LEIBNIZ, UNTERREDUNG MIT ARNOLD ECKHARD

praesente Dⁿⁱ Abbatis Molani fratre.

Hanoverae 5 April. 1677

Mane sermo primum fuit de Hobbio, quem dicebam de re morali satis eleganter scripsisse; pessime de Geometria, quanquam ipse dixerit cuidam amico meo, omnium scriptorum suorum optima esse geometrica, tantum scilicet opinio hominis privata de se ipso, ab aliorum judicio distare potest. Inde ad Cartesium delatus est sermo, cumque quaereret a me Molani frater, quibusnam in rebus optime Cartesium scripsisse putarem, respondi in Physicis. Ille: Cartesio ipsi videri potissima suorum scriptorum esse Metaphysica, Ego: vereri me ne idem Cartesio hac in re acciderit, quod supra Hobbio accidisse dixeram. Cum quaereretur quid contra Cartesiana Metaphysica haberem. Dixi mihi cum alia, tum ejus demonstrationem existentiae Dei non satisfacere. Hujus defensionem Dn. Eccardus in se recepit, rogavitque ut dicerem, quid in ea desiderarem. Addidit Cartesium cum multis egregiis viris hac de re per literas contulisse, neque ab ullo eorum fuisse convictum. Ego: non videri mihi semper satisfecisse. Ille: quanam in re. Ego: ut hoc pateat, resumendum esse Cartesii argumentum, quod huc redeat. Deus est Ens perfectissimum, de Entis perfectissimi conceptu est existentia (quippe quae est ex perfectionum numero), Ergo Deus existit. Mihi vero videri hoc argumentum reddi posse compendiosius, sublata perfectionum mentione, si scilicet sic argumentemur: Ens de cujus essentia est existentia necessario existit. Deus est Ens de cujus essentia est existentia. Ergo Deus necessario existit. Ille: probandam esse minorem, quod scilicet de [essentia] Dei sit existentia. Eam vero ex eo probari, quod sit Ens perfectissimum. Ego: Minorem non opus habere probatione, posito quod haec sit Dei definitio: esse Ens a se, seu quod existentiam suam a seipso, nempe a sua essentia habeat. Definitiones enim probari non est necesse, praeterquam quod haec definitio etiam aliis, ut Thomae et Scholasticis probatur. Ille: sed quid respondetur ad argumentum. Ego: Respondeo dubitari posse an Ens de cujus essentia sit Existentia non implicet contradictionem, fateri enim me si semel concedatur tale Ens esse possibile, seu esse talem conceptum vel ideam, sequi quod existat. Molani frater dixit videri sibi probari idem per idem. Nam si semel admittitur Ens quod necessario existere debet, utique jam admittitur ipsum existere. Eccardus: argumentum hoc esse probum: nam attributum aliquod competere alicui subjecto, v.g. triangulo, demonstrandum est ex ejus definitione, quod si ergo de aliquo existentia ex ejus definitione ostendi possit, ei utique competet existentia. Ens autem cujus essentia involvit existentiam tale utique est, ex Hypothesi, itaque tale Ens existit. Ego: superest ergo tantum ut ostendamus talem conceptum possibilem esse, sive non implicare contradictionem. Ille: Ideam Entis perfectissimi, vel etiam Entis cujus essentia involvit existentiam dari ex eo patet, quia intelligitur, neque enim quisquam posset de Ente perfectissimo cogitare, nisi ejus conceptum vel ideam haberet. Ego: non omnia de quibus cogitamus esse possibilia, ut de Motu celerrimo cogitamus cujus nulla datur idea quia impossibilis est, ut facile demonstrari potest. Ille: posse demonstrari quod motus celerrimus sit impossibilis, non vero posse demonstrari idem de Ente perfectissimo vel de Ente a se. Ego: posito quod id a nobis non demonstretur, a Cartesianis tamen demonstrari debere, quod tale Ens concipi possit. Ille: durum esse postulatum, non debere probari talem possibilitatem, quemadmodum nemo probat dari triangulum etc. Ego: imo demonstrari talium rerum possibilitatem, quoties ostenditur modus eas generandi vel producendi. Ille: talia possibilia esse, etiam antea sciri posse, etiam antequam modus ea generandi ostendatur. Ego: de eo saepe posse dubitari, exempli causa, si quis conceptum habeat de Linea quae sui ipsius evolutione describitur (qualem Cycloidem esse probavit Hugenius) eum dubitare posse, utrum talis linea sit possibilis. Ille: aliud esse de rebus simplicioribus, quales esse possibiles intelliguntur. Ego: probabilem esse earum possibilitatem, sed non certam, donec probetur. Praesumi scilicet donec probetur contrarium. Sed hunc probandi modum tantum in foro, non vero in philosophia admitti. Ille: admitti etiam in philosophia, neque enim quemlibet ad quidvis probandum teneri. Ego: si de praxi agatur fateri me quod praesumatur Entis necessarii vel Entis perfectissimi possibilitas. Sed quando de demonstratione agitur, tunc opus est eum qui perfectam certitudinem sive demonstrationem quaerit, omnes propositiones quas supponit, probare. Interea supervenientibus aliis et inter eos Abbate Molano soluta est disputatio. Cumque Abbas Molanus quaereret, quonam loco essemus, dixit Eccardus se hic dicere quod olim Felix Paulo, nos te porro audiemus.

