Leibniz an Tolomei

GerhardtLatin

Als Leibniz auf seiner italienischen Reise sich in Rom befand (October 1689), lernte er den Jesuiten Pater Grimaldi kennen, der im Begriff war, nach China als Präsident des dortigen mathematischen Tribunals zu gehen. Leibniz theilte die hohe Meinung des 17. Jahrhunderts über die Cultur, Kunst und Wissenschaft der Chinesen; sie erhielt durch den Umgang mit Grimaldi neue Nahrung. Hierzu kam, daß Leibniz besonders durch die asiatischen Missionen der Jesuiten eine weitere Vervollkommnung in Betreff der Kenntniß der Länder-, Völker- und Sprachkunde der innerasiatischen Länder sich versprach. In diesen Ansichten befangen, unterhielt er sehr sorgsam den brieflichen Verkehr mit den hervorragenden Mitgliedern des Jesuitenordens in China. Dieser Verkehr wurde durch den General-Agenten des Ordens in Rom, Pater Tolomei, vermittelt. Dies ist die Veranlassung zur Correspondenz Leibnizens mit demselben.1

Aus der Correspondenz mit Tolomei werden die beiden folgenden Briefe Leibnizens aus dem Jahre 1705 mitgetheilt. Sie sind mit ganz besonderer Sorgfalt abgefaßt; man sieht daraus, welchen Werth Leibniz auf die Beziehungen zu den kenntnißreichen Mitgliedern des Jesuitenordens legte.

In dem ersten Schreiben berührt Leibniz vornehmlich die wissenschaftliche Thätigkeit Tolomei’s; er zeigt hierbei, wie eingehend er das Gebiet der Religion in Betreff des Glaubens durchforscht hat. Philosophisch streift er den Unterschied zwischen dem menschlichen Verstand und dem geistigen Vermögen der Thiere. Et homines ipsi, lauten seine Worte, quatenus non nisi Empirici sunt, animalium tantum more procedunt. Sed veritates aeternae et necessariae, quae solae universalitatis perpetuae nos certos reddunt, adeoque etiam rationes et scientiae in bruta non cadunt. — In dem zweiten Schreiben geht Leibniz, durch die Schrift Tolomei’s: Philosophia mentis et sensuum secundum utramque Aristotelis methodum pertractata veranlaßt, auf den Begriff des Continuirlichen ausführlich ein; er verbindet damit eine zusammenhängende gedrängte Darstellung seiner Metaphysik, wie sie nicht leicht anderswo gefunden wird. Aus dem Labyrinth in Betreff des Begriffs des Continuirlichen — Leibniz gebraucht diesen Ausdruck öfters — hat er keinen andern Ausweg gefunden, als Raum und Zeit als eine gewisse Reihenfolge von entweder simultanen oder aufeinander folgenden Zusammenmöglichen aufzufassen (Mihi olim meditanti visum est non aliter illo Labyrintho continui exiri posse, quam ipsum quidem spatium perinde ac tempus commune non accipiendo pro alio quam quodam ordine compossibilium vel simultaneorum vel successivorum). Was von einem vorhandenen Ganzen abgetrennt werden kann, das ist wirklich in ihm vorhanden; anders ist es mit dem Möglichen oder Idealen, wie z.B. eine Zahl nicht aus allen möglichen Brüchen entstanden aufgefaßt werden kann; auch kann kein einfacher oder kleinster oder letzter Bruch gedacht werden. Die Theile einer Linie entsprechen in Proportion den Theilen der Einheit. Aus diesen und anderen hat Leibniz den Begriff der Substanz sich gebildet; die durch Zufall entstandenen vorhandenen Dinge haben ihren Ursprung Ên tÖ dynamikÖ, d.h. in activer und passiver Kraft, was man gewöhnlich Form und Materie und Beschaffenheit nennt. Die Ausdehnung dagegen und die darin enthaltene Masse, die nach der Meinung vieler die körperliche Substanz zu bilden scheinen, hält Leibniz in Übereinstimmung mit vielen Philosophen des Alterthums nur für Phänomene, welche die thätigen Seelen wahrnehmen; aus diesen Seelen, verbunden mit irgend welchem Passiven, besteht das ganze Universum. Hieraus ist auch offenbar, daß jedes reale Ganze eine discrete Größe ist, die continuirliche Größe existirt nur in der Vorstellung. Daher kann es weder eine unendliche Zahl, noch eine unendliche Linie geben. Die Harmonie der Substanzen, das ist der mit Wahrnehmungen ausgerüsteten Monaden, ist von dem All-Urheber, von Gott, im voraus festgestellt. Wer alles dies begriffen hat, wird keine Schwierigkeit in dem Verständniß der allgemeinen Philosophie finden; auch für die Theologie ist es förderlich. Zum Schluß ruft Leibniz aus: Utinam haec omnia redigere vacaret in Euclideas demonstrationes, quemadmodum fieri posse video.

