Leibniz an Bierling
Friedrich Wilhelm Bierling (geb. 1676 zu Magdeburg, gest. 1728 zu Rinteln) war seit 1700 Docent der Geschichte, Beredtsamkeit und Politik, später der Theologie an der Universität Rinteln. Sein großer Fleiß, seine gründliche Gelehrsamkeit, seine seltene Belesenheit in alten und neuen Schriften werden von seinen Zeitgenossen gerühmt, und durch das, was er in zahlreichen Dissertationen und Programmen veröffentlicht hat, bestätigt. Bierling suchte die Verbindung mit Leibniz, um durch ihn, den berühmtesten Mann seiner Zeit, Belehrung und Vermehrung seiner Kenntnisse zu gewinnen. Auf seine sehr verschiedenartigen Anfragen giebt Leibniz bereitwilligst Auskunft, billigt oder berichtigt sein Urtheil. Es sind deshalb nur die hier folgenden Antworten Leibnizens von Interesse.
In den ersten Briefen kommen größtentheils einzelne die Philosophie betreffende Fragen von Seiten Leibnizens zur Beantwortung. Die Auskunft, die er über seine eigenen Philosopheme giebt, sowie die Urtheile in Betreff anderer sind von hohem Interesse. Im Jahre 1711 überschickt Bierling die in demselben Jahre erschienene Schrift: Lineamenta methodi studiorum; dieselbe giebt Leibniz Veranlassung, über seine Metaphysik sich ausführlich auszusprechen. Hervorzuheben ist in dem Schreiben vom 12. August 1711 die Auseinandersetzung über die nicht körperlichen Dinge; sie enthält einen nicht unwichtigen Beitrag für die Einsicht in die Leibnizische Metaphysik. Quaeris, schreibt Leibniz, de rebus spirituum vel potius de incorporeis, aisque videre mechanicam partium dispositionem, sed non videre mechanismi principia. Recte; sed cum videamus et motum, hinc intelligimus causam motus seu vim. Mechanismi fons est vis primitiva, sed leges motus, secundum quas ex ea nascuntur impetus seu vires derivativae, profluunt ex perceptione boni et mali, seu ex eo quod est convenientissimum. Ita fit, ut efficientes causae pendeant a finalibus, et spiritualia sint natura priora materialibus, uti etiam nobis sunt priora cognitione, quia interius animam (nobis intimam) quam corpus perspicimus, quod etiam Plato et Cartesius notarunt. Hanc vim ais cognosci per effectus, non qualis in se est. Respondeo, ita fore, si animam non haberemus, nec cognosceremus. Habet anima in se perceptiones et appetitus, iisque natura ejus continetur. Et ut in corpore intelligimus Ântitypían et figuram generatim, etsi nesciamus quae sint figurae corporum insensibilium, ita in anima intelligimus perceptionem et appetitum, etsi non cognoscamus distincte insensibilia ingredientia perceptionum confusarum, quibus insensibilia corporum exprimuntur. Sentiri, ais, spiritualia, veluti aërem, ventum, lumen, non tamen ideo satis cognosci; sed mihi aër, ventus, lumen non magis spiritualia videntur quam aqua currens, nec ab ea differunt nisi subtilitate. Spiritus, Animae et in universum substantiae simplices seu monades sensibus et imaginatione comprehendi non possunt, quia partibus carent. Quaeris, an dari credam corpora quae non cadunt sub visum. Quidni credam? quia imo de iis nec dubitari posse puto. Per microscopia videmus animalcula alias insensibilia, et nervuli horum animalculorum et alia forte natantia in ipsorum humoribus animalcula videri non possunt. Subtilitas naturae procedit in infinitum. Denique petis definitiones Materiae, corporis, spiritus. Materia est, quod consistit in Antitypia,
seu quod penetranti resistit; atque ideo nuda materia mere passiva est. Corpus autem praeter materiam habet etiam vim activam. Corpus autem est vel substantia corporea, vel massa ex substantiis corporeis collecta. Substantiam corpoream voco, quae in substantia simplice seu monade (id est anima vel Animae analogo) et unito ei corpore organico consistit. At Massa est aggregatum substantiarum corporearum, ut caseus interdum ex confluge vermium consistit. Porro Monas seu substantia simplex in genere continet perceptionem et appetitum, estque vel primitiva seu Deus, in qua est ultima ratio rerum, vel est derivativa, nempe Monas Creata; eaque est vel ratione praedita, Mens, vel sensu praedita, nempe anima, vel inferiore quodam gradu perceptionis et appetitus praedita seu animae analoga, quae nude Monadis nomine contenta est, cum ejus varios gradus non cognoscamus. Omnis autem Monas est inexstinguibilis, neque enim substantiae simplices nisi creando vel annihilando, id est miraculose, oriri aut desinere possunt. Et praeterea omnis Monas creata est corpore aliquo organico praedita secundum quod percipit appetitque, etsi per nativitates mortesque varie volvatur, involvatur, transformetur, et in perpetuo fluxu consistat. Porro Monades in se continent Entelechiam seu vim primitivam, et sine ipsis materia mere passiva esset; et quaevis massa innumerabiles continet Monades, etsi enim unumquodque organicum naturae corpus suam habeat Monadem respondentem, continet tamen in partibus alias monades suis itidem corporibus organicis praeditas primario inservientibus; et nihil aliud est tota natura, necesse est enim omnia aggregata ex substantiis simplicibus resultare tanquam ex veris elementis: Atomi vero seu corpora extensa, et tamen infrangibilia, sunt res fictitia, quae nisi per miraculum explicari non possunt, et ratione carent, nec causas virium motuumque ex illis reddere licet. Et licet darentur, vere simplicia non forent eo ipso, quia sunt extensa et partibus praedita.
