LEIBNIZ AN JAKOB THOMASIUS

Tuum illud historiae philosophicae geỹma dici non potest, quam omnibus salivam moverit, apparet enim, quantum inter nudas nominum recensiones et profundas illas de sententiarum connexionibus rationes intersit. Et certe quotquot rerum intelligentes de specimine tuo loqui audio (scis me nihil auribus dare) ii unanimiter asseverant, a nemine uno integrum historiae philosophicae corpus potius expectari posse. Plerique alii antiquitatis magis quam artis periti, vitas potius quam sententias nobis dederunt. Tu non Philosophorum, sed philosophiae historiam dabis. Narrant in Anglia sub prelo esse Josephi Glanvilli Historiam crescentium inde ab Aristotele scientiarum. Sed illum arbitror fere Mathematices, et Mechanices, et Physices illius curiosioris tantum periodos sequuturum, ita tibi, opinor, praeripuit nihil. Utinam vero ad recentiorem hanc aetatem stilum filumque producas, et admoneas inconsultam juventutem nostram, neque omnia, neque nihil novatoribus tribuenda esse: In E¹, E² : esse. Sunt Patricii, ^#.[Bagemihnus non solus est, cui censor debeare;^#.] sunt Patricii, Telesii, Campanellae, Bodini, Nizolii, Fracastorii, Cardani, Galilaei, Verulamii, Gassendi, Hobbii, Cartesii, Bassones, Digbaei, Sennerti, Sperlingii, Derodones, Deusingii, et multa alia nomina, in quae philosophiae pallium distrahitur. De his admonere orbem, tibi ludus, publico fructus erit.

Judicio tuo In E¹, E² : tuo ^#.[de sententia, Deum primam rerum materiam fingente,^#.] quis ^#.[de Baghemino^#.] quis non assentiatur? Nulla in hypothesibus In E¹, E² : Hypothesibus ^#.[ejus^#.] concinnitas, concinnitas, nulla rationum connexio. Sententiae In E¹, E² : sententiae ^#.[prorsus monstrosae,^#.] nisi ^#.[vero prorsus monstrosae, certe^#.] nisi aliqua in physica speciali observatu utilia In E¹, E² : utilia ^#.[auctor^#.] habet, habet, rectius silebit. Ceterum mihi videntur In E¹, E² : videntur ^#.[illius^#.] parentes ^#.[sententiae illius de Deo, prima rerum materia,^#.] parentes esse Scaliger, Sennertus et Sperlingius (nam et hujus discipulum se profitetur) In E¹, E² : profitetur), ^#.[hi enim^#.] statuunt ^#.[qui^#.] statuunt formas educi non e potentia materiae passiva, sed e potentia efficientis activa. Quare consequens est, ut Deum potius ex sua potentia activa, quam ex nihili potentia objectiva, et quasi passiva creaturas producere credant. Deus igitur, In E¹, E² : igitur res ^#.[ex eorum sententia,^#.] res ex se producet, et ideo prima rerum materia erit. Sed de eo tu rectius arbitraberis.

De Cartesio et Claubergio prorsus tecum sentio, discipulum magistro In E¹, E² : Magistro ^#.[lucidiorem^#.] esse. ^#.[clariorem^#.] esse. Illud tamen rursus dicere ausim, In E¹, E² : ausim ^#.[raro fere Cartesianos^#.] inventis ^#.[nullum fere ex Cartesianis,^#.] inventis magistri quicquam addidisse. Certe Claubergius, In E¹, E² : Claubergius, ^#.[Spinoza,^#.] Heerboord ^#.[Raëus, Spinoza, Clerselier,^#.] Heerbord, Tobias Andreae, Henricus Regius, nihil aliud quam Ducis sui paraphrastas In E¹, E² : paraphrastas, ^#.[eruditos tamen,^#.] egerunt. egerunt. Cartesianos vero eos tantum appello, qui Cartesii principia sequuntur, ex quo numero magni illi viri Verulamius, Gassendus, Hobbius, Digbaeus, Cornelius ab Hoghelande etc. prorsus eximi debent, quos vulgus Cartesianis confundit, cum tamen vel Cartesio aequales vel etiam superiores aetate et ingenio fuerint, me fateor nihil minus quam Cartesianum esse. Regulam illam omnibus istis philosophiae Restauratoribus communem teneo, nihil explicandum in corporibus, nisi per magnitudinem, figuram et motum. In Cartesio ejus methodi tantum propositum amo; nam cum in rem praesentem ventum est, ab illa severitate prorsus remisit, et ad Hypotheses quasdam miras ex abrupto delapsus est, quod recte etiam reprehendit in eo Vossius in Libro de luce.

