LEIBNIZ FÜR JOHANN CHRISTOPH STURM

G. G. L. Continuatae Considerationes de Dynamicis et emendatione primae philosophiae, occasione eorum quae circa considerationes priores in Physicae Electivae Tomo I. ab ejus autore Viro Clarissimo nuper sunt dicta Am Rande in L: NB Exemplaria

Expectatae diu Physicae Electivae Autore suo, Viro egregio dignae Tomus primus tandem ad manus meas pervenit. Inspexi avide, et multum inde utilitatis nobis provenire agnosco, dum floriferis ut apes in saltibus omnia libans, optimum doctrinae mel constipat. Itaque caeteros Tomos mature sequi valde velim, sed inprimis laudo, quod summum physicae verae scopum passim, et justa etiam Dissertatione annexa inculcat, ut ad cognitionem Dei amoremque excitemur. Porro cum sibi persuaserit huic fini plurimum conferre, si agnoscatur Materiam esse substantiam quae pati tantum possit, agere vero non possit; imo omnem Actionem quae deprehenditur in materia esse Actionem ipsius Dei, quam opinionem etiam amplexi sunt, qui systema causarum occasionalium (quod vocant) tuentur; miratus est vir doctissimus mihi alia omnia probata videri, cum de Notione substantiae et dynamicis in actis Eruditorum Lipsiensibus, Martii 1694, et April. 1695 disserrerem, et materiam, a vi activa separatam, non esse substantiam dicerem. Et cum per amicum sententiam meam exquisivisset, egoque respondissem, et insistenti iterum reposuissem; visum est illi facile conciliari posse sententias nostras. Itaque in libri 1. cap. 3. Epilogo, artic. 5. pag. 119. 120. quaedam a me dicta concessaque recensens haec subjicit: Ut satis apertum videatur ex duobus verbotenus discrepantibus initiis, *eadem nos deinceps via ad eandem collimare metam: id quod hoc loco monere lectores meos consultum duxi, non invito credo viro laudatissimo, ne quis eorum, occasione forte allegati moniti, in demonstrationis nostrae cursu haereat, et autoritate tanti viri remorari se patiatur.* Equidem verissimum est nos ad eandem collimare metam, ut naturae cognitio ad noscendum naturae Autorem dirigatur; et gratias habeo viro doctissimo, quod aliquam meorum monitorum rationem habendam putavit. Quoniam tamen in ipsa via et ratione attingendi praefixum nobis scopum valde adhuc differre meo judicio videmur, et magni res ipsa momenti est, ideo fortasse expendi merentur quae attuli de natura extensionis et materiae inservitura, ut intelligamus, quod in corpore vel materia mere passivum est, pro substantia haberi nullo modo posse, neque substantiam corpoream vel materialem mere passivam posse concipi, neque adeo Deum solum agere, etsi solus tribuat vim agendi. Aliud est sane corpora non nisi acta agere, aliud agere nullo modo: et aliud est materiam et materialia non nisi divina virtute moveri posse, aliud nullam vim accipere dum moventur. Nam quod in literis admittere se ait vir doctissimus, divinae virtutis *particulam, si ita fas sit loqui, corpori in quod agit tanquam propriam tribui, non tantum posse,

S. 340.16 stark überarbeitet und erweitert.* id quidem in verbis consistet et dicis tantum gratia fiet vel ad summum nihil aliud continebit quam actum mentis* *haec simul concipientis, si quidem materia per se substantia est seposita divinitus impressa virtute. Et cum proprie loquendo nulla possit intelligi divinae virtutis particula, utique aut nequicquam haec tribuetur materiae Virtus, aut erit fatendum ex divina actione aliquam intrinsecam et realem denominationem in rebus corporeis resultare, quae ipsis inest; Quae quidem non est motus ut jam aliquoties ostensum est, cum motus nunquam existat, sed potius aliquid in motu existens non successivum nempe ipsa vis motrix sive nisus. Hanc autem vim substantialem quandam formam, sive etiam animam consistuere, quemadmodum vis patiendi primitiva qua ratione mihi formas substantiarum postliminio restituenti, assentiri videri posset; id quidem in verbis tantum consisteret vel ad summum nihil aliud contineret quam actum mentis duo disjuncta simul concipientis, siquidem res materialis per se substantia esset, seposita illa virtute. Et cum proprie loquendo nulla possit intelligi divinae virtutis particula, potius concipienda erit in substantia corporea quaedam vis finita et particularis, ex infinita Dei virtute resultans, ejusque umbram pro modulo suo exprimens; et proinde aut nequicquam et dicis tantum gratia, virtus aliqua tribuetur materiae, aut erit fatendum ex divina actione aliquam intrinsecam et ~~realem denominationem* in rebus corporeis resultare quae quidem non est motus, res successiva et respectiva, ut jam aliquoties ostensum est, sed potius aliquid permanens