Im Jahre 1712 kommt Leibniz auf die kleine 1665 erschienene Schrift: De methodo docendae discendaeque Jurisprudentiae, und bemerkt, daß er vielfach aufgefordert worden, dieselbe von neuem herauszugeben. Zu den vielen Verbesserungen und Zusätzen, die dazu nöthig seien, bittet er um die Mithülfe Bierling’s. Zugleich mit den Bemerkungen, die letzterer übersendet, erwähnt er, daß er Leibnizens Theodicee gelesen, und hebt unter andern was ihm besonders gefallen hervor, daß die drei Stufen, die Leibniz im Naturrecht annimmt, der Annahme des Christian Thomasius über justum, decorum und honestum entsprechen. Da Leibniz unbekannt ist, wie Thomasius diese drei Begriffe unterscheidet, so macht ihm Bierling ausführliche Mittheilung darüber. In den folgenden Briefen wird über diesen Gegenstand weiter verhandelt.
[Leibniz an Bierling.] 1.
Multum TIBI debeo, quod simul humanissime scribis, et eruditissime scripta mittis. Et beneficium amico communi, Excellenti Viro1, debeo, notitia Tui procurata.
V. Cl. Petrum Baelium (de quo quaeris) olim apud Comites de Dona in Helvetia aut vicinis locis egisse, ex ipso Comite, nuper Regii Principis Prussici magno domestico, intellexi. Inde Sedani Professor Philosophiae, mox labentibus Reformatorum in Gallia rebus, idem munus Roterodami exercuit, Juriaeo, opinor, procurante; sed cujus id postea opera amisit, cum suspectus non tantum temeratae religionis, sed et animi non amici in Rempublicam factus esset. Librum ad Exules Gallos semper a se amolitus est, et sapuit: sed magnis suspicionibus gravabatur. Itaque, qui nuperrime refutationem operis dedit, Cl. Larreius, Historiae Anglicanae Gallico sermone scriptae non spernendus autor, in Baelium scriptorem propendet. Haec de Baelio mihi amico et aestimato habeo, qui vellem ingenii opes magis ad stabiliendas veritates profuturas, quam captandos plausus hominum liberiorum adhibuisset: minus inde lucri bibliopolae, sed plus autori laudis solidae et verae quietis accessisset.
Pyrrhonismi Historici argumentum tractasti eleganter et docte. In circumstantiis Historiarum remotarum, et in causis interioribus rerum etiam propinquarum saepe haereri nemo dubitat. Ego tamen cum sufficientia non sunt contraria judicia, in meliorem partem propendendum censeo. Itaque non admodum fido Gallis Italisve, de Caroli V abdicatione et poenitentia parum comperta narrantibus, aut Suecis Lauenburgium de morte Gustavi accusantibus, nec dubito falli Piasecium, qui primum Wallenstenio mortem Regis nuntiasse scripsit: neque enim (si bene memini) statim partes mutavit, etsi mox a Suecis ad Electorem Saxoniae sit transgressus adhuc foederatum. Neque hoc indicium dissimulasset Pufendorfius, si in Suedicis chartis reperisset. Regem, qui oculorum vitio laborabat, unde myopes appellantur, in Croatas pro suis habitos incidisse, constantior fama est. Mellevilliani Commentarii, de quibus tanquam nuper demum editis loqueris, jam dudum typis vulgati extabant, cum suam Historiam reformationis Anglicae Ill. Burnetus ederet; extabant, inquam, sed Anglico sermone. Exemplum Serenissima Electrix Amplissimo Smidio, olim Sermi mei Electoris studiorum magistro, postea Parentis in Sueciam ablegato, Gallice vertendum suppeditavit, quae versio in Batavis prodiit. Campanella non tam scriptis quam molitionibus suspectus Hispanis fuit, unde etiam ex eo per tormenta quaesitum. Usus Archivorum diplomatumque judicium postulat: nec omnia hic certa nec nihil. Longe tamen Mabillonii judicium Germoniano praetulero. Puellam Lotharingam, vulgo Aurelianensem, subornatam non apparet. Euthusiastica opinor fuit.