Quare dicere non vereor plura me probare in libris Aristotelis In E¹, E² : Aristotelis, quam ^#.[perì fysikh̃w ăkroásevw,^#.] quam in meditationibus Cartesii; tantum abest, ut Cartesianus sim. Imo ausim addere totos illos In E¹, E² : illos ^#.[Libros 8 Aristotelis^#.] salva ^#.[octo libros,^#.] salva philosophia reformata ferri posse. Qua ratione illis ipso facto occurretur, quae In E¹, E² : quae ^#.[de Aristotele irreconciliabili nunc etiam a doctis viris disputantur.^#.] Quae ^#.[tu, Vir clarissime de Aristotele irreconciliabili disputas.^#.] Quae Aristoteles enim de materia, forma, privatione, natura, loco, infinito, tempore, motu, ratiocinatur, pleraque certa et demonstrata sunt, hoc uno fere demto, quae de impossibilitate vacui, et motus in vacuo asserit. Mihi enim neque vacuum neque plenum necessarium esse, utroque modo rerum natura explicari posse videtur. In E¹, E² : videtur. De caetero ^#.[Pro vacuo pugnant Gilbertus, Gassendus, Gerickius; pro pleno, Cartesius, Digbaeus, Thomas Anglus, Clerk in libro de plenitudine mundi. Pro possibilitate utriusque Thomas Hobbes, et Robertus Boylius. Et fateor, difficulter quidem, posse tamen sine vacuo rerum rarefactiones explicari. Vidi nuper Johannis Baptistae du Hamel, eruditi Galli, librum de consensu veteris et novae philosophiae, Parisiis non ita pridem editum, ubi celeberrimorum aliquot veterum et recentiorum hypotheses et exponit eleganter, et saepe acute dijudicat. Is quoque de divortiis circa vacuum non pauca habet.^#.] De cetero reliqua pleraque Aristotelis disputata In E¹, E² : Disputata nemo ^#.[in libb. VIII. Phys. et tota Metaphysica, Logica, et Ethica,^#.] nemo fere sanus in dubium vocabit. Formam quoque substantialem nempe, id quo substantia corporis unius a substantia alterius corporis differt, quis non admittat? Materia prima nihil verius. Hoc unum in quaestione est, an quae Aristoteles de materia, forma, et mutatione abstracte disputaverit, ea explicanda sint per magnitudinem, figuram, et motum. Id Scholastici negant, Reformatores affirmant. Reformatorum sententia mihi non solum verior, sed et Aristoteli magis consentanea videtur, de utroque breviter dicam.

Ac primum de Aristotele. Nam Scholasticos ejus sensum mire depravasse cui magis est cognitum, quam Tibi, vir Clarissime, qui bonam partem hujus generis errorum primus In E¹, E² : primus produxisti ^#.[in lucem^#.] produxisti? Id cum tecum in Metaphysicis Sonerus et Dreierus, in Logicis Viottus, Zabarella, Jungius; in Civilibus Jason Denores, Piccartus, Conringius, Feldenus, Durrius, multique alii fateantur; cur obsecro non eadem aut deteriora, in Physicis suspicabimur, cujus scientiae praesidia a sensu et experientia et Mathesi petenda sunt, quibus instrumentis scholastici Monachalibus claustris cohibiti, fere prorsus caruerunt. Satis igitur probabile est in physicis eos deceptos esse, quid si hoc amplius, nimis id certum esse, ostendam?

Qua in re duplici rursus ratione versari licet. Nam vel ostenditur Philosophiam Reformatam Aristotelicae conciliari posse, et adversam non esse; vel ulterius ostenditur alteram per alteram explicari non solum posse, sed et debere, imo ex Aristotelicis principiis fluere ea ipsa quae a recentioribus tanta pompa jactantur. Priore via possibilitas, posteriore necessitas conciliationis conficitur, quamquam eo ipso si possibilis conciliatio ostenditur, confecta res est. Nam etsi utraque explicatio et scholasticorum et recentiorum esset possibilis, ex duabus tamen possibilibus Hypothesibus semper eligenda est clarior et intelligibilior, qualis haud dubie est hypothesis recentiorum, quae nulla entia incorporalia in mediis corporibus sibi fingit, sed praeter magnitudinem, figuram et motum assumit nihil. In E¹, E² : nihil. ^#.[Nam^#.] possibilitatem ^#.[Quam^#.] possibilitatem conciliationis non possum melius ostendere, quam si petam dari mihi aliquod principium Aristotelis quod non per magnitudinem, figuram, et motum explicari possit.

Materia prima est ipsa massa, in qua nihil aliud quam extensio et ăntitypía, seu impenetrabilitas; extensionem a spatio habet, quod replet; natura ipsa materiae in eo consistit, quod crassum quiddam est, et impenetrabile, et per consequens alio occurente (dum alterum cedere debet) mobile. Haec jam massa continua mundum replens, dum omnes ejus partes quiescunt, materia prima est, ex qua omnia per motum fiunt, et in quam per quietem resolvuntur. Est enim in ea In E¹, E² : ea ^#.[in se spectata nulla diversitas, mera homogeneitas,^#.] nisi ^#.[mera homogeneitas, nulla diversitas^#.] nisi per motum. Hinc jam omnes Scholasticorum nodi solvuntur. Primum de actu ejus entitativo ante omnem formam, quaerunt. Et respondendum est, esse eam ens ante omnem formam, cum habeat existentiam suam. Illud omne enim existit, quod in aliquo spatio est, quod de massa illa omni licet motu et discontinuitate carente negari non potest. Essentia autem materiae seu ipsa forma corporeitatis consistit in ăntitypíä seu impenetrabilitate; quantitatem quoque habet materia, sed interminatam, ut vocant Averroistae, seu indefinitam, dum enim continua est, in partes secta non est, ergo nec termini in ea actu dantur: In E¹, E² : dantur ^#.[(non de intrinsecis enim mundi seu totius massae, sed intrinsecis partium terminis loquor), extensio tamen seu quantitas in ea datur.^#.] A materia ^#.[extensio tamen, seu quantitas in ea datur: non de extrinsecis mundi seu totius massae, sed intrinsecis partium terminis loquor.^#.]

