Leibniz an Koch

Cornelius Dietrich Koch, Professor an der Universität Helmstedt, suchte als angehender Docent die Protection Leibnizens, um durch ihn befördert zu werden. Er empfahl sich ihm durch seine aristotelischen Studien, insofern er zur Erklärung des Aristoteles den griechischen Text und die richtige Bedeutung der Wörter zu Hülfe nahm. Leibniz läßt es nicht an Anregung zur Fortsetzung dieser Studien fehlen; er giebt Weisungen zur Interpretation schwieriger Stellen und macht Verbesserungen, wobei er nicht nur seine eingehende Bekanntschaft mit Aristoteles als Philosophen, sondern auch genaue Kenntniß von der Bedeutung der griechischen Ausdrucksweise zeigt. — Außerdem wird Koch von Leibniz aufgefordert, über die historische Entwickelung der Philosophie, namentlich der Metaphysik und Logik, Studien zu machen.

Die im Archiv für Geschichte der Philosophie Bd. I. S.395ff. nach Abschriften veröffentlichten Leibnizischen Briefe an Koch sind mit den in der Königl. Bibliothek zu Hannover befindlichen verglichen worden.

[Leibniz an Koch] 1.

Dum forte schedas meas excutio, reperio missam mihi a Te olim versionem trium priorum Aristotelis capitum libri primi de prima philosophia.¹ Hanc ergo non sine veniae petitione nunc Tibi, etsi tardius, cum aliis remitto. Non vacavit aliorum conferre versionibus praeter Bessarionis quam operibus Aristotelis inseruit Duvallius.

Nonnulla ut vides in marginibus et inter lineas notavi, in quibus mihi vel versio vel Aristoteles ipse aliqua animadversione aut declaratione indigere videntur.

Generatim vellem ego in Aristoteleis vertendis non tam quaeri elegantiam circumlocutionis quam verborum proprietatem claritatemque. Itaque malim adhiberi vocabula philosophica propria et usu huic de qua agitur significationi dicata, quam vaga et laxa. Sic cum opus est, malim dici universalia, essentiam, formam, principia, quam universa, substantiam, speciem, initia. Vicissim laxis nolim substitui quae strictam usu philosophorum significationem sunt nacta; sic gnvsin nolim verti scientiam (quod Êpist®mhV proprium est), sed cognitionem cap. 1. Et licet interdum in eo ipse Aristoteles peccaverit et alibi proprie sumta hoc loco laxe usurpet, attamen tunc laxo vocabulo opus est in versione, ne proprium alieno loco adhibitum ambiguitatem pariat, neque enim peccatum autoris est imitandum. Sic cum animalibus fðrónhsiV, cap. 1. tribuitur etiam sine memoria et discendi proficiendique facultate, apparet hic non intelligi quod alibi Aristoteles vocat prudentiam, sed simpliciter cognitionem, quemadmodum et fðrónhsiV sic verti debet cap. 2. Nec in verbis philosophicis usurpandis multa veniae petitione praefationeque opus puto, quo enim alio loco rectius adhibeantur? ut cum materia dicitur esse subjectum (äypokeímenon) cap. 3, ego quidem non adderem: si verbo venia detur.

Est etiam ubi versio plane abire videtur a mente autoris. Ut cum cap. 2 divortium fit ab aliis interpretibus qui ordinem in tradenda sapientia seu primaria scientia contrarium ajunt esse ei, quo aliae scientiae sunt inventae, ubi haec versio pro contrario ponit ad priorem ordinem relatum; item cum diameter incommensurabilis dicitur, cum intelligatur diagonalis lateri incommensurabilis, nempe in quadrato. Sic cap. 3 cum dicitur: Nec si quis vel voluntario rerum motui vel casui tantum operis tribuat (quantum scilicet est productio universi) recte quid proferet, vertendum erat casui vel fortunae, id enim significare aütómaton kaì tycð#n ex aliis libris Aristotelis, praesertim physicae acroaseos, scimus. Sunt etiam in quibus non assentior ipsi autori, ut cum animalia auditus expertia disciplinae incapacia facit, cum discrimen experti et artis praecepta docti exponit, cum artem quae saepe praeceptis sola experientia constitutis constat, confundit scientiae cujus est causas tenere.