Merito Politicis studia non superficiaria commendas. Paedantes olim nihil aliud quam paedagogi. Hos cum saepe sceptrum scholasticum morosos faciat, vox in convitium transiit. Hodie non tantum eruditi inepti, sed et alii scioli litigiosi paedantes appellantur. Homerum non facile contemni posse arbitror, nec Fontenellus satis bonus est talium judex. Nolim credas Cartesium Hobbiumque parum legisse. Id de se dici patiebantur, sed ego scio fuisse in veteribus exercitatissimos, nec recentiorum ignaros. Cartesius
etiam Philosophiae Scholasticae operam dederat. Pufendorfii Historiae magis materia ex Tabulariis suppeditata, quam scribendi genere laudabuntur. Suecica Historia melius scripta est, quam Brandeburgica, utique plane rhapsoda, et praeterea (quod tamen lectoribus plerisque non ingratum) proditrix rerum, quas aula sileri maluisset. Autorem irae Principis mors opportuna subtraxit: utilissimus tamen liber est, ut omnia quae ex Principum tabulariis excerpta sunt. Videris mortem Jaquelotii nondum intellexisse. Lockii liber de intellectu humano parum satisfacit. Bouhursius mihi contemtu vindicandus, nec verbis a Germanis, sed rebus refellendus videbatur, Compilatores non minus Galli, Itali, Hispani habent, quam Germani; et vellem plures ubique haberentur, sed boni; multa enim utilia colligenda restant. Scholasticos agnosco abundare ineptiis, sed aurum est in illo coeno, quod bene scivit Grotius. Politicus haec, impune fateor, ignorabit, sed non qui docere alios recte volet rem morum et juris.
Grotium male tractasse negotia, calumnia Auberii fuit, nec probo Vassoris judicium, qui putat, viros bonos negotia bene tractare non posse. Illud fateor, Tyrannis aut sceleratis Tyrannorum administris tales non convenire.
Verissime dixisti, veram pietatem non tollere usum rationis, sed perficere; non ideo tamen omnem Theologiam Mysticam explodi velim. Habet illa sese ad communem fere ut poesis ad oratoriam; movet magis: sed est modus in rebus. Hobbium, fateor, pauci intelligunt, nec ipse tam est pro absoluta potestate, quam putatur. Sed insufficientia ipsius principia sunt. Ad Coccejanam juris publici Historiam, etsi pereruditam, multa moneri possent. Thaborem fuisse purum putum legistam, non dixerim: scripta aliud ostendunt, nec dicteriis facile credo. Idem quod de eo refers, audivi narrari de Manzio, sed falso opinor de utroque. Quod superest, vale et fave etc. Dabam Hanoverae 24 Octobr. 1709.
[Leibniz an Bierling.] 2.
Gratias itero pro munere iterato, et libenter legi, quae lectionibus Historicis, Philosophicis, Oratoriis praefaris. Tuis de Historiarum scriptoribus judiciis in plerisque subscribo. Cum Barneveldio injuria actum, non dubito. Vassorem Richelio alicubi iniquiorem esse, recte statuis. Caeterum Pufendorfius prudentia et rerum usu longe est infra Thuanum, ne quid de eruditione dicam, quae in Thuano magna, in Pufendorfio mediocris fuit, qui non nisi styli promtitudine, et ingenii quadam acie valebat; neque optime animatus erat interdum (ut ipse expertus sum), cum Thuanum optimum virum fuisse constet. Receperat aliquando in se curationem negotii cujusdam mei in Suecia, sed per amicos didici, contraria omnia ab eo acta fuisse. In ejus Historia id eximium est, quod ex Tabulariis fideliter (etsi non maximo judicio) descripta est. Suecici commentarii meliores sunt, Brandeburgici praecipitati; et cum autor magnum per se negotiorum usum non haberet, nec nisi exscriptorem agere posset, hinc passim peccavit, Ministrorum relationes ad Dominum secutus, quae saepe ex falsis rumoribus collectae, tempore refelli solent. Pufendorfii Eristica ita comparata sunt, ut non raro mala esset ipsius causa solaque audacia et styli acrimonia sustentaretur veluti cum tueri ausus est, justitiam non naturae aut aeternis veritatibus, sed divino arbitrio deberi, quod si verum esset (uti supralapsarii statuunt) justitia Deo essentialis non esset; sed ille quod impudenter effuderat, pertinaciter defendebat.
Quod ea attinet, quae de philosophia habes, recte non negligis Cartesium, cujus ego philosophiam tanquam verae vestibulum habeo, Gallus antecameram diceret. Interim fere tantum a Cartesio, quantum ab Aristotele, abeundum censeo.
Logicam, si bene tradatur usuique applicetur, minime spernendam assentior, imo si perfectior haberetur Logica, nihil mortalibus utilius facile obtingere posset. In Lockio sunt quaedam particularia non male exposita, sed in summa longe aberravit a janua, nec naturam mentis veritatisque intellexit. Si discrimen inter veritates necessarias seu demonstratione perceptas, et eas quae nobis sola inductione utcunque innotescunt, satis considerasset, animadvertisset necessarias non posse comprobari nisi ex principiis menti insitis, cum sensus quidem doceant, quid fiat, sed non quid necessario fiat. Idem non satis animadvertit, ideas entis, substantiae unius et ejusdem, veri, boni, aliasque multas menti nostrae ideo innatas esse, quia ipsa esse innata est sibi, et in se ipsa haec omnia deprehendit. Nempe nihil est in intellectu, quod non fuerit in sensu, nisi ipse intellectus. Multa alia in Lockium animadverti possent, cum etiam immaterialem animae naturam per cuniculos subruat. Inclinavit ad Socinianos (quemadmodum
et amicus ejus Clericus) quorum paupertina semper fuit de Deo et mente philosophia.