A materia transeamus ad formam, per dispositiones. Hic si formam supponamus nihil aliud esse quam figuram, rursus omnia mire In E¹, E² : mire ^#.[concinent.^#.] Nam ^#.[convenient.^#.] Nam cum figura sit terminus corporis; ad figuras materiae inducendas, opus erit termino. Ut igitur varii in materia termini oriantur, opus est discontinuitate partium. Eo ipso enim dum discontinuae sunt partes, habet quaelibet terminos separatos (nam continua definit Aristoteles, ^%?(vn tà ^%)/esxata ^%(/en). Discontinuitas autem in massa illa prius continua duplici modo induci potest, uno modo, ut tollatur etiam simul contiguitas, quod fit, quando ita divelluntur a se, ut relinquatur vacuum, vel sic, ut maneat contiguitas, quod fit quando, quae sibi immediata manent, tamen in diversa moventur, v.g. duae sphaerae, quarum una alteram includit, possunt in diversa moveri, et tamen In E¹, E² : ^#.[maneant^#.] ^#.[manent^#.] contiguae, licet desinant esse continuae. Ex his patet siquidem ab initio massa discontinua seu vacuitatibus interrupta creata sit, formas aliquas statim materiae concreatas esse; sin vero ab initio continua est, necesse est, ut formae oriantur per motum (nam de annihilatione certarum partium ad vacuitates in materia procurandas, quia supra naturam est, non loquor) quia a motu divisio, a divisione termini partium, a terminis partium figurae earum, a figura formae, ergo a motu formae. Ex quo patet, omnem dispositionem ad formam esse motum, patet quoque solutio vexatae de origine formarum controversiae. Cui vir Cl. Herm. Conringius peculiari dissertatione non aliter In E¹, E² : aliter ^#.[occurrit, quam concedendo formas ex nihilo oriri, sed meditationes istae compendiosiorem viam monstrant, ut illuc confugere necesse non sit. Dicimus enim formas^#.] oriri. In seinem Handexemplar von E¹ hat Leibniz die Passage concedendo ... oriri unterstrichen und am Rand bemerkt: contrarium dixit Conringius. ^#.[satisfacere potuit, quam formas ex nihilo oriri. Nos dicemus,^#.] oriri ex potentia materiae, non aliquid novum producendo, sed tantum vetus tollendo, et per divisionem partium terminos causando, quemadmodum qui columnam facit, nihil aliud facit, quam In E¹, E² : quam ^#.[quod^#.] inutilia inutilia tollit, residuum caeteris sublatis eo ipso eam figuram nanciscitur, quam vocamus columnam, scilicet omnes figurae seu formae, In E¹, E² : formae in ^#.[quae^#.] in ipsa massa continentur, indigent tantum determinatione, et actuali ab aliis adhaerentibus separatione. Hac explicatione admissa ludus et jocus sunt quaecunque contra originem formarum ex potentia materiae moventur.

Restat nunc ut ad mutationes veniamus. Mutationes enumerantur vulgo et recte: generatio, corruptio, augmentatio, diminutio, alteratio et mutatio localis seu motus. Has omnes putant recentiores per motum localem solum explicari posse. Et primum de augmentatione et diminutione manifesta res est; mutatio enim quantitatis in toto fit, dum pars locum mutat, et vel accedit vel decedit. Restat ut generationem et corruptionem et alterationem explicemus per motum, et praenoto eandem numero mutationem esse In E¹, E² : esse ^#.[simul^#.] generationem generationem et alterationem diversorum, In E¹, E² : diversorum, ^#.[nam exempli causa [si] verum est,^#.] putredinem ^#.[v. g. cum constet,^#.] putredinem consistere in vermibus illis nudo visu insensibilibus, erit infectio aliqua putrida alteratio hominis, generatio vermis. Similiter Hookius in micrographia ostendit, rubiginem in ferro esse subtilem sylvulam enatam; rubiginescere igitur erit alteratio ferri, generatio parvorum fruticum. Caeterum tam generatio et corruptio, quam alteratio explicari per subtilem partium motum potest, v. g. cum album sit, quod lucem plurimam reflectit, nigrum, quod parvam, erunt ea alba, quorum superficies multa parva specula continet; haec ratio est cur aqua spumescens sit alba, quia innumeris bullulis constat, quot autem bullulae, tot specula: cum ante tota fere aqua non nisi unum speculum fuerit; quemadmodum speculo vitreo fracto quot partes tot specula fiunt: quae etiam eausa est, cur vitrum contusum sit albius integro. Similiter igitur aqua per bullulas in distincta In E¹, E² : distincta ^#.[velut^#.] specula specula fracta, albedo oritur, quae ratio etiam est, cur nix sit albior glacie, et glacies aqua. Falsum enim est nivem esse aquam condensatam, cum sit rarefacta potius unde et levior aqua est et plus spatii occupat. Qua ratione sophisma Anaxagorae de nive nigra diluitur. In E¹, E² : diluitur. ^#.[Et hinc jam^#.] patet ^#.[Ex his^#.] patet sola figurae et situs in superficie mutatione colores oriri, idem de luce, calore et omnibus qualitatibus, si locus pateretur, facile explicari posset. Jam vero, si qualitates per solum motum mutantur, eo ipso et substantia mutabitur: mutatis enim omnibus, imo et quibusdam, requisitis, res ipsa tollitur: v. g. si vel lucem vel calorem sustuleris, ignem sustuleris. Utrumque In E¹, E² : utrumque motu ^#.[solo^#.] motu inhibito effeceris. Quae ratio est cur ignis clausus pabulo aëris deficiente moriatur, ut taceam essentiam a qualitatibus suis non nisi relatione ad sensum differre. Uti enim eadem civitas aliam sui faciem offert, si a turri In E¹, E² : turri media ^#.[in^#.] media urbe despicias (in Grund gelegt) quod perinde est ac si essentiam ipsam intueare; aliter apparet, si extrinsecus accedas, quod perinde est ac si corporis qualitates percipias; et ut ipse civitatis externus aspectus variat, prout a latere orientali In E¹, E² : orientali ^#.[vel occidentali dis-accedis,^#.] ita ^#.[aut occidentali, etc. accedis:^#.] ita similiter pro varietate organorum variant qualitates. Ex his jam facile patet, omnes mutationes per motum explicari posse. Nec obstat, quod generatio fit in instanti, motus est successivus, nam generatio non est motus, sed finis motus, jam motus finis est in instanti, nam figura aliqua ultimo demum instanti motus producitur seu generatur, uti circulus extremo demum momento circumgyrationis producitur. Ex his etiam patet, cur forma substantialis consistat in indivisibili, nec recipiat magis aut minus. In E¹, E² : minus. ^#.[Nam et figura non recipit majus aut minus.^#.] Etsi Etsi enim circulus circulo sit major, non tamen est circulus altero magis circulus, nam circuli essentia consistit in aequalitate linearum a centro ad circumferentiam ductarum, jam In E¹, E² : jam ^#.[aequitas^#.] consistit ^#.[aequalitas^#.] consistit in indivisibili, nec recipit magis aut minus. Nec vero objici debet figuram aut magnitudinem esse accidentia, neque enim semper sunt accidentia, nam etsi v. g. fluxus sit accidens plumbi, fluit enim non nisi in igne; est tamen de essentia Hydrargyri; jam causa fluxus est haud dubie partium curvilineitas libera, sive globis, sive cylindris, sive ovalibus, sive aliis sphaeroeidesi constet: curvilineitas igitur subtilium partium est accidens plumbi, Hydrargyro vero essentialis. Ratio In E¹, E² : Ratio quia ^#.[est,^#.] quia omnia metalla oriuntur ex hydrargyro per salia fixo, salium autem natura consistit in figuris rectilineis ad quietem aptis, hinc si salia in aqua soluta, sponte congelascere sinamus, alia uti chymicis notum est, tetraedrica, alia hexaedrica, octaedrica etc. nulla rotunda aut curvilinea In E¹, E² : ^#.[appareant.^#.] ^#.[apparent.^#.] Hinc salia sunt causa fixitatis; salia igitur illa acida in terrae visceribus hydrargyro quasi per minima mixta impediunt curvilineorum libertatem sua intersertione, et constituunt metallum. In igne vero metallum redit ad naturam Hydrargyri, ignis enim se interserens subtilibus partibus, partes curvilineas hydrargyrinas a planilateris salinis liberat, hinc in igne fluxus. Ita patet vix quicquam in physica Aristotelica esse, quod ex reformata non commode explicetur et illustretur.

