidem non facio meam. seu motum. Monas seu substantia est ens agens, nec Estque universale seu Deus, et particu- necesse est ut moveatur. Deus certe non lare seu creatura. movetur, etsi agat. Objectio. Hoc pacto res clara et salva est, sed sic b In his nihil video connexionis. religio inde nil lucri trahit manetque im- possibile infelici inde suppeditari solatia. Quia inde non potest demonstrari Dei g Si ex hac thesi demonstrari non posset, justitia, vel sapientia vel animae immorta- id non impediret ex alia posse demonstrari. litas. Si autem Magia Mantica admittitur, ali- d Etsi Magia mantica seu divinatoria ad-­ quid inde sapientiae et praescientiae sequi- mittatur, non tamen video quomodo oppo-­ tur. natur motui seu thesi praesenti. THESIS IV. Mundi status potuisset esse alius, idque a Haec Thesis apud me est identica nam tot modis, quot non implicat contradictio- possibile voco id quod non implicat con-­ nem. tradictionem; itaque hoc sensu non potest refutari. Objectio 1. Existentia mundi est ante conceptus no- b Sed conceptuum nostrorum rerumque stros. Ergo hi ex illa, non illa ex his. Leibniz hat auf das Argument Ergo hi ex illa, non illa ex his zunächst eigens antworten wollen, diese Replik aber abgebrochen und gestrichen: Etsi conceptus nostri sint posteriores rerum existentia, tamen objecta conceptuum nostrorum seu rerum possibilit [bricht ab] adeo ipsarum possibilitas est origine seu natura prior existentia Mundi. Nam essen-­ tia seu possibilitas est origo existentiae, et existentiae seu veritates physicae, sive temporales sequuntur leges essentiae seu veritates metaphysicas et geometricas; uno verbo, aeternas. Objectio 2. Si praesens status mundi potuisset esse g Non valet consequentia: quid enim si alius, procul dubio esset alius melior et ipse noster sit omnium possibilium opti-­ perfectior. mus. Potuisse esse alios, intelligo possibi-­ litate metaphysica, ut scilicet alii fingi di-­ stincte possint, seu non implicent. Interim concedo nullum potuisse esse alium pos-­ sibilitate physica, quia ex omnibus possi-­ bilibus nullus est nostro melior et perfec-­ tior. Atque ita videtur in hac objectione praesupponi principium meum, quod ex omnibus seriebus possibilibus existit opti-­ ma et perfectissima. Objectio 3. Si potuisset esse alius, aliquando debu- isset non esse. Zu Si potuisset esse alius, aliquando debuisset non esse bemerkt Leibniz zunächst und streicht dann wieder: Non video consequentiam. Illa series rerum potuit esse alia, et tamen dici nequit, eam aliquando debuisse non esse. Atqui est aeternus. d Sive mundus ponatur aeternus sive non, Quia alias effectus esset sine causa. tamen aliae series rerum manerent possi-­ biles, id est non implicantes contradictio-­ nem. THESIS V. Omnia semper fiunt perfectiora. a Haec Thesis itidem moderatione indiget. Negari nequit quaedam interdum deteriora fieri. In summa tamen semper universum crescit perfectione. Objectio. A potiori fit denominatio. Quanto autem b Intellectu perfecto, perficitur voluntas, intellectus perficitur, tanto deterior volun- respectu objecti ejusdem. Exempli causa, tas fit, et virtus decrescit. Hinc nova sem- cujus intellectus perficitur circa Machinas, per malitia et pejor mundus. ejus voluntas perficitur circa easdem; ut scilicet nil amplius moliatur inepte. THESIS VI. Nullum datur spatium vacuum. Objectio. Si nullum est vacuum, nullus potest esse motus. Quia corpora compressa sibi cedere non a Si scilicet sint firma, ut tessellae ebur-­ possunt. nae, spatium replentes; non vero si flexiles, ut cereae. Fluiditas est a vacuo interposito. Nach interposito erweitert Leibniz zunächst Wagners Einwand um den folgenden, dann wieder (vermutlich von Wagner) gestrichenen Satz: Ergo cum dentur fluida etiam vacuum datur. Nach interposito von Wagners Hand ergänzt und dann wieder gestrichen: , quia particulae (ut omnia in mundo) sunt irregulares, spatia non claudentes. Si nulla essent interjecta spatia, omnia in mundo essent unum frustum, nec mundus esset aggregatum e multis. b Hoc negatur, nam partes corporum ori-­ ginarie carent firmitate seu cohaesione, nec separantibus resistunt, nisi ob motum con-­ spirantem pressionemve; adeoque origina-­ rie sunt fluidae.