Haec autem, vir doctissime, non ideo notavi ut te deterream, sed potius ut excitem, quo magis solidam laudem in iis quae forte moliris, consequare. Ego certe uti valde iis cupio, qui de publico et literis interioribus bene mereri student; ita hoc mihi quasi jure meo sumo, ut desiderata illis mea proponam. Etsi enim facilius sit optare et hortari quam exequi, plurimum tamen refert, sibi optima quaeque praefigere et ad praeclara eniti. Specimen etiam tuum Germanici carminis non est contemnendum. Interea quid nunc agites, nosse pergratum erit. Vale. Dabam Hanoverae 28 Februarii 1701.

Beilage

Dn. Kochius, Artium Magister apud Helmestadienses, qui scholas illic juvenibus aperit, misit ad me specimen versionis Metaphysicorum Aristotelis, capitum scilicet trium priorum libri primi. Ego plerisque versionibus Aristoteleorum scriptorum, praesertim Theoreticam philosophiam et res abstractas spectantium, quas extare video, minime sum contentus, affectant enim interpretes elegantiam quandam latinitatis et verba Scholae propria circumeundo vitant, pro universalibus, principiis, formis, essentia substituunt universa, initia, species, substantiam, et ita porro. Saepe etiam ne intellexisse quidem vocabula videntur. Et vocabula a philosophis certo sensui alligata, vulgi more vage usurpant, ut cum gnvsiV vertitur scientia, quae deberet cognitio. Transitiones etiam non bene exhibent; ponunt igitur, cum oporteret jam aut propterea, Graecorum ambiguitate decepti. Denique meo judicio in autore tam saepe obscuro et abrupto deberent admiscere aliquid paraphraseos, sed inter uncinos, ut a textu distingui possit, alioqui enim versio non aut vix nisi maximo labore intelligetur. Relegi ergo illud specimen, et nonnulla quae videbantur aliis superscriptis correxi, quanquam mutassem multo plura, si mea res ageretur. Quaedam etiam annotavi ad marginem, nunc rationem reddens correctionis meae, nunc ipsum Aristotelem explicans aut etiam ab eo dissentiens.

Sic cum Aristoteles cap. 1 dicat, quaedam animalia fðrónhsin quidem habere aut esse fðrónima, memoria tamen carere, atque ideo discere non posse, putavi fðrónhsin vertendam hic non prudentiam, sed cognitionem, neque hic philosophico Aristotelis sed vulgari sensu usurpari. Nam prudentia quae experientia oritur et futurum ex praeterito dijudicat, sine memoria esse non potest. Aristotelis autem mens haec esse videtur, Animalia quidem habere cognitionem, sed ut discere et proficere in cognitione possint, etiam memoria opus habere, quam non habeant omnia. Et putat omnia quae auditu sonos non percipiant, etiam memoria carere, in quo vereor ne sit falsus. Nam fortasse apis auditu non caret, cum compertum sit etiam araneos audire, et non video cur necesse sit memoriam auditui esse alligatam. Illud quoque in Aristotele desidero quod non explicat, cur animalibus quae memoriam habent, non etiam acquiratur experientia quam hominibus supra animalia tribuit. Illud recte notat, hominibus ab experientia demum artem nasci.