Et haec quidem exempla mihi de meo inter scribendum succurrerunt, innumera alia ab aliis per totam philosophiam naturalem congeruntur. In E¹, E² : congeruntur. ^#.[Huc ivit Clarissimus Raëus in Clavi philos. naturalis, ut Aristotelem recentioribus conciliaret, qui tamen ad manus non fuit. Neque Raëus^#.] conciliatorum ^#.[Neque vero vereor, ut, quae dixi hactenus, ex Raeo descripta, aut hujus auctoritatem me sequi amplius putes. Dudum talia a me cogitata sunt, antequam de Raeo vel audivi. Legi Raeum quidem, sed ita, ut nunc eorum, quae disserit, vix recorder. Neque vero Raeus^#.] conciliatorum inter Aristotelem et recentiores primus solusque est. In E¹, E² : est, ^#.[ut quidam ei objiciunt. Princeps^#.] Scaliger ^#.[Primus^#.] Scaliger mihi viam stravisse videtur; nostris temporibus Kenelmus Digbaeus et ejus assecla Thomas Anglus, ille in libro de animae immortalitate, hic in institutionibus peripateticis, idem In E¹, E² : idem ex ^#.[longe ante Raeum^#.] ex professo egere. Nec abludunt tum Abdias Trew, tum inprimis Erhardus Weigelius.

Hactenus posse tantum conciliari ostensum est, superest ut monstremus et debere. Scilicet Aristoteles in 8 phys. Auditus libris, quid aliud tractat quam figuram, magnitudinem, motum, locum, tempus? si ergo corporis in genere natura his absolvitur, corporis in specie natura tali figura, tali magnitudine etc. absolvetur. Et vero ait ipse lib. 3. text. 24 Phys. aud. omnem naturalem scientiam esse circa magnitudinem (cui scilicet connexa figura) motum et tempus. Idem Aristoteles passim ait, Ens mobile physicae subjectum esse, naturalem scientiam agere de materia et motu. Ipse quoque omnium quae in sublunaribus fiunt causam facit coelum. Jam coelum, ait, non agere in inferiora nisi per motum. Motus autem non producit nisi motum aut terminos motus, nempe magnitudinem et figuram, et ex his resultantem situm, distantiam, In E¹, E² : distantiam, etc. ^#.[numerum,^#.] etc. Ex his igitur omnia explicari debent in naturalibus. Idem Aristoteles passim ait In E¹, E² : ait (^#.[in^#.] lib. (^#.[ut^#.] lib. 1. de phys. aud. text. 69) eam esse rationem aeris ad statuae figuram, quae materiae ad formam. Caeterum figuram esse substantiam, aut potius spatium esse substantiam, figuram esse quiddam substantiale, In E¹, E² : ^#.[probaveram^#.] ^#.[probaverim^#.] quia omnis scientia sit de substantia, Geometria autem quin scientia sit negari non possit. In E¹, E² : possit. ^#.[Fuere qui responderent citius locum afferri a se^#.] posse ^#.[Respondisti, citius a te locum afferri^#.] posse quo Arist. Geometriam esse scientiam negaverit, quam ego producturus sim, quo dixerit. Ego vero non dubito, In E¹, E² : dubito, esse ^#.[Vir Cl.^#.] esse aliqua loca Aristotelis, quae huc trahi torquerive possint, sed tamen ea infinitis aliis ejus confessionibus obrui puto. Quid enim omnibus Analyticorum libris Geometrarum exemplis frequentius, ut videatur demonstrationes Geometricas velut mensuram caeterarum esse voluisse. Jam inepte ignobilius nobilioris mensura constituitur. Et vero tam abjecte de Mathematicis scholastici primum senserunt, omni conatu id agentes, ut ex perfectarum scientiarum numero Mathesin excluderent: In E¹, E² : excluderent. ^#.[Contra manifestum textum Aristotelis in libro I. posteriorum, text. 31. figurarum maxime scientialis est prima, quia Mathematicae ea faciunt demonstrationem, ut Arithmetica, Geometria et Perspectiva et omnes quae ipsius propter quid demonstrationem faciunt. Utuntur^#.] eo eo praecipue argumento, quod non semper ex causis demonstret. Sed si rem cogitemus In E¹, E² : cogitemus ^#.[curatius,^#.] apparebit ^#.[accuratius,^#.] apparebit demonstrare eam ex causis.