[Leibniz an Tolomei.] 1.

Hanoverae 6. januar. 1705.

Cum nuper ad TE scriberem, interturbantibus forte quibusdam negotiis omisisse me animadverto nonnulla, quibus responsum debebam, quod huic velut appendici priorum literarum insero. Etsi enim verear ne Tibi majoribus occupato intempestiva accidant, negligentiae tamen culpam evitandam mihi putavi, cum penes Te sit differre in commodius tempus, quibus nunc animum advertere non vacat. Consilium Tuum renovandi augendique Bellarminum magni momenti est ac Te imprimis dignum. Multa suppeditata sunt labentibus temporibus quae Bellarmino deerant. Editi sunt scriptores ex Manuscriptis qui olim latebant, quaedam veterum opera asserta suis autoribus aut abjudicata sunt non suis. Nova etiam lux passim textui sacro affusa est. Doctrinae etiam ingeniosae neque plane spernendae emersere. Ut vestros taceam, insignes quoque protestantium scriptores, Chamierus, Gerardus, Calixtus, Calovius, Dallaeus, et ex Anglis non pauci nec proletarii in arenam prodiere, non negligendi Bellarminum ad nostra tempora accommodaturo. Ipse scriptor plerumque servat humanitatis leges. Interdum tamen animo morem gerens vel exemplo aut adversariorum (ut fit) violentia stimulatus in acriora verba erumpit, quae optem abesse. Ut cum mendacia, haereses, aliaque duriora dissentientium imputantur, quae, etsi enim in iisdem partibus plausum inveniant, aliorum tamen animos ita abalienant, ut non nisi animo contradicendi condemnandique legant; ita potissimus scriptorum polemicorum fundus corrumpitur, qui esse debebat controversiarum imminutio. Ipsum Bellarminum quidam ex protestantibus strictim aggressi sunt. Amesii extat Bellarminus enervatus, compendiarium opus, sed tamen consulendum. Mayerus nuper Hamburgensium Ecclesiastes, nunc Pomeranorum Antistes, libellum de Bellarmino et Baronio ante aliquot annos redidit, quem fortasse habetis Romae, et qui non inutiliter inspicietur. Autor enim multae est lectionis. Notatum est a Viris doctis, Germanicas Bellarminiani operis editiones a curatoribus non parum immutatas esse praeter autoris mentem, inflexasque ad doctrinas quae tum emergebant et quibus non admodum favebat Bellarminus, inde ipsum editiones eas non omnino pro suis agnovisse.

Multum TIBI debeo quod qualiacunque scripta mea curas. Adolescens (anno 1666) de Arte Combinatoria diss. edidi, mox Methodum discendae Jurisprudentiae et Hypothesin physicam novam, cujus Mentionem fecit Honoratus Fabrius in Epistola quadam sua ad Pardiesium ni fallor separatim edita. Ibi omnia phaenomena reducebam ad gravitatem, Vim Elasticam et Vim directoriam. Sed haec juvenilia admodum et levia sunt. Circa res principum nonnulla scripsi, quibus nomen meum non est praefixum. Duobus voluminibus in 4° edidi Accessiones Historicas, quibus continentur scriptores inediti Historiae ex medio aevo, atque inter alios Albericus monachus trium Fontium, desideratus multis ex Msco. citatus veluti Chifletio et Bondello Antagonistis; Burcardi diarium in Germania inveni neque, ut quidam apud vos sparsisse ..., Romae habui, Editionem autoritati superiori negare non licuit. Et ...1 aliunde noscebantur.

