LEIBNIZ FÜR JOHANN CHRISTOPH STURM

[L¹ ]

Non Am Kopf der Seite von Leibniz' Hand: Aliter paulo transmisi possunt omnia una vice dici, praesertim in brevibus Schediasmatibus qualia Actis inseruntur. Imo ego longe diversa agens, non soleo cogitare de meis quibusdam meditationibus explicandis, nisi quando collatio cum viris intelligentibus mihi occasionem praebet. Quin etiam saepe malo hoc agere privatim quam publice, quoniam enim ipsa collatione efficitur ut omnia melius constituantur et publicatione digniora reddantur, malo enim lucem quam sonum strepitumve. Ita factum est ut Dn. Bernoullius, Professor Groninganus artem meam virium aestimationem impugnans nunc plane in mea castra transierit (: et (: et ... nutabundus :): Diesen Satz hat Leibniz in eckige Klammern gesetzt, wohl um ihn von der geplanten Ausfertigung auszuschließen. Dn. Papinus ipse post multas communicationes jam sit valde nutabundus :). Itaque nisi praebeant sese occasiones vereor, ut promte adeo prodeant omnes reliquae meditationes meae. Quodsi V. Clmus explicandi aliquid occasionem specialem vel privatim dedisset nec sola priora repetisset non fuissem defuturus, sed ipse opinor sibi jam tum omnia satis certa constituta habere videtur, quodsi agnoscerem, libenter acquiescerem ipse.

Vim activam a divina virtute distinctam non posse esse in materialibus a se demonstratum ait. An ergo nec in mentibus aut animabus? Si materiam definit per mere passivum, concedo nullam esse virtutem activam materiae; sed ut hinc inferat nec in matertialibus esse, probandum esset et nihil esse in materialibus nisi materiam sic definitam.

Dum Materiam (scilicet pro pure passivo sumtam) substantiam esse nego, non puto me a communi philosophorum sententia discedere; ita enim cum mera sit potentia passiva, erit ipsamet in substantia non quidem ut accidens sed tamen ut constitutivum.

Cum dicitur vim activam apud me supponi a forma vel anima pendentem, non satis explicatur mea sententia. Nam vim substantiae corporeae primitivam et formam ejus puto esse unum idemque uti materia (prima scilicet) nihil aliud mihi est quam potentia patiendi primitiva.

(: Nisi (: Nisi ... indubium est :): Diese Passage hat Leibniz in eckige Klammern gesetzt, wohl um sie von der geplanten Ausfertigung auszuschließen. explicemus quid per vim (activam scilicet) intelligamus, frustra litigabimus. Meo autem judicio rei completae (in creatis) notio involvit mutationem, ut qui eam perfecte cognosceret, ex ejus legibus mutationem convenire perspiceret. Et hujus cognitionis fundamentum in re seu principium mutationis insitum mihi est vis activa. Quod negare et res ad mutationem secuturam indifferentes facere esset non tantum omnem rebus tollere actionem, sed et omnem Deo adimere sapientiae ordinem, quasi semper ageret extraordinarie seu potentia obedientiali sive miraculosa.

Interim hanc in rebus inclinationem, sive naturam mutationis sibi convenientis quatenus nihil aliud obstat, [(]exactricem) quam conatum, ĕnteléxeian, virtutem per me voces licet a divina perfectione manare complementumque accipere indubium est. :) Omnis enim in rebus perfectio a Deo est, interim aliquid etiam in rebus esse perfectionis a Deo ipsis inditae, vel a divina perfectione resultantis, hactenus ni fallor omnes concessere. Et concedendum est opinor, nisi quis cum Spinosa solum Deum substantiam esse velit, caetera autem tantum modos Dei. Et hac ipsa rerum perfectione vis earum activa continetur. Ipse Vir Clarissimus concedere olim visus est, quandam divinae virtutis particulam concipi posse substantiam cujusque rei constituentem; quod nescio an nunc retractare velit. Particulam autem intelligendam puto, ut mentem divinae particulam aurae dicimus; id est aliquid ex divina virtute proxime resultans, ipsa enim dividi in partes non potest.