Demonstrat enim figuras ex motu: In E¹, E² : motu, ^#.[v. g. ex motu puncti oritur^#.] linea ^#.[ex motu puncti fit^#.] linea, ex motu lineae superficies, ex motu superficiei corpus. Ex motu rectae super recta oritur rectilineum. Ex motu rectae circa punctum immotum oritur circulus, etc. Constructiones In E¹, E² : Constructiones figurarum ^#.[igitur^#.] figurarum sunt motus; jam ex constructionibus affectiones de figuris demonstrantur. Ergo ex motu, et per consequens a priori, et ex causa. Geometria igitur vera scientia est. Ergo non invito Aristotele In E¹, E² : Aristotele ^#.[objectum^#.] ejus ^#.[subjectum^#.] ejus, nempe spatium, substantia erit. Neque vero adeo absurdum est, Geometriam agere de forma substantiali corporum. Ecce enim locum Aristotelis 13. Met. text. 3. quo expresse dicit, *In E¹, E² *: dicit, ^#.[Geometriam^#.] abstrahere ^#.[Geometras^#.] abstrahere a materia, fine et efficiente; quo supposito sequitur, ut vel de forma substantiali vel accidentali agat. Sed non agit de accidentali, quia forma accidentalis in sua definitione reali involvit subjectum in quo est, seu materiam, cum tamen Aristoteles dicat Geometriam a materia abstrahere. Ergo Geometria agit de forma substantiali. Hinc mihi haec scribenti sub manibus nascitur pulchra quaedam scientiarum harmonia, nempe re exacte perpensa: Theologia seu Metaphysica agit de rerum Efficiente, nempe mente, Philosophia moralis (seu practica vel civilis, nam, ut a Te didici, una eademque scientia est) agit de rerum Fine, nempe Bono; Mathesis (puram intelligo, nam reliqua physicae pars est) agit de rerum forma In E¹, E² : forma, nempe ^#.[vel idea,^#.] nempe figura, Physica agit de rerum Materia, et ex ejus cum ceteris causis complexu resultante unica affectione, nempe Motu. Mens enim ut In E¹, E² : ut ^#.[Bonum,^#.] gratamque ^#.[bonam^#.] gratamque sibi rerum figuram et statum obtineat, materiae motum praebet. Nam Materia per se motus expers est. Motus omnis principium, Mens, quod et Aristoteli recte visum.

Nam, ut huc quoque veniam, nullibi Aristoteles formas quasdam substantiales ejusmodi sibi imaginatus videtur, quae per se sint causa motus in corporibus, quemadmodum Scholastici capiunt. Definit quidem In E¹, E² : quidem ^#.[naturam^#.] principium [naturam], principium motus et quietis, et formam materiamque vocat naturam, formam autem magis quam materiam, sed hinc quod scholastici volunt non sequitur, formam esse In E¹, E² : esse ^#.[quiddam incorporale,^#.] brutum ^#.[ens quoddam immateriale,^#.] brutum tamen in corporibus, quod ipsum sua sponte sine externae rei In E¹, E² : rei ^#.[consensu^#.] motum ^#.[concursu^#.] motum corpori verbi gratia lapidi deorsum praebeat. Nam forma quidem est causa et principium motus, sed non primum. Neque enim corpus movetur, nisi ab extrinseco moveatur, ut recte Aristoteles non dicit tantum, sed et demonstrat. Verbi gratia, sit globus in plano, is si semel quiescat per se in aeternum non movebitur, nisi accedente extrinseco impulsore, verbi gratia, alio corpore. Eo jam allabente, alterum corpus principium motus impressi est, figura vero, nempe globositas, est principium motus suscepti, nam si globositas afuisset, forte pro re nata, corpus alteri corpori tam facile non cessisset. Ex hoc patet, conceptum In E¹, E² : conceptum ^#.[formae scholasticum ex definitione naturae Aristotelica^#.] non sequi. ^#.[Scholasticum ex definitione formae Aristotelicae^#.] non sequi. Forma igitur est principium motus in suo corpore et corpus ipsum est principium motus in alio corpore fateor; sed primum principium motus est prima et realiter a materia abstracta forma (quae simul est efficiens) nempe Mens. Hinc in solas mentes cadit libertas et spontaneum. Absurdum ergo non est, In E¹, E² : est ^#.[(etsi mirentur quidam solam ex animabus formisque substantialibus activis relinqui a recentioribus animam rationalem)^#.] unicam unicam ex formis substantialibus mentem principium motus primum dici, caeteras a mente motum habere. In E¹, E² : habere. ^#.[Et Aristoteles ut dixi pro certo habet corpus nullum in se solo principium motus habere, et hoc unico^#.] argumento ^#.[Et hoc^#.] argumento adscendit ad primum motorem. Huic objectioni dupliciter In E¹, E² : dupliciter ^#.[aliqui responderunt, primum nihil apud eum posse^#.] hoc ^#.[respondes; primum, hoc argumentum nihil posse apud Epicurum, qui suis atomis largiatur per se motum deorsum. Fateor, apud eum nihil posse^#.] hoc argumentum, nisi ei praedemonstretur, hoc ipsum absurdum et impossibile esse, quod corpus habeat motum a se ipso, In E¹, E² : seipso. Et jam ^#.[quod^#.] et jam tum Cicero ni fallor in libris de natura Deorum facit, eleganter Epicurum irridens, quod quiddam sine causa et ratione in suis Hypothesibus hoc modo introducat. Nam in rerum natura nihil esse deorsum, sed quoad nos, neque igitur causam, cur corpus aliquod in hanc potius quam illam plagam moveatur. Epicuro igitur neganti quicquid movetur ab alio extra se moveri facile occurremus et laborantem existentiae Dei certitudinem vindicabimus. Alterum In E¹, E² : alterum ^#.[objiciunt:^#.] Aristotelem ^#.[objicis,^#.] Aristotelem videri non tam ex hoc axiomate, quod omnis motus principium sit extra corpus motum, quam ex alio: non dari processum in infinitum, ratiocinatum esse. At vero, Vir Amplissime, In E¹, E² : Amplissime, ^#.[te hujus controversiae Judicem appello petoque attente cogites,^#.] an non ^#.[attente cogita,^#.] annon utriusque conjunctione opus sit. Nam nisi admittatur quod movetur ab extraneo moveri, plane ad nullum processum deveniemus, nedum ad infinitum; nam adversarius statim ab initio resistet, et datum aliquod corpus sibi ipsi ad motum producendum per formam suam substantialem sufficere, nullo igitur motore nedum primo, opus esse, respondebit. Concidet ergo scala illa primo statim gradu et velut fundamento subtracto. Deinde etiam Epicurus processum in infinitum admittebat, ergo non tam quid Epicurus admittat, vel non admittat, quam quid demonstrari certo possit, videndum est. In E¹, E² : videndum est. ^#.[Et hactenus igitur mihi satis videor Aristotelicam Philosophiam Reformatae conciliasse, verum ipsius philosophiae manifesta veritas breviter attingenda^#.] est.