Quantum ad philosophicas meas meditationes attinet, gaudeo Tanto judici esse perspectas nec damnatas. Quoniam inprimis animam bruti a spiritu bene distinguendam mones, id est ut arbitror perceptionem ab intellectu, omnino vestris hic assentiri dicam me statuentem animas non nisi sentientes animadversione sui suarumque operationum carere, mentem vero seu spiritum et sui esse conscium et quod hinc fluit universalium prorsus seu necessariarum veritatum capacem. In caeteris animalibus transitiones a perceptione praeterita ad repraesentationem futurae similis consecutionis aliquam analogiam habent, sed non nisi exemplis prioribus nituntur, minime vero propositionibus generalibus. Et homines ipsi quatenus non nisi Empirici sunt, animalium tantum more procedunt. Sed veritates aeternae et necessariae, quae solae universalitatis perpetuae nos certos reddunt, adeoque etiam rationes et scientiae in bruta non cadunt. Itaque falluntur plerumque animalia argumento a simili et exemplo, quia rationes examinare non possunt. Haec si considerassent qui de ratione Brutorum egere, non laborassent tanquam in re ancipiti explicanda. Hinc etiam homo non tantum substantiam, sed et personam moralem curat, hoc est memoriam sui, ut futura vita poenae praemiique sit capax. Caeterum quod mentes creatas nunquam omni corpori exui et naturali cursu animal non oriri sed transformari, censeo paradoxotata. Videri poterunt, sed fortasse non aeque Tibi ac multis aliis qui magnas sententiae meae rationes non vident. Nec video quid inde incommodi. Et dicere licebit, in homine animam prius simplicem conceptu facto transcreari in rationalem seu in mentem, si quis animum rationalem diu expertem exercitii ratiocinationum ferre nequit ...2 Fortasse cogar aliquid edere de libertate, fato, praedestinatione et gratia, Theologis etiam petentibus, ubi mihi videntur minui admodum controversiae posse et quae supersunt pertinentius ad tò bájðoV in infiniti contemplationem resolvi, ubi quiescendum est humanae menti. Vale.

P.S.

Cum Eminentissimus Cardinalis Bellarminus non tantum Questiones quarum decisio vobis de Fide est, sed etiam cognatas tractarit, video Te idem exemplum haud dubie sequi debere, quanquam ea quae minoris erunt ponderis, minore etiam asseveratione defendentur. Interim difficile esse video apud Vos etiam bene constituere quae sint de fide. Nam definitiones Pontificis ex cathedra (quas vocant) de fide esse multi admittunt, ea tamen ni fallor moderatione, ut aliis dissentientibus eas tanquam necessario

de fide habendas obtrudere nolint. Qui vero Concilium oecumenicum et Pontificem non nisi conjunctim vel etiam concilium tale simpliciter articulum fidei facere putant, rursus difficultatem magnam inveniunt in conciliis illis constituendis quae Oecumenica sunt habenda. Concilium Nicaenum quod Occidentis approbatione (praeter Romanam) adeo caruit ut etiam contradictione magnae tunc occidentalis synodi pateretur, dubitatione ingenti laborot, nec orientalium sedium Episcopi deliberationi interfuere. Quae secuta sunt in Occidente, ab Orientalibus non agnoscuntur, ita ut principiis etiam admissis valde dubitari possit, an sint ulla Oecumenica Concilia, ex quo Oriens ab Occidente avulsus est et pro magna parte Muhammedanorum jugum jam recipit. Curante providentia, ut primaria fidei dogmata indubitatis Conciliis stabilirentur, antequam imperium Romanum dilaceratum est. Interim agnosco Tibi utendum fore receptis apud vos definitionibus Pontificum, neque inutile erit eas recte exhiberi atque illustrari. Equidem si bene memini, autor nescio quis in unum corpus collegit omnes propositiones non tantum a Pontificibus et Conciliis, sed et ab ordinariis locorum universalibus congregationibus, praepositis ordinum aliisque autoritate praeditis notatas, nec tantum habitas contrarias fidei, sed et falsas non docendas. Titulus ni fallor erat: Theologia censoria, vel similis aliquis. Is labor mihi perutilis videtur et vellem nancisci tale opus ac nosse tuto rem locumque editionis. Cardinalis Laureae liber totum hoc non exhaurit. Interim sapientis scriptoris controversias de religione tractantis est, definitiones fidei quarum ipsa autoritas controversa est, ita commode explicare, ut nihil indubitatis dudum dogmatibus addere inveniantur. Nam ut verum fatear, magna pars Theologorum vestrae communionis3 negat novos articulos fidei condi posse. Fuit mihi digladiatio per literas cum Meldensi Episcopo, qui hoc ponens Principium, tamen ubi ad rem veniendum erat, sub umbra declarationum novas enuntiationes admittebat, quas ex prioribus necessaria consequentia duci non apparebat. Ad evitandos hos scopulos tutissimum est, ita explicare novas definitiones, scilicet ut nihil addant doctrinae antiquissimae, quod non inde necessaria consequentia fluat, idque inprimis in Tridentinis Canonibus curandum existimo. Haec fere me hortante methodus erat P. Roxas Hispani,

