LEIBNIZ AN MAGNUS HESENTHALER

Quia licuit mihi beneficio tuo majore, quam antea solitus eram, in Comenii scriptis animi attentione versari, judicium meum qualecunque, quod flagitas, ingenue perscribam. Et primum agnosco profundiores paullo cogitationes voluisse, quam prima specie apparent. Vellem ad particularia se demisisset magis. Neque enim dubito ingentem ei rerum apparatum tot annorum studio comportatum praesto fuisse, cum praesertim ipsummet alicubi et rationibus et exemplo suo excerpendi studium commendare videam. Didactica ejus in summa valde probo, nec moveor illis quae in sua methodo Beccherus objicit. Becchero videtur vocabula naturali ordine digesta quidem, sed disjuncta separataque, nec in continuitatem sermonis colligata, exhibenda discentibus esse. Mihi contra videtur, nihil lucis nihil jucunditatis inesse simplici vocabulorum congeriei, utcunque ordinatae, quod ex ipso Beccheriano specimine satis apparet. Comenio igitur prorsus assentior, Januam Linguarum et Encyclopaediolam debere esse idem. Illud tamen diffiteri non possum in hac philosophiae luce rem paullo aliter instituendam, quam illis temporibus potuit Comenius. Quaeres, quid Encyclopaediolam complecti debere credam? Ego vero ad eam pertinere puto primum definitiones vocabulorum crebriorum et insigniorum, et ex his deducta theoremata et problemata insignioris usus, eaque in moralibus adagio aliquo dictoque Sapientum aut historia memorabili vestita aut potius explicata: deinde experimenta naturae vulgariora, denique compendium Historiae et Geographiae tum universalis, tum inprimis hodiernae. Videtur mihi Hornius hac inprimis fine postrema aliquot opuscula sua publicasse, quem ego, quicquid etiam dicant delicatiores, non omnino contemno, melioribus tamen opus esse agnosco. Encyclopaediolam autem his contractis constare vel hinc apparet, quod Encyclopaedia integris absolvitur. Est enim utique Encyclopaedia Systema omnium, quousque licet, propositionum verarum, utilium, hactenus cognitarum. Omnes autem propositiones aut singulares sunt aut universales, quanquam dentur singulares quiddam universitatis tenentes, ut propositiones de corporibus coelestibus ob constantiam cursus, quemadmodum contra dantur universales singularibus accedentes, quae scilicet inductione sunt fabricatae. Singulares universae sunt pars aut historiae aut Geographiae universalis, aut potius utriusque, tractant enim de iis quae certo tempore locoque evenere. Propositiones universales vel demonstratione vel inductione constitutae sunt, id est vel ratione vel sensu. Demonstratione cognitae sunt propositiones, quae pendent ex definitionibus vocabulorum, seu claris distinctisque ideis rerum, quales sunt omnes arithmeticae, geometricae, logicae, metaphysicae, magnaque pars earum, quae ad moralia scientiamque civilem ac jurisprudentiam naturalem pertinent; quarum omnium clavis in definitionibus continetur. Cum enim nihil sit aliud demonstratio quam combinatio definitionum, ut in arte combinatoria ostendi, manifestum est, qui claras quasdam ac lucidas definitiones vocum habet (quales Plato in dialogis passim, Aristoteles, Euclides caeterique mathematici; JC^ti veteres in pandectis, Cujacius, Campanella, Cartesius, Hobbius, et saepissime Ritschelius dare solent) eum innumera theoremata solius Analyseos ope (ut in arithmeticis Diophantus et Cardanus, in Geometricis Vieta et Cartesius, at in mechanicis et civilibus hactenus docuit nemo) eruere, et problema datum solvere, aut ostendere impossibilitatem posse. Quo negotio cum apex humanae scientiae contineatur, efficiam spero, ut quae aliquando de arte combinatoria Lullianorum exerrationibus depravata et infamata pene puerilibus annis orsus sum, fructu aliquo exitum sortiantur. Inductione cognitae sunt propositiones medicorum, chemicorum, astronomorum pleraeque omnes aut saltem fundamentales. Denique dantur propositiones mixtae ex theorematibus et observationibus inter se combinatis deductae. Sed quo feror? Volui haec eo tantum consilio huc afferre, ut ostenderem, non posse perfectam Encyclopaediam, aut Encyclopaediolam fieri, nisi omnium potissimorum vocabulorum definitionibus, omnibus experimentis artium liberalium pariter et mechanicarum fundamentalibus, utilioribus, denique Historia universali temporum locorumque distinctissima summaria, collectis et digestis. Unde omnia accedentibus tantum artibus combinatoria et analytica, seu synthetica et resolutoria, quarum illa inventionis haec judicii est, proprio ingenio suppleri possunt; quanquam auctis interim experimentis, Historia et geographia, ipsa quoque Encyclopaediae suppellex perpetuo augeatur. Sed et Historiae et Observationes particulares, quae nihil cum publicis negotii habent, ut Sectio anatomica monstri cujusdam, ubi parum refert quo loco et tempore contigerit, rectius velut materia inductionum ab historia et Geographia ad experimenta transferuntur. Haec mihi nuperrime circa Comeniana destinata consiliumque praeclarum Encyclopaediae perficiendae in mentem venere aut rediere.