et absolutae realitatis. Nam motus nunquam existit, quia nunquam totus existit, imo, si a vi motrice separes, non nisi respectivum quiddam significat nempe distantiae mutationem, ex qua utri plurium mobilium et quousque ascribendus sit motus, nulla ratione definiri potest; nisi scilicet simul ad vim, seu causam motricem, in quo illa scilicet subjecto sit, respiciatur. Cui consentit, quod a me primum contra receptas opiniones ostensum est, non eandem quantitatem motus, sed potentiae motricis in natura conservari, quam late patentis usus doctrinam velut fundamenta legum naturae continentem (ex qua multa mirifica et pulcherrima circa rerum ordinem et harmoniam, suo tempore exponenda, consequuntur), mirarer a V. Cl. in physica electiva praeteritam, cum de motu agebat; nisi arbitrarer sua digessisse antequam illa prodirent, et postea aliis occupatum his expendendis non vacasse; qualem etiam causam esse puto, cur Analyseos nostrae infinitesimalis, quae Matheseos universalis (id est scientiae de Finito et Infinito) partem novam integram, superiorem scilicet, constituit, nulla in ipsius Mathesi enucleata mentio sit facta. Quod tamen utrumque pro maxima parte mihi imputo, cum fatear tam Analytices meae quam Dynamices nova principia imperfectius obscuriusque exhibita, et magis indicata quam exposita fuisse; unde non nisi a paucis qui altius rimati sunt perspici satis potuere. Sed ad vim agendi, seu absolutam realitatem in subjecto, motum habituro existentem redeo. Hanc autem duplicem intelligi consentaneum est, primitivam et derivatam: ac derivatam quidem non nisi modificationem primitivae existere, ut affectus sunt modificationes animae, et figurae sunt modificationes extensionis; primitivam vero vim agendi (quae persistit eadem) quandam puto formam, sive etiam animam constituere; quemadmodum vis patiendi primitiva seu resistendi, materiam primam constituit, ut jam alias est explicatum. Materiae igitur hoc~~ ~~sensu (quatenus tum substantiae corporeae. v.g. animali, aut viventi; tum talium aggregato seu massae sive materiae secundae opponitur) incompletus est conceptus, qui substantiam non~~ ~~facit. Et sane quisquis volet vulgarium de materia notionum analysin instituere, nihil reperiet, nisi relativa ad anterius quiddam. Nam extensio est alicujus praesuppositi repetitio seu~~ diffusio, idemque de divisibilitate dicendum est; impenetrabilitatis notio negativa est ~~tantum; ita ut tandem ad nisum est resistentiam seu vim agendi patiendique sit recurrendum, quo positivum aliquid et primitivum in corpore intelligatur. Et resistentia quidem in omni corpore eadem est pro magnitudine, nec augetur minuiturve, unde eadem omnium corporum materia esse dicitur; nisus vero etsi omni corpori non possit non inesse, certa tamen nisus determinatio ex sola materiae vel resistentiae suppositione derivari nequit, sed indiget superioris causae diversa impressione: atque adeo ut resistentia generalem corporis materiam, ita nisus peculiarem cujusque corporis formam vel primam activitatem (ut ĕnteléxeian th̀n prv́thn ex meo sensu interpreter) constituit; cum ipsa etiam extensi in partes divisio atque adeo figura, ex ipso oriatur. Et resistentia non tantum facit corporum impenetrabilitatem sed et aliud minus vulgo expensum nempe inertiam naturalem, a Keplero sic appellatam, qua fit ut~~ ~~materia non sit ad motum quietemque (ut plurimi arbitrantur) indifferens sed potius novo motui proportione molis suae repugnet, quemadmodum videmus navem magis oneratam, eodem vento tardius ferri. Certe hujus inertiae ratio ex vulgari notione corporis reddi non potest, neque enim oritur aut ex gravitate (etsi huic proportione respondeat), aut ex resistentia ambientis, sed unice ex dynamicis principiis corpori insitis est explicanda. Porro primitivam in substantia corporea agendi vim cum aliquo perceptionis ac vitae analogo conjunctam esse, suo loco ostendetur. Et quoniam nihil magis perplexos habuit philosophos quam controversia de animae, et formarum substantialium origine, apparebit de omnibus dicendum esse quod de Atomis suis statuunt Democritici, non nisi creatione oriri, nec semel ortas naturaliter interire posse; nec tamen in formis aut animabus ullam esse metemcýxvsin, sed in ipsa substantia corporea, manente eadem anima vel forma, et quodam vitae gradu, pro vera generatione et corruptione, tantum augmentationem vel diminutionem, et metamórfvsin locum habere; sed Mentibus aliquid sublimius competere, ut materiae revolutiones eas de statu dejicere non possint adeoque ut non substantiam tantum, uti animae omnes, sed et personam suam conservent.