ordinis Franciscani, Neostadiensis tandem in Austria Episcopi, qui (dum vixit) Romae et in Germania autoritate Caesaris de tollendo schismate egit mecumque diu coram et per literas communicavit et cum Theologis insignibus trium partium utroque modo contulit. Hanc ego (quamdiu non mutatur facies rerum Europaearum) unam rationem video utilem ad pacem sacram promovendam. Et qui nunc sedet summus Pontifex, tam salutaribus consiliis capiendis exequendisque aptissimus foret, si pax Europae aliquando super solidioribus fundamentis collocari posset. Interea Tractatores Ecclesiasticos huc dirigere cogitationes atque interpretationes par erat. Unum notare operae pretium hic puto ad optimam Historiam dogmatum scholasticae quoque Theologiae, cum ii qui hactenus dogmata Theologica exhibuere (ex quibus Petavius et Tomasinus eminent) pene ad solos quos vocamus Patres respiciant, hunc hiatum ego suppleri et dogmatum filum ad nostra usque tempora pertexi velim ab aliquo viro Tuoque judicio Tuaeque doctrinae appropinquante. Nam Tuum tempus hoc non fert. Sed posses tamen optime alios animare ad hanc curam; cum anteriores non ita pridem diligenter citarent autores opinionum, inservient huic scopo. Nescio an sint hodie inter scholasticos uberes in sententiis autorum repraesentandis. Saepe nostris hominibus mirantibus dico, quod Virgilius de Ennio, aurum sub his scoriis latere. Mihi forte adhuc puero (quod inter nos rarum est) contigit aditum aliquem in haec nancisci, sed proprio Marte ut solebam. Id licet ineptum plerisque videretur, tamen bene cecidit, neque magno qualemcunque meam discussionum illarum notitiam permutarem; sed magis appareret doctrinae dignitas et soliditas, si remotis distinctionum spinis, quibus sceptici ......4, per definitiones et axiomata conclusionesque procederetur more ad Geometricam appropinquante, quod in literis Te probare ac promittere gaudeo in iis quae Theologiae illustrandae nos sperare jubes. Caeterum video ad perficiendam methodum controversiariam opus fore multum adhuc adjici ad Logicam, sed quando perfectio Logicae multum adhuc longinqua, utamur et bene utamur ea quam habemus.

[Leibniz an Tolomei.] 2.

Vereor ne Tibi occupato majoribus intempestiva adveniat Epistola mea. Scripsissem maturius nisi Eximium Opus tuum exspectassem, Philosophiae Mentis et Sensuum titulo apte inscriptum; quod utinam aliquando sequatur similis a Te Theologia Mentis et Cordis, haud dubie jam ex praelectionibus Tuis parata. Ipsum opus editum tandem accepi beneficio R. P. de Bos1 ordinis vestri, qui Hildesiae docet, nec temperare mihi potui quin percurrerem, etsi multis modis distractus. Jucundum fuit, cum a multis annis talium librorum lectione mihi abstinendum fuerit, nonnihil cognoscere praesentem scholae statum et meditationes Viri, in quo moderatio cum perspicacia certat. Esparsam olim et Sfortium Pallavicinum potissimum ex vestris consulueram; hi mihi revixisse videbantur. Placuere etiam parsimonia Entitatum et Mysteriorum, arbores philosophicae passimque inspersae observationes ad Historiam philosophicam scholarum spectantes, qua hactenus cum damno caremus.