Optima sunt, quae de Ethica mones. Quod jus naturae attinet, recte observas varie accipi. Hinc passim controversiae inanes. Etsi autem virtutem nos Ethica doceat, quatenus ad nostram felicitatem pertinet, non ideo minus tamen verum est, omnem virtutem, quatenus ad alias personas refertur, sub justitia universali comprehendi. Et in universum juste agit, qui circa ea, quae ad alias personas referuntur, cum recta ratione versatur. Itaque Legislatores prudentes dant operam, ut homines inde ab infantia ad veram virtutem ducantur, ita et sibi et aliis utilissimi erunt. Et cum recta ratio nos doceat, omnia gubernari a perfectissima mente, eique obtemperandum esse, virtutemque ab ea a nobis exigi, vel hinc manifestum est, etiam internas actiones ad juris praescriptum exigendas esse. Sed de his nonnulla dixi in praefatione Codici juris Gentium praemissa, et Epistola, quam Dn. Boehmerus nuper publicavit. Porro vero judicas, rebus secundum rectam rationem ordinatis non convenire licentiam matrimoniorum inter fratres et sorores, atque adeo eam juri naturae contrarium eo, quo diximus, sensu habendam.
Bene mones (ubi de Physicis) esse aliquam in corporibus vim agendi; interim ea vis ipsi materiae, id est antitypiae, tribuenda non est, sed insitae entelechiae; at non ideo probo, quae de Naturis plasticis Cudworthus et Clericus habent, putant enim hi, esse naturas, quae non mechanice operentur in corporibus; ego vero censeo, omnia in natura corporea fieri mechanice, etsi ipsa mechanismi principia ex sola materia non pendeant. Sed de his aliquoties dixi in Actis eruditorum et alibi.
In Spiritibus etiam, recte judicas, non tantum esse intellectum, sed et conatum, qui est appetitui involutus. Poiretus secutus est Bourignoniae, Magistrae suae, imaginationes, quae omnia sagis maleficis plena putabat. Quaedam certo in Physica demonstrari, non est dubitandum, veluti circa effectus aëris, radiorum, sonorum, vis elasticae et gravitatis, vis magneticae; sed pauca circa haec Cartesianis debemus1. Hae literae dudum conceptae inter schedas latuerant, inde expediendi tarditas, quam ut excuses peto, qua de re etiam Ampliss. Kestnero pluribus scripsi.
[Leibniz an Bierling.] 3.
Laude sua Pufendorfiana scripta minime defraudanda censeo, et historicorum maxime utilitatem insignem agnosco, cum sint excerpta magnorum Archivorum. Alia sunt hominis vitia, alia autoris, etsi altera alteris nonnihil influant. Quae de jure naturae dedit, eorum multo minor apud me existimatio est. Quod ad ideas innatas attinet, ni fallor, rem paucis complexus sum, ex eo scilicet, quod ipsi nobis innati sumus, et veritates menti inscriptae omnes ex hac nostri perceptione fluunt, etsi non animadverteremus, nisi externa accederent.
Quid in argumento Cartesii pro existentia Dei ex ideis sumto boni insit, invenies ante annos plus quam viginti a me explicatum in schediasmate Actis eruditorum inserto De Veritate et Ideis. Res ista huc redit: Cartesii argumentum est (olim jam ab Anselmo Archiepiscopo Cantuariensi usurpatum) quicquid ex rei definitione fluat, recte de ea praedicari; jam in definitione Dei comprehendi existentiam, quia sit Ens perfectissimum, adeoque omnes continens perfectiones, inter quas est existentia. Ego vero hanc limitationem adjiciendam censeo, ut tum demum tuto iis fidi possit, quae ex definitione rei ducimus, cum certum est, rem definitam esse possibilem, nam si definitio occultam quandam contradictionem seu impossibilitatem involveret, possent ex ea inferri contradictoria de eodem, atque adeo absurda. Itaque saltem id boni inest huic argumento, ut inde constet DEUM, si modo sit possibilis, existere, quod de nulla alia substantia affirmari potest, et per se non spernendum est, cum possibilitas praesumatur, et aliunde firmetur. Interim demonstratio non est perfecta, quia aliquid supponit tacite, nempe divinae naturae possibilitatem. Neque opus erat ambagibus de Ente perfectissimo, et existentia inter perfectiones computata; suffecerat sic argumentari: Ens, ex cujus essentia sequitur existentia, si est possibile (seu si habet essentiam) existit (est axioma identicum seu indemonstrabile). Deus est Ens, ex cujus Essentia sequitur existentia (est definitio): Ergo Deus, si est possibilis, existit. Q.E.D. Ita vides simul, quomodo argumentum reducatur ad syllogismum quendam primitivum, cujus praemissae sunt axioma identicum et definitio, quae praemissae nullam amplius probationem capiunt, sed perfecta constant analysi veritatis: quae qualis sit, in universum, non satis animadverterunt, qui Logicam tractarunt.