Itaque meo judicio verissime agnitum est a viris sapientibus, nullibi torpentem corporum massam esse, sed ubique agendi conatu, imo actu ipso, quin et perceptione, vita vel etiam anima, aut aliquo analogo instructam; tametsi explicationes speciales corporeorum phaenomenorum non magis a formis sint petendae, quam functiones humani corporis a nostra mente. Quin etiam a paucis quidem, sed tamen egregiis viris animadversum est, quae vulgo generatio aut mors creditur, si de animae origine aut extinctione interpreteris, veram non esse. Duo sunt (uti jam alias dicere memini) Regna in natura sese ubique penetrantia sine confusione aut impedimento, unum vitale formarum alterum materiale machinarum; usque adeo mira ratione, ut neque vita, neque etiam ipsum viventis corpus organicum ullum unquam destrui naturaliter possit. Quod privilegium est Machinae a natura id est Divino artificio elaboratae super eas quas mens finita excogitare potest, ut illas nec ignis nec ulla vis penitus labefactet organicasque manere et fungi officio vetet. In quo verum sed fortasse hactenus parum cognitum ~~Machinarum Naturalium artificialiumque* discrimen consistit, non tantum, quod illarum* *unaquaeque Substantiali Monade, seu uno (ut cum antiquis Stoicis atque IC^tis loquar) spiritu continetur, hae non item; sed etiam quod ex ipsa vi structurae illas perpetuas atque indestructibiles esse, has vero suum officium aliquando perdere necesse est. Quam Divinorum operum admirabilem excellentiam, nescio an animadversam, certe a nemine huc usque demonstratam puto. Unde quidam cum Mechanismum in rebus, non vero Mechanismi hujus gradum et dignitatem animadvertissent, de Natura contemtius sunt locuti; et is qui ingeniosissimos de Mundorum pluralitate dialogos edidit, veritus est, ne mox puderet homines veritatis, ubi appareret rerum Universitatem, propemodum in opificis officinam [dejectam] sublimes veteris philosophiae ideas jam non mereri. Sed his evenit Regi Alphonso, qui Mundum male structum ajebat, cum ipse potius systema orbium non nosset. Multo magis interior rerum ratio, obscura veterum et ampullosa dogmata, vero pulchritudine sua transcendit. Materiarii Philosophi nihil quod non corporeum sit, explicabile putant; Formales nihil explicabile pulchrum credebant. Foedere facto, ubi utrobique claritatem et pulchritudinem agnoverint, sapient ambo.