In eodem capite non bene explicat Aristoteles discrimen Experti et artis praecepta tenentis, cum ait, expertum aptiorem esse ad agendum quam praeceptis instructum; quia Medicus exempli causa per se Socratem, per accidens vero hominem sanet, ars vero pertineat ad universalia. Sed sciendum est, artem etsi non ad Socratem pertineat, tamen nec ad hominem tantum referri, sed ad talem hominem, colericum, febri laborantem, et a medico experto etiam in curando animum dirigi ad universalia seu ad ea, in quibus Socrates iis quibuscum antea egit Medicos assimilatur. Experti igitur praerogativa super eum qui sola habet praecepta, in his potissimum consistit, quod peritus in iis quae jam expertus est, plus habet fiduciae, quam is qui praecepta tantum tenet, si non et rationes (ut plerumque fit) intelligat. Deinde experto, praeterea perito promtius et quasi sponte occurrit quid sit agendum, imaginatione priora aut similia repraesentante, cum praecepta habenti conclusiones saepe (quoties praecepta scilicet non ut loquuntur in terminis iisdem hunc casum habent) non sponte nascantur, sed meditatione debeant indagari, ut adeo in his peritus similis sit ei qui Tabulam Pythagoricam memoria tenens promte computat, doctus vero illi qui digitis computando haec eadem quae Tabula docet, indagare primum cogitur. Denique haec praerogativa est periti, quod multas habet observationes quae nondum in artis praecepta sunt redactae. Interim sunt tamen et in quibus doctus praestat perito. Nam potest fieri, ut multa expertus attentione caruerit aut non valeat memoria et imaginatione, et contra, ut doctus valeat ingenio et vi ratiocinandi. Hinc saepe fit ut in bello juvenis dux vix schola egressus rectius judicet, quam alii senes. Praeterea sciendum est in libris et praeceptis artis alicujus jam bene excultae reperiri observationes innumerabiles, a multorum collectas experientia, quas unus aliquis propria tantum nitens experientia habere non potest. Unde merito medici docti iidemque ingeniosi et prudentes, etiam imperiti, Empiricis praeferuntur, praeterquam in iis ipsis casibus, in quibus Empiricus peritiam multo usu est assecutus. Postremo non satis proprie dictum ab Aristotele puto, a Medico sanari Socratem, sed hominem non nisi casu. Est enim Socrates homo per se, non per accidens, neque casu. Id voluit, Socratem sanari non tam quam homo est, sed qua talis homo, nisi voluit etiam bestiam eodem morbo laborantem a medico sanari potuisse.

Quod etiam ibidem habet Aristoteles, Artifices habere causas exploratas, non semper est verum. Certe in Medicina magna pars observationum quibus ars nititur, talis est, ut causae sufficienter redditae nondum habeantur. Et ars est systema ordinatum praeceptorum quae vera esse, si non ratione, certe experientia didicimus; itaque etiam qui tale systema habet, docere potest, etsi causarum cognitione sit destitutus.

Initio capitis secundi dicit versio: primum sapientem putamus, quantam possit quisquam, maximam rerum omnium scientiam habentem, non utentem singularium rerum experientia. Sed cur Aristoteles a sapiente excludat peritiam, non apparet. Itaque haec potius mens ipsius videtur, sapientiam res ita scire, ut de iis etiam ante experientiam singularium judicare et ita praevidere possit, quae alii tentamentis et periculis discere coguntur. Itaque loco verborum: non utentem singularium rerum peritia, ponerem: etiamsi non sit per singularia expertus.

Ibidem non satis firmiter ratiocinatur Aristoteles, cum ut ostendat sapientiam circa difficiliora versari, ait universalia magis difficilia esse. Id quidem verum est in iis quae a posteriori colligere oportet, ubi paulatim a specialibus per minus universalia ascenditur ad generalissima; sed in iis quae causis et ratione constant secus est, ibi enim unversalia sunt priora et faciliora. Et mox ipse fatetur principia esse simpliciora seu ex paucioribus constituta.

Eodem capite versus finem obscure loquitur Aristoteles, sed sensus est, in sapientia seu praestantissima disciplina ordinem esse contrarium ei, quo usi erant homines in constituendis artibus vitae commodis inservientibus aliisque etiam contemplativis scientiis; nam incepisse ab admiratione ac dubitatione, ut si quis miretur machinas se sponte moventes antequam causam videat, vel conversiones solis, vel diagoniam lineam in quadrato lateri incommensurabilem, mirum enim videri, longitudinem quae minima non est, in mensuras resolvi non posse. In sapientia autem constituenda, tanquam supremo fastigio, locum habere debere proverbium, quod dicat: melius in fine et fieri statim ab initio; quod in aliis demum ubi didicimus postremo assequimur, non admirari, ut Geometra adeo non admiratur lateris incommensurabilitatem, ut potius maxime admiraturus esset, si commensurabile a quoquam ostenderetur. Incipit autem vulgus ab obscuris et ab admiratione, sapiens autem a principiis claris seu a priori, atque ita contraria via incedit. Itaque cum alii interpretes locum ita vertissent: ordinem vero ejus instituere decet contrarium ejus quem in superioribus inventis (locutus erat de artibus ad vitae commoda aut curiositatem etiam pertinentibus) observavimus, noster pro contrarium ejus vertit respectu habito ad eum quem in superioribus inventis observavimus, sed in eo mentem autoris non est assecutus.