Studiose inprimis legi quae habes de compositione continui, infinito, contingentia et cognatis, praesertim cum magno illa scopo Tuo inserviant stabiliendae religionis et naturalis et Christianae, de qua re quae polliceris non dubito quin pulcherrima sint futura. Mihi olim meditanti visum est non aliter illo Labyrintho continui exiri posse, quam ipsum quidem spatium perinde ac tempus commune non accipiendo pro alio quam quodam ordine compossibilium vel simultaneorum vel successivorum, a quo nec Tu abhorrere videris. Quicquid a toto reali abscindi potest, ei actu inesse Tecum putavi, non aeque quod a possibili seu ideali, uti numerus non potest intelligi ex omnibus possibilibus fractionibus conflatus nec fingi ultima minimave fractio sive simplex et aequabilis sive inflata aut alia quavis ratione utcunque sumta. Porro lineae sectiones unitatis sectionibus per fractiones proportione respondent. Caeterum ex his aliisque visus mihi sum colligere substantiam et realitates etiam accidentales unice consistere (ut publice etiam monui) Ên tÖ dynamikÖ, vi scilicet activa et passiva, primitiva et derivata, quod vulgo formam et materiam qualitatemque appellant. Extensionem vero et in ea Molem seu impenetrabilitatem cum caeteris corporeis praedicatis inde ortis, quae multis substantiam corpoream constituere videntur et aliis qualitates habentur reales absolutae, revera cum multis antiquis sapientibus non nisi phaenomena esse arbitror bene fundata quidem neque fallentia, sed quae non aliud habeant reale objectivum quam ex quo et somnium a vigilia discernimus, consensum inter se metaphysico-mathematicum eorum omnium quae animae vel Entelechiae percipiunt, sive eandem secum sive per sua cum aliarum phaenomenis compares, Entelechiae, inquam, quibus cum adjuncto cunque passivo totum constat Universum (quae quantum et mysteriis explicandis inserviunt facile intelligis) neque aliam esse invenimus Extensi compositionem quam ex phaenomenis diversorum aut diversis percipientis ejusdem, qualis et numeri foret, si infinitae animae propriam quaevis functionem considerare fingerentur aut eadem anima semper aliam temporibus infinitis. Hinc etiam manifestum est, omnia tota realia esse discretae quantitatis, continuam non nisi idealem; plura actualia quam numero ullo comprehendi possint admitto, sed quae totum proprie non constituunt. Itaque nec numero nec lineae accurate loquendo tribui potest infinitum esse, quod ni fallor demonstravi. Harmoniam substantiarum sive quod idem est percipientium monadum praestabilitam esse a communi causa id est Deo (cujus inde nova demonstratio) quaeque alia sunt in meditatiunculis meis caeteraque jam a Te animadversa video; iis perspectis, nihil amplius occurrere mihi visum est quod moram faceret in generali philosophia et quod non mire faciat ad Theologiam. Utinam haec omnia redigere vacaret in Euclideas demonstrationes, quemadmodum fieri posse video.

Quod superest, cum praesertim annus adsit novus, quem votis initiamus, a Deo Tibi, Vir summe, sanitatem diurnam precor, ut quemadmodum solitus es, non contemplando tantum sed et agendo ad ejus gloriam porro operam insignem conferre possis. R. P. Bouvet, amicum meum, ex Sinarum regno rediisse accepi. Ejus et sociorum ardorem juvari optem a summo Pontifice et Christianissimo Rege, sed inprimis id curari, ut dum illuc nostra ferimus, illinc egregia gentis ad nos referamus, ne aliquando poeniteat hanc occasionem neglexisse.2 Vale et fave. Dabam Hanoverae 17. Decembr. 1705.

  1. 1Über die einflußreiche Stellung Tolomei’s in Rom sind die ersten Briefe in der Correspondenz Leibnizens mit des Bosses zu vergleichen (Bd. II. S.291ff.).
  2. 1An beiden Stellen fehlt ein Wort.
  3. 2Ein Wort fehlt.
  4. 3Das zuerst geschriebene Ecclesiae hat Leibniz durchstrichen und dafür communionis gesetzt.
  5. 4Ein Wort fehlt.
  6. 1Des Bosses.
  7. 2Als Randbemerkung hat Leibniz hinzugefügt: Materia nostra substantialis habet partes tantum potentiales, at corpus humanum est aggregatum.