Omnia mechanice in mundo sensibili, tanquam fluente semper phaenomenorum theatro, exhibentur, quasi nullae animae intervenirent; et omnia tamen simul vitaliter velut in mundo quodam intelligibili sic fiunt, quasi corpora tantum somnia essent. Eum enim Mundum solum esse subsistentem jam Plato agnovit. Priorem ex sensibus imaginatio sibi sistit, posterioris veritatem mens ratione cognoscit; qua etiam rerum contemperatione fit, ut non minus omnia per sapientiam et causas finales quam per potentiam et motus efficientes explicari distincte possint: Deo non minus existente Rege mentium, quam causa rerum. Nec quicquam ad Dei non existentiam tantum sed et providentiam; ad mentis non immaterialitatem tantum sed et in eadem persona perseverationem, ad rerum denique ordinem, animaeque et formarum naturam veris demonstrationibus noscendam, majoris momenti est, quam intelligere substantiam pure passivam mereque materialem esse non posse, etiamsi (ut V. Cl. cavit) substantia vulgari scholae sensu pro subjecto (quod vocant) inhaesivo ultimo praedicatorum habeatur: nam tale subjectum non posse pure passivum esse ostendo. Id vero cum hactenus agnitum non appareat, facile judicari potest, vera primae philosophiae principia recte explicata non haberi, quibus liquido traditis longe aliae nobis, quam vulgo feruntur, de systemate universi ideae nascentur. Equidem scholae recte agnoverunt Actiones esse Suppositorum, seu omne agens esse substantiam singularem, sed fortasse non satis perviderunt, quod e converso etiam necesse sit omnem substantiam singularem continue agere; et cur non magis detur corpus torpens, quam locus vacuus; corpus sine vita et motu, quam spatium sine materia, vacuum formarum, quam vacuum corporum: quorum demonstrationem qui non habent illi nec satis in primae philosophiae interiora penetrarunt. Unde minus mirum est Spinosam post alios veteres et medios eo esse progressum ut Deum solum faceret omnium rerum substantiam, caetera tantum transitorias modificationes Dei; autores vero systematis causarum occasionalium, non percipientes in quo consistant substantiarum commercia, eo rediisse, ut crederent Deum solum agere in corpora, imo Deum perpetua ut sic dicam novatione rebus praeter naturam earum aliquid imprimere, per quod sese aliis accommodent; ita ut Deus ex decreto quodam suo brachium meum moveat occasione voluntatis in mea mente existentis; et vicissim in Mente mea sensum lucis aut colorum, quoties objecta sunt praesto, efficiat. Qua ratione perpetuam in res violentiam exerceret semperque reformaret opus suum, quod Deo dignum non est, cum nec in automatopoeo probetur. Res sane continuo a Deo dependent et producuntur, sed modificationes earum naturaliter ex propriis ipsarum legibus nascuntur, semel et sufficienter datis. Unde commercium substantiarum unioque animae et corporis (quae pro aenigmate hactenus haberi solita est) longe alia ratione explicari potest et debet; ut simul Deo sit dignissima, et distincte admodum clariusque quam quis facile expectet a mente nostra intelligatur, quod jam alias exponere coepi. Hoc loco autem et haec et alia innuere, paucisque multa complecti volui quoniam mihi cum viro praeclaro et profundis meditationibus apto, optimeque animato res est et cui multis verbis non est opus; qui si omnia quae hic attigimus qua solet attentione animi et judicii maturitate expendet, facile vim eorum perspiciet, et quid in recessu habeant per se agnoscet, praesertim si ea prioribus sive editis sive per literas communicatis conjungere dignetur. Omnia enim conspirant ac sese confirmant, usque adeo ut dubitationibus, quae philosophis crucem figere visae sunt (quales peculiari libro eleganter collegit Bernierius, quem inscripsit Doutes sur la* philosophie) hinc solide satisfieri, et nunc demum tam philosophiam primam, quam physicam *generalem ad scientiae certitudinem firmis demonstrationibus evehi posse existimem. Spero haec etiam non prorsus displicitura alteri viro celeberrimo qui ante aliquot annos ad explicandam substantiae naturam invitaverat philosophos, et quaedam deinde monuerat circa mea, quod serius a me fuit animadversum. Nunc autem nihil ipsi scrupuli circa quaesita superfuturum arbitror, praesertim si jam mecum agnoscat, etsi altiora illa principia admittamus, quod inter nos ratum est, non ideo minus tamen omnia specialia naturae corporeae phaenomena mechanice explicari posse; et hactenus ut cum recentioribus pugnemus necesse non esse, modo vitalis physicae necessitas fructusque asseratur. Am Ende von l hat Leibniz nachträglich vermerkt: Tametsi Schediasma praesens pro Actis eruditorum conceperim, malui tamen postea, ut ab ipso Domino celeberrimo Sturmio viro celeberrimo examinaretur. Talia enim non tam famae quam utilitatis communis et veritatis indagandae causa a me scribuntur. Et paucorum judicio doctrinaque valentium et bene animatorum sententiam multorum aliorum vel applausui vel neglectui longe praefero.