^#.[Aristotelicam philosophiam reformatae [conciliasse mihi satis videor, verum reformatae] ipsius philosophiae inevitabilis eventus breviter attingendus^#.] est. In E¹, E² : est. Probandum ^#.[Scilicet quod Theologis, idem et philosophis agendum est. Scripturam sacram sancti patres optimis interpretationibus illustrarunt: mox monachi obscurarunt superstitionibus. Orta luce animorum, theologia reformata triplex est: alia haeretica, quae ipsas scripturas rejicit, ut fanaticorum; alia schismatica, quae priscos patres ecclesiae [rejicit, ut Socinianorum; alia vera, quae ecclesiae] doctores cum scriptura sacra et primitiva ecclesia conciliat, ut Evangelicorum. Similiter Aristotelem interpretes Graeci illustrarunt, scholastici obscurarunt nugis. Orta luce, philosophia reformata triplex est: alia stolida, qualis Paracelsi, Helmontii, aliorumque, Aristotelem prorsus rejicientium; alia audax, quae exigua veterum cura, immo contemtu eorum palam habito, bonas etiam meditationes suas suspectas reddunt, talis Cartesii; alia vera, quibus Aristoteles vir magnus, et in plerisque verus cognoscitur.

Nunc conciliata jam cum Aristotele philosophia reformata, restat, ipsius per se veritas ostendatur, prorsus quemadmodum religio Christiana, tum ex ratione et historia, tum ex scriptura sacra probari potest.^#.] Probandum autem est, nulla dari entia in mundo: praeter Mentem, Spatium, Materiam, Motum. Mentem voco ens cogitans. Spatium est Ens primo-extensum, seu corpus mathematicum, quod scilicet nihil aliud continet quam tres dimensiones, estque locus ille universalis omnium rerum. Materia est ens secundo-extensum, seu quod praeter extensionem vel corpus mathematicum habet et corpus physicum, id est, resistentiam, ăntitypían, crassitiem, spatii-repletivitatem, impenetrabilitatem, quae consistit in eo, ut alio tali ente adveniente cedere, aut quiescere alterutrum cogatur; a qua igitur impenetrabilitatis natura fluit motus. Materia igitur est ens, quod est in spatio, seu ens spatio coextensum. Motus est Mutatio spatii. Figura autem, magnitudo, situs, numerus etc. non sunt entia a spatio, materia, et motu realiter distincta, sed tantum habitudines inter spatium, materiam, motum et earum partes a mente superveniente. In E¹, E² : superveniente ^#.[factae.^#.] Figuram Figuram autem definio terminum extensi. Magnitudinem numerum partium in extenso. Numerum definio unum, et unum, et unum etc. seu unitates. Situs ad figuram reducitur, est enim plurium configuratio. Tempus nihil aliud est quam magnitudo motus. Cumque omnis magnitudo sit numerus partium, quid mirum Aristotelem definisse Tempus numerum motus? Sed In E¹, E² : Sed ^#.[ita^#.] termini ^#.[hactenus^#.] termini tantum explicati sunt, expositumque, quo sensu iis utamur, nihil In E¹, E² : nihil probatum ^#.[adhuc^#.] probatum. Nunc In E¹, E² : Nunc ^#.[ostendendum est^#.] nullis ^#.[ostendamus,^#.] nullis aliis rebus ad explicanda mundi phaenomena et causas eorum possibiles reddendas opus esse, imo nec alias res esse posse; quanquam si In E¹, E² : ^#.[ostendimus^#.] ^#.[ostenderimus^#.] aliis rebus praeter mentem, materiam, spatium et motum opus non esse, eo ipso satis confectum erit Hypotheses recentiorum, qui his solis rebus ad reddenda phaenomena utuntur, esse meliores. Vitium enim Hypotheseos est non necessaria assumere. Jam vero explicari omnes totius Mundi res ex his solis posse, satis lectio recentiorum philosophorum docet, et ex his patet, quae paulo ante posui, cum possibilitatem conciliationis Aristotelicae ostenderem. Deinde quoque notandum est, eas Hypotheses esse meliores quae sunt clariores. Jam vero mens humana nihil aliud imaginari potest, quam mentem (quando scilicet cogitat seipsam), spatium, materiam, motum, et quae ex his inter se comparatis resultant, quidquid superaddideris, verba sunt tantum, quae nominari, et inter se varie combinari possunt, explicari et intelligi non possunt. Quis enim imaginari sibi potest Ens quod neque extensionis neque cogitationis sit particeps? quid opus igitur animas brutorum, In E¹, E² : brutorum, ^#.[plantarum^#.] incorporeas ^#.[plantarumque^#.] incorporeas, formas elementorum, In E¹, E² : Elementorum Metallorum substantiales ^#.[metallorumque^#.] substantiales, extensionis In E¹, E² : extensionis ^#.[et cognitionis^#.] expertes, expertes ponere? Rectius In E¹, E² : Rectius Campanella ^#.[igitur^#.] Campanella in libro de sensu rerum et magia, et Marcus Marci in Ideis operatricibus, falso quidem, congruenter tamen suis Hypothesibus formis istis substantialibus rerum inanimatarum, In E¹, E² : inanimatarum, sensum ^#.[extensione carentibus,^#.] sensum, scientiam, imaginationem, voluntatem tribuerunt. Nec abludit Agrippae occulta Philosophia Angelum cuilibet rei ascribentis quasi obstetricatorem, nec quae Scaliger perì dynámevw plastikh̃w ejusque sapientia disseruit. Ita reditur ad tot deunculos, quot formas substantiales, et gentilem In E¹, E² : Gentilem ^#.[tandem polytheismum.^#.] Et ^#.[prope polyueïsmón.^#.] Et certe omnes, qui de substantiis illis incorporalibus corporum loquuntur, non possunt mentem suam explicare nisi translatione a Mentibus sumta. Hinc enim In E¹, E² : enim ^#.[tributus^#.] illis ^#.[attributus^#.] illis appetitus, et instinctus ille naturalis ex quo et sequitur cognitio naturalis, hinc illud Axioma: Natura nihil facit frustra, omnis res fugit sui destructionem, In E¹, E² : destructionem, ^#.[natura appetit continuitatem,^#.] similia similia similibus gaudent; materia appetit formam nobiliorem: In E¹, E² : nobiliorem; ^#.[et alia id genus.^#.] Cum Cum tamen revera in natura nulla sit sapientia, nullus appetitus, Ordo vero pulcher ex eo oriatur, quia est horologium Dei. Ex his patet, hypotheses philosophiae reformatae Hypothesibus Scholasticis eo praevalere, quod non superfluae, contra tamen clarae sunt.