Horis pomeridianis rursus convenimus, cumque diu de rebus aliis essemus collocuti, tandem Molani frater rursus quaestionem circa demonstrationem Cartesianam existentiae Dei [movit]. Repetita fuere nonnulla eorum quae antea dixeramus. Dixi ego in hac divinae existentiae demonstratione duo esse consideranda, unum an Ens perfectissimum non implicet contradictionem, alterum posito quod Ens perfectissimum non implicet contradictionem, utrum existentia sit ex numero perfectionum. Videri enim perfectiones esse quasdam qualitates qualis non est existentia. Itaque petere me ut declaretur quidnam veniat nomine perfectionis. Ille: hoc non posse facile definiri, quemadmodum multa alia quae cuilibet sunt nota. Quemlibet tamen concessurum, quod existere sit quaedam perfectio, et quod perfectiora sint existentia quam non existentia. Ego: id non esse definitionem sed exemplum perfectionis. Ille: perfectionem esse omne attributum, seu omnem realitatem. Ego: ergo etiam dolorem esse perfectionem. Ille: dolorem non esse quiddam positivum, sed privationem tranquillitatis, quemadmodum tenebrae lucis. Ego: videri mihi dolorem non magis dici posse privationem [voluptatis], quam voluptatem privationem doloris. Sed tam voluptatem quam dolorem esse positivum quiddam. Et longe aliter se habere dolorem ad voluptatem, quam tenebras ad lucem. Nam tenebras non posse intendi et remitti, exclusa semel luce, neque tenebras alias aliis esse majores, ubi omnis lux absit. Sed dolorem non existere sublata tantum voluptate, et unum dolorem alio esse fortiorem. Itaque sequi ut Ens perfectissimum habeat et dolores. Ille: posse dici dolores esse perfectiones materialiter, quatenus continent aliquid positivum, et eatenus posse esse in Deo. Ego: nullam [me] videre rationem diversitatis, cur voluptates potius quam dolores formaliter in Deo esse dicamus. Frater Molani: si permissum esset uti definitione morali perfectionis, nempe quod perfectio sit congruentia cum ratione, tum facile excludi dolorem. Agnovit tamen hic agi de definitione Metaphysica ex qua sequatur existentiam esse perfectionem. Hic ergo haesimus, neque satis explicatum fuit, cur dolor non aeque sit perfectio ac voluptas seu satisfactio animi. Inde paulatim in alia sumus delapsi. Frater Molani dixerat: Ens perfectissimum idem esse quam quod est infinitae perfectionis. Ego: dubitari an infinitum tale non implicet contradictionem. Eccardus: infinitum esse prius finito, finitum enim ab infinito quodammodo abscindi, atque negationem ulterioris processus significare. Ideo infinitum non esse negationem termini, sed contra finitum sive terminatum esse negationem processus ulterioris, quod si ergo infinitum implicet, sequi etiam finitum implicare. Non erat quidem talis ejus ratiocinatio, sed ita eam absolvo. Ego: distinguere me inter heterogenea et homogenea. In heterogeneis exempli gratia numeris finitum non esse negationem infiniti, nam numerus aliquis finitus constituitur, non abscindendo eum a toto aggregato infinitarum unitatum, sed formando eum ex aggregato unitatum finitarum. Secus est in spatio seu extensione, nam spatium totum est unum homogeneum, et demonstrari potest ipsum non finiri, quia cum per omnia sibi similes sint ejus partes impossibile est inveniri rationem cur alicubi finiatur. Idem est de Motu celerrimo, etsi enim motus sint inter se homogenei, tamen non constituunt unum totum. Idem ergo est de Ente perfectissimo, nam plures perfectiones non sunt homogeneae, nam plures perfectiones non constituunt unum quoddam, etsi in communi perfectionis nomine conveniant. Ille: imo homogeneas esse in perfectione. Ego: ita et numeros in quantitate et motus. Reliqua de his ultro citroque dicta nihil fere notari dignum continebant, et cum nondum appareret demonstrationem Cartesianam satis clare et irrefragabiliter mihi proponi posse, ad alia paulatim dilapsi sumus.