Autor Itinerarii mundani fictitii Danielius, etsi quaedam arguta nec plane spernenda habeat, in pleraque tamen non satis profunde inspexisse videtur. Cum nunc non sit ad manum, quid in hoc argumentum dicat, non memini: illud memini, cum olim eum percurrerem, nervum rei, quem attigi, mihi non attingere visum.
Baro Lahontanus verissimus homo est, non fictus, ut Sador, Australium incognitorum hospes; nec homo tantum verus est, sed ejus iter quoque verum. Aliquamdiu enim in Americae Septentrionalis parte Gallicana egit, et cum Marchioni Pontis Cartrini, rerum maritimarum apud Gallos administro, ob nescio quod jus suum acrius defensum displicuisset, America primum, deinde et Gallia excessit. Bearnensis natione est, Religioni Romanae addictus nec ingenio nec humanarum rerum notitia, addo nec doctrina caret. Verissimum est, et ex multis Itinerariis peregrinatoribusque etiam mihi compertum, Americanos illius tractus sine omni magistratu, et tamen quiete cohabitare; rixas, odia, bella, non aut vix, nisi inter diversae nationis linguaeque homines, illic evenire. Id paene dixerim miraculum politicum est, Aristoteli incognitum, Hobbio non animadversum. Ipsi pueri colludentes raro ad rixas progrediuntur, et ubi nimis tunc incaluere, mox ab aequalibus detinentur. Mirus etiam domi pudor, natura illos docente, quae ab incestu deterreant. Nec frater praesente sorore verbum dixerit paulo liberius. Neque illos homines torpor aliquis pacatos facit, nihil enim illis in hostem acrius: et vividissimus honoris sensus ex vindictae cupiditate, et moriendi constantia etiam inter cruciatus apparet. Itaque si tanta naturae dona cum nostris artibus stare possent, nostri homines prae illis nauci forent. Dialogus Lahontani, etsi non in totum verus, ut facile intelligis, non tamen in totum fictus est. Nam Johannes Daniel Kraftius, vir egregius (Bechero saepe laudatus, qui multa ab eo hauserat) cum in iisdem Regionibus vel vicinis potius inter Anglorum colonias aliquamdiu egisset, non abhorrentia mihi narravit.
Dn. Lahontanus nunc est in Comitatu Serenissimi Electoris ad Goerdam profecti, locum Cellensis ditionis venatui aptum. Dabit adhuc plura typis, si per valetudinem licebit, qua non optima utitur. Ego virum novi familiarius, et ut par est aestimo, sed et aulae nostrae aliisque aulis ingenium ejus placet. Vellem tamen alicubi Adario suo (homini etiam vero ex Huronum gente, et qui in Galliam ante aliquot annos venit, sed sua prae nostris instituta probavit) circa Religionis capita melius satisfecisset. Si quid ab eo quaerere velis, ipse notitiae conciliator ero, nec abhorrebit ille a commercio viri docti et moderati. Vale. Dabam Hanoverae 10 Novemb. 1710.
[Leibniz an Bierling.] 4.
Baro Hontanius nuper hinc discessit in aliquot septimanas, et Kiloniensibus in nundinis Serenissimo Holsatiae Administratori adesse voluit, cui non minus quam nostris Principibus grata est ejus consuetudo. Abiit cum ego hinc abessem, itaque ex eo quaerere non potui, quid sentiat de Atheismo Americanorum. Quamquam ipso non interrogato respondere possim, incolas septentrionalis Americae, quos ille solos adiit, sensum aliquem habere invisibilium potestatum: nonnullis etiam, praesertim qui Virginiam incolunt, videri, animos defunctorum trans inaccessum Apalataeanorum montium jugum novam vitam degere. Ceterum si DEI nomine supremam substantiam intelligas, vereor ne plerique veteres recentioresque populi, ad quos Christianismus Mahometanismusque non pervenit, Athei habendi fuerint. Apud veteres pro Diis habebantur rationales substantiae quae immortalitate fruerentur.
Verum est populos qui sine magistratu societatem colunt, avaritiae stimulis non urgeri: cum tamen ut constat, mirifice afficiantur contumeliae sensu, mirum est ambitionem abesse. Oportet etiam magnam esse moderationem animi, quod nec ob libidinem, quae bestias ipsas committit, in odia prorumpunt, neque inter pocula rixantur. De Germanis olim Tacitus, crebrae, ut inter temulentos, rixae; nihil tale in illis, quos per summam injuriam feros homines appellamus. Itaque fatendum est, inesse aliquid illis gentibus, quod nisi certo edocti, jure non crederemus. Et ignoscendum quidem Aristoteli et ceteris politicis scriptoribus, si tale quid uspiam extare non divinarunt; errorem tamen eorum documento esse nobis debere cogitabimus, ne magnas verisimilitudines pro demonstrationibus accipiamus.