Cap. 3. äomoiomer² Anaxagorae velim verti similaria, et pro id ex quo causa motus proficisceretur, verti: causam motus efficientem, de ea enim sermo est autori. Et cum circa finem capitis ita vertitur: nec si quis vel voluntario rerum motui vel casui tantum operis (effectione scilicet universi) tribuat, recte quid proferet, vertendum est: casui vel fortunae, est enim aütómaton kaì tycð#, quae ex physicis scimus significare casum et fortunam, nam aütómaton hic non est voluntarium, sed opponitur fortunae, ut habeat locum in actionibus ratione carentibus, uti fortuna in iis quae ratione utenti praeter expectationem eveniunt.

Aus der Antwort Koch’s wird Folgendes mitgetheilt:

Nunc occupatum fere tenent Metaphysica. Non illa sane Scholasticorum monstra, sed Aristotelica de rerum omnium hujus universitatis causis primis ac principiis, intellecta illa quidem a paucissimis, sed tamen non aspernenda dogmata ............ Nec novum est Philologos etiam philosophari ......... Et Philologia Graeca inprimis indigent Aristotelis Metaphysica. Cujus inscitia peperit nobis monstra illa nondum satis excussa, nedum exstincta. Dedit in id etiam aliquando operam Ill. Exc. Tua. Quippe cujus de emendanda Metaph. et notione Substantiae commentationem sane egregiam recensitam legi apud Act. Collectores Lips., impetrare ipsius exemplum in hunc diem non potui. Critica indigere Arist. Met. ostendam fortasse brevi Dissert. de Arist. tÖ ti 3n eÏnai deque Gr. accentibus. Quam ut recte absolverem, vellem esset Aristotelis exemplum unum vel alterum Ms. ad manus. Quod non modo in hac Bibliotheca, sed fortassis etiam in Viennensi et Augustana frustra quis quaesiverit. Ill. Spanhemii de usu et pr. N. lib. evolvi, sententiam de acc. Gr. ejus Viri cogniturus, at incassum ...........

Helmst. XX Maji

CICICCCI.

[Leibniz an Koch.] 2.

Recte a te factum puto, quod philologicis studiis philosophica conjungis. Certe Aristotelem aliosque veteres Graecos philosophos in fontibus legenti multa occurrent, quae vulgo interpretes parum animadvertunt. Mihi certe versiones Aristotelis quae extant aliquando parum satisfecerunt, quod metaphrastae non satis philosophi essent; Graecos quoque commentatores quam pauci consulunt? a quibus tamen constat, Aristotelem melius intellectum quam ab iis qui postea sunt secuti. Aristotelici toû ti 3n eÏnai etsi vis appareat, non tamen satis constat, quomodo notio Autoris ex verbis oriatur. Pro certo habeo, accentus esse antiquiores quam cl. vir Joh. Dan. Major sibi persuaserat, sed qui verum eorum usum explicare in se susciperet, deberet posse rationem reddere regularum, e.g. cur ultima longa accentus in antepenultima non sit, et cur nunquam accentus in syllaba collocetur, quae sit ipsa antepenultima anterior, aliaque id genus.

De Natura substantiae nunquam edidi dissertationem, et quod in Actis Eruditorum recensionem esse putasti, est ipsum meum Schedisma. Perplacuit

tuum specimen versionis Germanicae ex Amynta Tassi¹, quod ejus opusculum multi Hierosolymae liberatae praetulere. Illud nosse velim, an Germanica tua iisdem cum Italis numeris seu pedum legibus astrinxeris. Vale. Dabam Hanov. 14 Julii 1701.

[Leibniz an Koch.] 3.

Pro pio voto gratias ago, rursusque pro ineunte mox anno multisque aliis omnia fausta precor. Programma tuum aliqua non contemnenda nobis pollicetur, unde Philosophia profectum capere possit. Ad idem programma hoc tantum observo, Hippocratem Geometram (notum inventa Lunulae quadratura) diversum esse a Medico. Ad explanationem Aristotelis veteres ejus interpretes Graecos adhiberi, ubique e re foret. Itaque probe notas Alexandrum Aphrodisaeum Sonero et similibus esse proferendum, etsi non aspernandus habeatur Sonerus¹, nisi quod abusus est philosophia ad Antitrinitariorum errores propagandos. Quod superest, vale et me ama. Dabam Guelfebyti 24 Decemb. 1705.