Postremo miror nova a me argumenta postulari, dum ea quae jam proposui dissimulantur. Quale illud est, quo ex legibus motus ostendi corpus non esse indifferens ad motum et quietem, adeoque ex sola extensione atque ăntitypía phaenomena corporum omnia explicari non posse. Unter dem Text eine nicht zum Brief gehörende Rechnung.

[L² ]

Pro Dⁿ^o Sturmio Octobr. 1697

Non poterant omnia una vice dici praesertim in brevibus Schediasmatis qualia Actis eruditorum inseruntur.

Et mihi multimodis distracto moris est talia explicare quoties collationes cum viris intelligentibus et veritatis amantibus occasionem praebent.

Idque facio non publice tantum sed et privatim, et saepe libentius, magis enim lucem quaero quam sonum; magis veritatem quam famam aut fumum.

Praeterea privatis collationibus minus commoventur affectus, et melius constituuntur omnia, ut sint deinde publica luce digniora. Intellectis enim virorum doctorum dubitationibus, ubi his satisfactum est, Spes est etiam publico satisfieri posse. Ita factum est ut Dn. Bernoullius Professor Groninganus antea meam virium aestimationem impugnans, nunc plane in mea castra transierit. Sed ad rem venio.

1) Negat V. Cl. vim activam posse esse in materia et materialibus, an ergo etiam mentibus et animabus eam negat?

2) Si materiam definit per mere passivum, concedo materiae nullam inesse vim activam. Sed inde non sequitur nullam inesse materialibus, nisi probetur in materialibus nihil esse nisi materiam, seu nullas in iis esse animas aut Entelecheias; aut nisi demonstretur ne has quidem

*und erneut gestrichen und dann durch den nachfolgenden Abschnitt 3) in der neuen Zählung ersetzt. Danach konzipierte er Abschnitt 9) neu, strich die Passage erneut und ersetzte sie durch Abschnitt 4) in der neuen Zählung.*

8) Vim agendi substantiae creatae intelligo non transitivam, sed immanentem; neque enim una producit vim in alia, sed eam quae jam tum inest, limitat tantum determinatque. Dei autem actio transitiva consistit in ipsa continua vis activae creaturarum creatione.

9) Non est confundenda substantia corporea cum massa, quae vel est aggregatum substantiarum, vel tantum phaenomenon.

8) Qui negant inesse substantiis corporibus vim activam sive entelechiam imo ipsam actionem proprie

3) Ad ostendendum vim activam creaturarum non distingui a vi divina, parum commoda est similitudo ponderis rotas in horologio moventis. Nam vim in rotas a pondere translatam a vi ponderis distinctam esse ex eo patet, quod pondus partem potentiae quam rotis dedit amisit idemque est de manu per baculum lapidem movente. Deus autem non dat creaturis suam ipsius virtutem, sed potius in ipsis umbram ejus quandam, nempe entelecheiam, sive conatum unde si

4) Non intelligo quod dicit V. Cl.: materialia non tam agere quam motricem Dei virtutem in se agentem per se in aliud una movendum transmittere. Nam aut substantia ipsa transmittetur, quod de divina absurdum, aut aliquod accidens, quod rursus in Deo esse non potest; et proinde in materia agnoscenda erit vis activa a divina virtute (quae utique nihil aliud quam ipsa Dei substantia est) distincta.

5) Ipse concedere mihi antea visus est, quandam divinae virtutis particulam concipi posse, substantiam cujusque rei creatae constituentem; quod nescio an nunc retractare velit. Particulam autem intelligendam puto, veluti cum mentem divinae particulam aurae dicimus, id est aliquid ex divina virtute proxime resultans et adeo ab ipsa diversum, ipsa enim dividi in partes non potest.

6) Receptum hactenus substantiae conceptum non tollo, sed illustro. Recepta philosophorum doctrina est, materiam non esse substantiam ipsam, sed substantiae principium constitutivum una cum forma. Quod distinctius explicatur, concipiendo materiam ut potentiam

in der neuen Zählung ersetzt.

12) Non suppono vim agendi in substantia corporea pendere a forma seu entelecheia, sed vim illam (si primitiva intelligatur) pro eodem habeo cum forma[,] ut materia nempe prima, nihil aliud est quam potentia

7) Quaero an V. Cl. putet nullum a Deo in rebus creari producique gradum perfectionis? Hanc ei sententiam tribuere non ausim, quae in divinam bonitatem sui communicativam, injuria videtur. Quod si ergo admittit rebus aliquid perfectionis esse inditum, expensis omnibus agnoscet in mere passivis perfectionem intelligi non posse. Unde recte Aristoteles actum

in der neuen Zählung ersetzt.