Gaudeo quod de illustrandis Henrici Aucupis rebus cogitas: meretur ille hanc curam, et multae disquisitionis materiam dabit. Theseus certe Saxonicus habetur. Sed dolendum est, unum pene Witikindum apud Germanos res ejus de propinquo tractasse; nam Ditmarus paulo jam remotior fuit, uterque brevior justo.
De Torneamentis perplexa est disquisitio. Dubites utrum mos ille tam antiquus fuerit, ut ludicro certamine vir virum hasta legeret. Nam in memorabili congressu fratrum Ludovici Germanici et Caroli Calvi contra Lotharium natu majorem fratrem confoederatorum, apud Nithardum describuntur ludi militares, quibus se per otium oblectabant cum milite Principes; de hastiludio tamen nihil. Neque etiam, nisi serius, querelae Ecclesiasticorum contra insurrexere. Subjicit tamen aliquid animo nostro Witikindus, quod favere receptae sententiae possit, his de Henrico Rege verbis: In exercitiis quoque ludi tanta eminentia superabat omnes, ut terrorem caeteris ostentaret. Itaque amplius inquirendum censeo, et videndum, quis primus autor Henrico Aucupi ista tribuerit. Schubarti dissertationem de Torneamentis non habeo, neque videre memini: rarius talia quam vellem huc deferuntur. Tibi video majorem torneamentorum antiquitatem verisimilem videri: cur ita sentias, discere gratum erit. Dispiciendum putem, nihilne habeant poëtae veteres aut Milesiarum fabularum autores, quod ad hastatorum concursus pertineat, quibus posteriores Romaniscorum scriptores pleni sunt. Sed hi vixere, ex quo torneamenta recepta erant. Nomen Torneamentis esse puto a tornando, id est, a flexu equorum in gyrum. Id enim usurpatum in ludis equestribus, etiam cum hastati non concurrerent. Inde mansit vocabulum re immutata.
Multo ante Conradi I tempora jam Comitatus per Germaniam Galliamque haereditarii habebantur; Ducatus tamen (exceptis subactorum regulorum) cum militare imperium et peritiae opinionem conjunctam habere antea viderentur, serius et circa Henrici Aucupis tempora demum speciem Feudi, ad posteros transituri, induisse videntur, Conrado adhuc reluctante, Carolo autem Simplice in Gallia succumbente. Otto ipse pater Henrici Aucupis in Diplomatibus et ab aequalibus autoribus magis Comes quam Dux appellatur, ut Comitis nomen legale, Ducis non nisi populare esse videretur illa tempestate. Sed magni Comites cum multos simul Comitatus possiderent, et Missi Regii autoritate in alios Comites uterentur, et praeterea militibus ad tuendos Imperii limites praeessent, facile prae aliis eminebant; et tandem pervicere, ut potestas ad posteros transiret.
Severambiorum autor mihi ignotus est. Credo etiam, Thomasium parum nosse, quis ille Des-Allaisius, cui tribuuntur: mihi etiam Australienses non spernendi videntur, quorum autorem alicubi Bailius nominat. Isaaco Vossio quidem nemo facile Severambios tribuerit, hominis haud dubie Galli foetum, in Gallia exclusum. Caeterum huic Vossio ego judicium non detraxerim, quanto ad Severambios scribendos opus erat. Uterque autor in paradoxa nimius fuit, ut ingenio indulgeret. Vale. Dabam Hanoverae 30 Januar 1711.
[Leibniz an Bierling.] 5.
Hanoverae 7 Julii 1711.
Tua lineamenta Methodi Studiorum edita accepi1, et pro iis gratias ago. Legi non tantum libenter, sed et utiliter: disco enim non pauca de libris recentioribus, quorum in lectione non satis sum versatus. Praeterea consilio Tuo excitandi languentem iuvenum ad recta et solida curiositatem valde applaudo; plerumque quae laudas, laude digna censeo, interdum tamen haereo, cum aliqua reprehendis, veluti digressiones in Seldeno et Salmasio (p.3), quales utinam multas haberemus.
Curiosa, quae appellas, etiam utilia esse, ipse agnoscis (p.4), sed utilitatem non gestant in fronte, et ab eo quod maxime apparent, denominationem sumere voluisti. Astronomia ad navigationem et ipsam Geographiam constituendam summe utilis, imo necessaria est, Optica ad Astronomiam, Algebra ad proferendam vim mentis in interiora, Physica ad promovendam Medicinam et artes oeconomicas, Poesis ad movendas mentes. Sed haec sufficit in republica a paucis coli; ut pauci excellentes pictores sufficiunt, cum multi necessarii sint fabri. Immo nec ii spernendi sunt, qui Codices Manuscriptos conferunt et vetera explicant (p.13, p.22). Habet et ista Critice suas utilitates, quam laudo, etsi fastum quorundam Criticorum non probem. Juvenes plus satis ad varias eruditionis partes spernendas proclives sunt. Hunc morbum nollem ali historiolis plerumque falsis de Viris eruditis, qualis illa de Salmasio (p.22). Nolim etiam pro desperatis haberi, quae difficilia sunt (p.5).