[Leibniz an Koch.] 4.

Gratias¹ ago pro programmate quo institutum laudabile Historiae Logicae condendae exponis, et sententiam meam postulas. Interest an omnem cogitandi artem logicae vocabulo comprehendas, an eam solummodo quae in rationis usu consistit. Vides enim latiore significatu etiam imaginandi et memorandi artes huc pertinere. Quodsi rationis tantum artem intelligas, eam rursus duplicem reperio, aliam quae in exponendo, aliam quae in comprobando versatur. Utrobique et judicio et inventioni locus est. Et rursus tam in judicando quam in inveniendo et Analysi et Synthesi uti licet. Libellus de arte combinatoria, quem Tibi quaesitum ais, a me adolescente compositus editusque est Lipsiae A. D. 1666, recusus postea me ignaro. Combinatio ad Synthesin pertinet. In comprobando duo sunt gradus, vel enim certa patet ad veritatem via, vel verisimilibus contentos nos esse oportet, tunc scilicet cum non adsunt sufficientia ad veritatem definiendam data. Sed doctrina de verisimilitudine nondum a quoquam pro dignitate tractata est. Aristoteles enim probabilitatem de qua agit in Topicis, in aliorum autoritate et applausu posuit. Endoxa illi quae aliis placent, paradoxa quae non placent. Itaque tradidit regulas quasdam vulgo receptas, aptas magis ad aliorum approbationem obtinendam quam ad verisimilitudinem indagandam, quae non tantum ex aliorum judiciis, sed et rebus ipsis pendet nec topicis illis pronuntiatis parum firmis, sed aliis longe fundamentis nititur. Casuistae qui de probabilitatibus in re morali parum apte scripsere, etiam Aristotelis notionem sequuntur, sed eam male applicant ad quaestiones conscientiae, ubi magis verisimilitudo rerum quam opinio hominum spectanda. Etsi nonnihil et aliorum judicia et testimonia pertinerent ad verisimilitudinem rerum [sed ita ejus tantum partem faciant, quemadmodum et personae inter res computantur. Est enim aliquid verisimilitudinis in eo, ut alios recte sentire credamus]. Hanc Logicae partem inter desiderata colloco, extant tamen sparsim ejus semina nec uspiam magis quam apud Jurisconsultos, ubi praesumtiones, indicia, conjecturae, probationes plus minusve plenae passim in considerationem veniunt. Harum ergo partium omnium Historia utiliter tractaretur. Indagare operae pretium esset, annon aliquid certi de formis syllogisticis ante Aristotelem innotuerit; vix enim verisimile puto Aristotelem simul invenisse et adeo provexisse hanc doctrinam. Interim posteriores quartam figuram non male adjecere, quam Galeno tribuit Averroës, etsi nullum ejus vestigium sit in scriptis Galenicis quae extant. Quos vulgo vocant modos indirectos primae figurae, revera sunt quartae². [Et inepte eos invexere quidam Logici, ut quartam Galenicam vitarent. Sane nuda transpositio praemissarum non mutat figuram, cum semper illa sit major vel minor propositio, in qua major vel minor terminus conclusionis extat, quocunque praemissa ponatur loco. Cum ergo illi modi primae dicti indirecti habeant hoc sensu medium praedicatum in propositione majore, et medium subjectum in propositione minore, haud dubie pertinent ad quartam figuram, non ad primam.] Inveni olim cujusque figurae modos bonos sex nec plures aut pauciores esse posse. Vellem scire, quis primus excogitaverit observationem de terminis distributis et non distributis, unde regula, quod terminus non distributus in praemissis nec possit esse distributus in conclusione, nam apud Aristotelem nullum hujus rei est vestigium, et tamen ex illis regulis compendiosius quam ex Aristoteleis modi utiles demonstrantur. Summulistae certe et similes Scholastici inter multa inania, quaedam non contemnenda protulere [nec omnino sperni merentur. Scis Petrum Hispanum ad Papatum pervenisse]. De methodo etiam disputandi interrogatoria Veterum non inutilis foret tractatio, possetque ea ars nonnihil restitui ex dialogis Socraticorum, sed utilior est ad litigantium examina quam ad certamina philosophorum et magis prodest ad eliciendum ex hominibus ea quae norunt, quam ad indagandum quae ignorant. De caetero citas autorem artis utendi ratione exemplis fere juridicis illustratae. Quis ille sit, non bene dignosco, nec quae sint Philanalyticorum in Germania societates; [Jungii ea de re consilium intra destinata stetit]. Reimmanniani de Historia Logica libelli titulum improbavit Mollerus, ut memoras, sed ei Reimmannus nuper in Historiae literariae Sciagraphia respondit. Joachimus Jungius dignus est cujus cum summa laude mentio fiat, nam mea sententia vir ille fuit magnus et verae Logicae scientia omnes alios vicit, ne autore quidem Artis cogitandi excepto³. Circa demonstrationes logicas nescio an aliquid communicaverim amicis praeter illud fortasse quod dixi de 24 modis utilibus, sex scilicet in figura unaquaque.