Restat, ut subtiliore ratiocinio probetur, ne posse quidem alia Entia assumi in explicanda corporum natura, quam quae dixi: Id sic fiet: Corpus omnes id vocant, quod aliqua sensibili qualitate praeditum est, porro ex sensibilibus qualitatibus pleraeque corpori adimi possunt, ita ut tamen maneat corpus. Nam etsi aliquod corpus omni colore, odore, sapore careat, tamen In E¹, E² : tamen ^#.[dicitur esse Corpus. Concedunt^#.] enim ^#.[vocatur corpus. Concedetis^#.] enim, aërem v. g. esse corpus, etsi sit perspicuus, et In E¹, E² : et ^#.[careat saepe colore, odore, sapore; similiter aër est corpus, etiam quando caret^#.] sono ^#.[ita non coloratus, praeterea careat sapore, plerumque et odore et^#.] sono. Rejiciantur igitur qualitates visibiles, audibiles, gustabiles, odorabiles, tanquam minime constitutivae naturae corporis. Ad tactiles ergo res omnis rediit. Et quidem primae illae: calor, humiditas, siccitas, frigus, singulae abesse possunt, calor potest abesse ab aqua, humiditas a terra, siccitas ab aëre, frigus ab igne, et tamen quodlibet horum In E¹, E² : horum ^#.[potest esse^#.] corpus ^#.[est^#.] corpus. Caeterae qualitates tactiles v. g. glabrities, levitas, tenacitas etc. non esse naturae corporis constitutivae, etiam In E¹, E² : etiam ^#.[vulgo^#.] agnoscuntur ^#.[a vobis^#.] agnoscuntur, eo ipso quia secundae appellantur, et ita ortae In E¹, E² : ortae ^#.[ex aliis quae potius sunt constitutivae,^#.] et ^#.[ab aliis,^#.] et praeterea, quia nulla earum est, quae non abesse possit a corpore. Restat igitur indaganda aliqua qualitas sensibilis, quae omnibus et solis corporibus competat, et ex qua velut signo homines corpus a non corpore dignoscant. Ea nimirum est Crassities seu ăntitypía cum extensione sumta. Quidquid nimirum homines sentiunt extensum esse In E¹, E² : esse ^#.[seu vident tantum^#.] (quamquam (quanquam revera semper sit corpus et habeat ăntitypían, licet nobis insensibilem, perceptibilem tamen intellectu) id non statim vocant corpus, putant enim nonnunquam esse meram speciem et fántasma. Quicquid vero non vident tantum, sed et tangunt, id est, in quo ăntitypían reperiunt, id vocant corpus, quidquid vero ăntitypíä caret, id negant esse corpus. In duobus igitur homines tam sapientes quam Idiotae naturam corporis collocant, in extensione et ăntitypíä simul sumtis, illam In E¹, E² : illam ^#.[sumimus^#.] a ^#.[sumunt^#.] a visu, hanc a tactu, unde In E¹, E² : unde ex ^#.[et^#.] ex conjunctione utriusque sensus certificari de rebus In E¹, E² : rebus ^#.[solent,^#.] quod ^#.[solemus,^#.] quod non sint phantasmata. Extensum autem esse nihil aliud est, quam esse in spatio; ăntitypía est, non posse cum alio esse in eodem spatio, sed alterutrum moveri aut quiescere debere. Ex his patet, naturam Corporis constitui per Extensionem et Antitypiam, cumque nihil sit in rebus sine causa, nihil etiam poni debet in corporibus, cujus causa reddi non possit ex primis eorum constitutivis. Jam causa ex iis reddi non potest, nisi per eorum definitiones. Nihil igitur ponendum est in corporibus, quod non ex definitione Extensionis et Antitypiae fluat. Fluunt autem tantum ex ea, magnitudo, figura, situs, numerus, mobilitas etc. In E¹, E² : etc. ^#.[(Motus ipse ex iis non fluit, unde nec corpora motum habent nisi ab incorporeis).^#.] Ex his ^#.[Motus ipse ex iis non fluit. Unde proprie loquendo non datur motus in corporibus, tamquam ens in iis reale, sed a me demonstratum est, quicquid movetur, continuo creari, et corpora quolibet instanti in motu assignabili esse aliquid, quolibet tempore inter instantia medio in motu assignabili esse nihil. Quae res inaudita est hactenus, sed plane necessaria, et atheis os occlusura.