De remotissimis gentium originibus aliquod judicium fieri potest ex linguarum harmonia, de quo in Miscellaneis Berolinensibus dixi. Naturam spirituum multo notiorem esse puto quam corporum; utinam tam bene febres nosceremus! De origine Mundi et futuri cognitione tecum sentio.
Methodus excerpendi (p.6) optima est conjicere insigniora in peculiares schedas, subinde digerendas. Merito Verulamium magni facimus. Etiam obscuriora ejus habent aliquid in recessu. Petri Poireti liber de Eruditione solida mihi parum solidus visus: quae spernit non spernenda, sed saepe laudanda, interdum tamen moderanda sunt.
De Grammaticis plane Tecum sentio, pleraque usu discenda, regulae deinde addendae ad perfectionem. Tecum etiam sentio, Livium maturiori aetati reservandum; casu tamen factum est, ut primus esset autorum veterum, quos puellus legi, nec poenitet. Nec Lipsium nec Bembum irrideo: naevuli facile vitari possunt. Neque mihi ineptum videtur, praesertim in homine Veneto, Senatum patres conscriptos, Venetias simpliciter urbem appellari.
Barclaji stylum grallis adeo incedere, aut tumere, non animadverto: nemo recentiorum felicius Petronium expressit, et ignoscendi sunt immisti aliqui Gallicismi, quos jam Scaligerana in Euphormione animadvertunt, in quibus male impressum: Bardaeus pro Barclajo. Sed Argenis maturior et castigatior est, et mihi non mediocriter satisfacit. Vellem multa sic scripta haberemus. Imitator in Lacrymis Veritatis, et Continuator longe impares apparuere. Bevilaquam nollem cum Huetio contendisse.
Ciceronis dialogi nescio an taediosi vocari mereantur. Libros de Divinatione, nuper versos Gallice, scio cum admiratione legisse magnam Principem, quanto magis Latinum prototypon placere debet! Platonis dialogi paulo minus accomodati sunt ad genium nostri seculi. Mihi tamen vix quicquam in illis spernitur, adeo multa agnosco consideratione profundiore digna.
Perspicuitatem et soliditatem miror desiderari in officiis Ciceronis. Cornelium Nepotem et Salustium tecum laudo. In Julii Caesaris Gallicis miram negligentiam animadverto. Taciti imitatio difficilior est, quam ut suaderi debeat, sed vellem esset qui exprimere posset. Me certe mirifice tenet illud sententiarum pondus in splendore verborum, et, ut sic dicam, Pindarus Thucydidi mistus. Gramondus infelix imitator est. Grotius magis accessit. Tacitum suspicionibus nimium indulsisse aliquando, non negarim. Florus nonnihil ab Historico ad declamatorem vergit.
Recte mones cum Grotio, oratoriam artem non esse rem tironum. Utiliter tamen pueri per progymnasmata exercentur, ita proficit eloquentia cum doctrina. Equidem Topicorum (p.35) aliquem usum esse agnosco cum Placcio. Et per causarum genera non inepte Conringius etiam de Rebuspublicis disseruit. Etiam fuere in Ramistis digna non negligi. Memini me adolescentem his adjutum de materia quadam scribere, ut legentes amici mirarentur, unde mihi omnes considerationes suppetiissent: eas methodus dederat non plane dissidens a Ramea. Recte Methodos vel dispositiones regulis comparas (p.35) quibus tremula puerorum manus dirigitur. Sed mens nostra, etiam cum pueri esse desiimus, semper tremula esse solet, nisi methodo dirigatur. Figurae Rhetoricae recte conceptae deberent aperire fontes argutae dictionis, quae in loco adhibita pulchra est, sed nolim in solis alliterationibus consistat: nec paginas stylo inscriptionum (p.38) impleri probo.
In poësi recentiores ad veterum laudes assurrexerunt, nisi quod nondum quisquam vel Italorum vel Gallorum Virgilii majestatem aequavit. Id potuisset Cornelius, scriptor Gallus, si stylum a Tragicis ad Epica vertisset.
Mihi quoque boni Romanisci placent; sed Arminius Lohensteinii non satis, etsi ex juvenibus non sim, quibus eum displicere scribis. Si Grotio Romanisci (p.45) placuere, ex Grotiano ero Grotianissimus.
Matheseos duplex est usus, unus in vita communi, alter ad perfectionem artis cogitandi, quae nuspiam magis, quam in Mathesi pulchra dat specimina sui. Itaque qui in altioribus meditationibus proficere volunt, etiam subtiliora Matheseos excolere debent. Sed hoc non nisi ad paucos pertinet, qui ingenii humani pomoeria proferre student.
Jordanum Brunum (p.50) non ob librum de Immenso, quem habeo, sed alias sententias combustum puto.