[Dum haec scribo, incidit in manus programma Tuum aliquot abhinc annis editum de unico solvendi omnis sophismatis modulo. Sed ut verum fatear, quae ex autore Artis cogitandi afferuntur, non admodum probo. Ex una certe syllogismi propositione vi formae non colligetur conclusio, etsi materiam spectanti saepe altera praemissarum, quippe facilior, dissimulari possit, et eo casu dici potest, unicam considerari conclusionis rationem, non alias. Nec semper difficultas in minore consistit, sed non raro major potius probanda est. Et non raro utraque praemissarum exprimi meretur, aut peculiari attentione indiget. Et saepe ad judicandum plurimum interest Enthymematum omissa supplere, cum plerumque in illa herba lateat anguis erronei argumenti. Itaque post inventas syllogismorum regulas velle ad nescio quod judicandi principium unicum a formarum regulis independens, foret ab arte reperta redire ad statum naturae rudis. Respondere ad argumentum dicendo, nullam esse in eo prolatam rationem, non esset respondere nisi ad conclusionem, dicendo nullam esse allatam ejus prolationem. Et si hoc liceret, optimis etiam syllogismis simili effugio illuderetur, nisi tandem ad formam aut materiam, id est praemissas deveniatur. Potest tamen concipi aliquod lineandi genus, cujus spe deprehendere licet inconsequentias modorum non legitimorum, certis observationibus adhibitis. Est enim in syllogismo quoddam matheseos imitamentum].⁴

[Leibniz an Koch.] 5.

Objectionibus quas transmisisti¹, ipse credo respondebis facile, si id negotii tibi datum fingas. Objectionis primae exemplo hoc patebit. Dixeram, Mentem esse Ens cujus actio est cogitatio. Ais, Deistam (vel potius Atheistam, nam Deista et DEi existentiam et animae immortalitatem admittere potest) responsurum, Mentem esse accidens, adeoque nullam ejus esse actionem. Sed negari saltem non potest, esse aliquod Ens cujus propria actio sit cogitatio. Propria, inquam, ut scilicet non ob inexistentiam alterius proprie cogitantis cogitare dicatur. Quod Ens cum in sequentibus incorporea substantia esse demonstretur, utique hanc substantiam appellare Mentem in meo arbitrio est, tantumque controversia de nomine moveretur a negante. Caeteras objectiones etiam scopum non ferire, tua sponte (opinor) animadvertes, et serram hanc reciprocare per literas prolixum foret. Vale. Dabam Guelfebyti 18 Novembr. 1709.

Leibniz hat die folgende Bemerkung hinzugefügt:

Hanc Ratiocinationem, in quam objectiones directae sunt, olim Illmo. Baroni Boineburgio p.m. dederam. Is celeberrimo Spenero, Francofurtensium tunc concionatori, qui Cl. Spizelio misit. Spizelius libello de Atheismo eradicando inseruit, Speneri esse credens, qui autorem, quem tunc non norat, non significaverat. Postea Spizelius didicit ratiocinationem a me perfectam, ut ex literis ejus ad me datis patet.

[Leibniz an Koch.] 6.