13) Quin ipse V. Cl. ubi aliquando distinctis conceptibus assequi conabitur, quid sit Actio, quid vis, immo quid substantia; adigetur ad sententias meas. Hactenus enim ista magis ut cognita assumsisse quam explicata habuisse videtur. Et solent negligi definitiones rerum ubique obviarum, quae pro claris habentur cum tamen in

8) Praeterea si vim activam rebus negamus, si quicquid in ipsis activum est, divinum alienumque est; proclivis erit in illud dogma lapsus, quod Aristoteli tributum, ab Averroistis excultum, et superiore adhuc seculo a multis quasi saltem philosophice verum, defensum est, ipsam in nobis animam vel agentem intellectum non aliquid nobis proprium esse sed divinum, extrinsecus (uýrauen) superveniens, extincto homine cum oceano divinae naturae reuniendum.

Quam sententiam etiam nostro tempore quibusdam nimium probatam scio, nec solidius, quam meis notionibus refutandam puto. Nec video cur pari jure de anima defendi non posset, si defendi possetde vi activa.

9) Postulatur ut sententiam meam amplius explicem confirmemque. Ego vero id faciam lubens, ubi distinctim aliqua movebitur quaestio aut difficultas. Nam saepe non praevidemus, in quo potissimum haereant alii, praestat igitur ab ipsis occasionem explicandi expectare. Deinde quaedam a me jam tum proposita sunt argumenta, quae video non attingi. Quale illud est, quo ex Legibus motus ostendo, corpus non esse indifferens ad motum et quietem, adeoque aliud quiddam in eo esse quam extensionem et ăntitypían, nempe tò dynamikón, quo etiam continetur id quod Keplerus quantum sciam primus notavit, appellavitque corporis inertiam naturalem.

10) Ipse Vir Clmus, ubi aliquando distinctis magis conceptibus explicare conabitur quid sit actio, quid vis, imo quid substantia; adigi sese experietur ad sententias meas. Hactenus enim ista magis ut cognita assumi, quam explicata haberi videntur. Et hoc ipsum, quod substantia subjectum est accidentium, plus in recessu habet, quam vulgo existimatur. Solent sane negligi definitiones rerum obviarum, quas ipsa consuetudo experiundi pro claris haberi facit: Cum tamen in definitionibus istis lateant velut capita nodorum, a quibus solutio proficisci debet.

11) Etiam de materiae notionibus variamus. Si habeatur pro Massa extensa, tunc mihi non est substantia una, sed aggregatum multarum substantiarum, ut grex. Ipsa autem substantia in Monade quaerenda est, ubi nihil praeter potentiam agendi et patiendi concipere licet.

12) Denique notandum est omnem substantiae creatae actionem in rigore Metaphysico esse immanentem; quanquam id etiam ipsis in physica motuum phaenomenis eleganter confirmetur. Eoque ex principio etiam in edito jam Schediasmate quodam (quod fortasse vir egregius nondum vidit) commercium animae et corporis ita lucide explicatum est, ut aenigma hoc nunc tandem solutum putem. Atque id ea quidem ratione assecutus sum qua multo pulchrius manifestiusque quam ex causarum occasionalium systemate, divinae existentiae sapientiaeque conficitur necessitas: etsi Deus non aliter interveniat, quam concursu illo apud philosophos dudum recepto.

Atque ex his praesertim duobus postremis articulis Virum Celeberrimum paulo melius quam antea agniturum putem me non temere ab opinionibus nunc passim invalescentibus abire et restitutam in melius philosophiam platonico-peripateticam Democriticae vel Mechanicae (quanquam paulo rectius quam ab optimo viro Henrico Moro factum est) conjungendam judicare: et qui haec rite faciat, omniaque ex uno communi fonte deducat, eum eclectici munus recte exerciturum. Quod non eo dico, quasi negem virum praeclarum in plurimis egregie officio illo functum esse, sed ut appareat superesse aliquid in rebus materia abstractis quod altius expendendum videatur.