^#.] Ex his jam patet, omnium qualitatum et mutationum explicationem ex magnitudine, figura, motu etc. sumendam. Et calorem, colorem, etc. non nisi subtiles motus et figuras esse. Quod superest illud confirmare ausim, Atheis, Socinianis, Naturalistis, Scepticis, nunquam nisi constituta hac philosophia solide occursum iri: quam ego profecto munus Dei credo senectae mundi datum velut unicam tabulam, qua se viri pii ac prudentes in incumbentis nunc Atheismi naufragio servaturi sunt. Briefende in E¹, E² : sunt. ^#.[Disserui hac de re in extemporanea quadam schedula, quam in suas manus delatam V. CL. Theoph. Spizelius nihil merentem licet, Epistolae suae ad Clarissimum Reiserum de Atheismo eradicando nuper editae, velut pannum lacerum purpurae assuit, hoc titulo: Confessio Naturae contra Atheistas. Quod superest, Vir Clarissime, ideo de toto hoc negotio fusius ad Te disserui, quod Judicem harum rerum et scientiorem et aequiorem nullum haberem. Quando et omnes veterum recessus lustrasti, et recentiorum inventa, quando merentur, non aspernaris; atque illos illustrare, hos examinare, unus omnium optime potes. Recte enim judicas, etsi novae sententiae proferantur, earumque veritas evidentissime ostendatur, a receptis tamen publice vocibus vix unquam esse abeundum, quod si fecissent Scholastici, non laboraremus. Vale, patriae decus, et tua praeclare cogitata non absolve (pleraque enim et coepta simul et perfecta sunt rara ingenii felicitate), sed ede.^#.] ^#.[Ego quantulacunque mihi fuit ab exiguo tempore virorum doctorum notitia, horresco tamen, quoties cogito, in quot simul et ingeniosos, et prorsus atheos inciderim. Et volitat per manus hominum Bodini liber ineditus (atque utinam, ut cum Naudaeo opto, nunquam edendus), grandis certe, quem ille vocat, arcana sublimium, in quo professus hostis est religionis Christianae. Vanini dialogi ludus sunt, si comparentur. Legi non perfunctorie, et Deo ex animo gratias ago, quod iis me praesidiis philosophiae (in qua ingratus sim, si tibi multa debere negem) instruxerit, quibus ejus tela nullo negotio repuli. Laudandus est Cl. Spizelii labor, quem ille eradicando Atheismo nunc rursus impendit. Epistolam ejus de hoc argumento his nundinis emissam videris opinor. Accipe, quid mihi cum eo contigerit. Conscripseram aliquando per otium, tumultuaria tamen opera in diversorio duas circiter plagulas, quibus de demonstranda solito accuratius immortalitate animae, et existentia Dei agebam. Has communicaveram amico. Per hunc venere in manus Pl. Reverendi Speneri, Pastoris Francofurtensium, auctore tamen merito dissimulato. Spenerus Spizelio transmittit; Spizelius suae illi epistolae ad Ant. Reiserum, de eradicando Atheismo nuperae fini adjecit, sub tit. Confessio naturae contra Atheistas. Sed ego non improbo, verum doleo, quod mendosissime illud sxédion impressum est: inprimis sorites ille, quo demonstrare conatus sum immortalitatem animae, mutatis linearum initialibus, mire perturbatus est. Spizelius fatetur, se auctorem ignorare. De ipsa demonstrandi ratione judicium exspecto. Neque vero laudem, sed examen peto, quando religionis interest, non perfunctorie defendi. Quanquam interim in utraque longe altius penetrasse mihi videor. Neque enim, quae de perpetua creatione in motu, et intima entis cogitantis, seu mentis natura ab eo tempore erui, illic leguntur.

Scripseram aliquando tibi de societate, quam quidam Germani moliantur. Ita esse docebit scheda germanica aliquot plagularum, titulo collegii Philadelphici a Goezio bibliopola edita. Sed mihi suave somnium videtur, velut societas roseae crucis. Schurzfleischius ille, qui apud vos est, mirum, quantam in Parnasso seditionem excitaverit. Pervellem scire, quid magni viri apud vos de hoc specimine sentiant, a quibus ille provehi sperat. Boeclerus illi ab aula minitatur. Itinerarii politici, quod nunc prodit, auctor est haud dubie Burgoldensis ille commentator in instrumentum pacis. Obstupesco ad audaciam viri.^#.]