Pro doctissimo programmate gratias ago, quo ad Historiam Theologiae omnigenae scriptores indicas. Theologiae Naturalis Historia distinguetur merito ab Historia Scientiae generalis, quae itidem cognitione non indigna foret; et nosse vellem quis primus Metaphysicam in formam artis redegerit, tradideritque in disciplinae vel systematis modum. Nam Fonseca et alii in Aristotelem commentati systematici non sunt. ......¹ Gallis Bonjour (cujus in Tuo programmate meministi) non Augustinus nomine, sed Augustinianus ordine, qui inscriptiones Aleppo missas exposuit, non alius est a Guilielmo Bonjour. Cudworthi (Richardi opinor praenomine) Systema intellectuale mihi dono ante annos aliquot misit filia ejus, foemina ingeniosissima, quae et literas nonnullas de rebus philosophicis mecum commutavit. Autor pro parte fecit, quod faciendum censeo, ut non tam enarrentur omnia de rebus divinis dogmata hominum, cum errorum numerus sit infinitus, quam excerpantur utiliora inservientiaque ad illustrandam veritatem quae unica est. Itaque et Historiam cultuum seu rituum sacrorum ab Historia dogmatum secerni interest, ne multitudine obruamur.

Hanov. 22 Decbr. 1709.

[Leibniz an Koch.] 7.

Literas tuas hic accepi cum programmate, unde apparet, quanto jam tempore Logicam pariter Metaphysicamque docueris. Id vero me non monente Administri rerum Smi. Electoris facile intelligent. Ego tamen si qua in re prodesse tibi possim, studium meum non patiar desiderari. Polyhistoris Logici non spernenda opera erit. Keckermanni et Joh. Pet. Ludovici aliqua in hoc genere extant.

Velim disquiri, nihilne de formis syllogisticis ante Aristotelem praeceptum extiterit: aegre enim credo, rem ab eo simul coeptam perfectamque fuisse.

Velim etiam scire, quis primus excogitaverit doctrinam quae praedicatorum quantitatem ex propositionum qualitate deducit, ostenditque omne praedicatum propositionis negativae esse universale, et omne praedicatum propositionis affirmativae (vi formae) esse particulare, quae consideratio, jam nota quibusdam Scholasticis, insigne demonstrandorum modorum compendium praebet et tamen ni fallor apud Aristotelem haud extat.

Nihilne tibi interim circa vetera mea quaesita repertum? illud praesertim, quis primus Metaphysicum systema dederit. Vale. Dabam Guelfebyti 31 Aug. 1710.

Auf dem Schreiben Koch’s, Helmst. 7. Mai. 1715, hat Leibniz bemerkt:

Quia non dantur in natura duo individua perfecte similia, hinc principium individuationis idem est quod absolutae specificationis, qua res ita fit determinata, ut ab aliis omnibus distingui possit.

Logica vulgaris scholarum majores usus habet quam multi putant, quod etiam Wolfius in sua diss. de Methodo Mathematica Elementis praemissa agnoscit. Lockius aliique qui spernunt non intelligunt.

1. 1Die Beilage enthält eine weitere Besprechung dieser Übersetzung.
2. 1Koch hatte eine Übersetzung in Versen des Prologs von Tasso’s Amyntas seinem Schreiben beigefügt.
3. 1In dem Archiv für Geschichte der Philosophie Bd. I. S.397 ist dieser Name zweimal Gonero gedruckt. Soner (gest. 1612 als Professor in Altorf) war seiner Zeit als Ausleger des Aristoteles berühmt.
4. 1Der folgende Brief ist nach dem ersten Entwurf, der unter den Leibnizischen Manuscripten auf der Königlichen Bibliothek in Hannover vorhanden ist, abgedruckt. Dieser erste Entwurf ist vollständiger, als die Abschrift von dem Original, die im Archiv für die Geschichte der Philosophie Bd. I. S.398ff. sich findet, und datirt ist: Dabam Brunsvigae 2. Sept. 1708. Die Stellen des Entwurfs, welche die Abschrift nicht enthält, sind durch [ ] eingeschlossen.
5. 2Die Abschrift enthält hier die Worte: si modo praemissae transponantur.
6. 3Die Abschrift enthält hier Folgendes: Lockii in hoc genere mediocris apud me est opinio, etsi enim sit satis ingeniosus, non tamen satis est solidus aut profundus.
7. 4Schluß fehlt. Ohne Ort und Datum.
8. 1Koch hatte eine Anzahl Bemerkungen zu Leibnizens Aufsatz: Mentis humanae immortalitas continuo Sorite demonstrata (siehe Bd. IV. S.109) an Leibniz überschickt.
9. 1Ein Wort unleserlich.