De Platone non sentio tam contemtim (p.57); meditationes ejus mihi et profundae passim et utiles videntur. Et habeo Ciceronem non malum judicem mecum sentientem. Non ita pridem didicimus, plus Platonem in recessu habere, quam vulgo apparet.
Etiam Senecae et Stoicis plurimum faveo (p.58). Idem fecit Cartesius etiam in morali Philosophia, et in universum sentio, rectius et utilius dispici, quid in veteribus probandum et in usus nostros transferendum sit, quam quid reprehendendum. Nemo unquam clarus fuit, in quo non multa laudem mererentur. Video hodie juvenes hoc morbo laborare passim, ut de majoribus contemtim loquantur; credo ignorantiae, vel potius negligentiae excusandae causa, ut jure illorum praeceptis carere videantur. Itaque consultum puto, ut prudentia docentium a tam pravo more abducantur. Verissima est Stoicorum doctrina, affectus esse perturbationes, et dandam operam, qua licet, ut sine perturbatione judicemus. Sed fatendum est, perturbationes non semper vitari posse; et tunc nostram esse debere secundariam curam, ut eas moderemur tanquam in tempestate. Ideam sapientis perfecti (p.108) ut optimae reipublicae proponi, utile est, etsi nuspiam detur in terris. Etiam Academicorum et Scepticorum placita multa cum utilitate expendentur ab eo, qui vera Philosophiae principia constituere volet. Multa enim verissime docent de sensibilium insubsistentia, quae phaenomenis magis (sed legitimis) quam rebus accenseri merentur (p.71). Non omnis cognitionis fundamentum sunt sensus; veritates necessariae a sensibus non docentur.
Philosophia etiam Mystica (p.62), ut Platonis et Pythagorae, habet usus suos, ut Theologia Mystica apud nos, inservitque animis fortius movendis. Maxima apud me Pythagorae existimatio est, et parum abest, quin ceteris veteribus Philosophis potiorem credam, cum et Mathesin et Scientiam incorporalium propemodum fundarit, invento hecatomba digno et praeclaro illo dogmate, quod omnes animae sint inextinctae. Epistolas mutuas Hippocratis et Democriti (p.63) pro supposititiis habeo, ut alias hujusmodi.
Cartesius etsi suam Hypothesin per jocum appellavit Romaniscum (p.66), veram tamen credidit; et fatendum est (p.82) veram fore, si phaenomenis ubique responderet. Bailletus eum nimium extulit, Danielius nimium irrisit, uterque non satis intellexit. Cartesiana philosophia jam minus floret, quam ante hos 30 annos, nam ubi experimentis incumbi coepit, apparuit, plurima in principiis ejus tradita stare non posse. Et hodie eo res devenit, ut multa in Philosophia sint extra dubitationis aleam collocata, quae antea agitabantur, sed id paucis exploratum est, cum pauci in interioribus sint versati, praesertim illi, qui Eclectici habentur. Itaque non assentior, quod ais, nullas in rebus Physicis quaerendas demonstrationes (p.83), nisi hoc politico, quem informas, dictum velis. Huic experimenta sufficiunt. Si pergit genus humanum quo cepit gradu, mirabitur aliquando non exspectatas opes.
Post aliquot, mea regna videns, mirabor aristas.
Substantias et essentias rerum plane a nobis ignorari, haud admitto, et minus adhuc conceptus omnes de rebus spiritualibus obscuros esse (p.72. 73) aut animae nostrae naturam nos latere (p.84), quin Cartesio assentior notiora spirituum (p.90) quam corporum interiora. Materiae divisibilitatem in infinitum qui non agnoscit, vera Philosophiae principia constituere non potest. Non habemus infiniti ex partibus compositi ideam, sed habemus ideam absoluti, ideam, inquam, non imaginem. Fictio, quod sensibilia sint somnia (p.74), usum habet ad phaenomena a rebus distinguenda, principiaque et criteria constituenda.
Logicis, quos laudas (p.79), Logicam Hamburgensem Jungii adderem Viri summi. Lockius mihi non satisfacit. Logicas Juridicas, id est Logicae ad Jurisprudentiam applicationes, egregias habemus. Syllogismum minime conferre ad inveniendam veritatem (p.77) haud admiserim, experientia aliud edoctus non minus quam ratione.
Effectus probe cognitus etiam docet, qualis sit causa (p.82). Materiam animo a vi abstractam et in sola extensione et antitypia collocatam, esse Ens mere passivum (sed et incompletum) patet; cui implendo vim a Deo impressam, seu Entelechiam accedere nil prohibet, imo necesse est (p.83). Vortices, quales Cartesius dedit, stare non possunt. Spiritus esse nullibi, non dixero, cum nullos creatos esse censeam, qui non sint instar animae nostrae corpore organico praediti. Fateor, in Physica speciali nos adhuc infantes esse, sed non mirum, cum a paucis demum annis eam recte tractare coeperimus. Ceterum non est cur metuatur, ne nimium naturam intelligamus. Quo magis cognoscemus, eo minus abutemur (p.85). Illicitae artes fere ab ignaris curantur. Recte ais contra Cartesianos (p.86), facilius nosci fines quam causas. Plasticis naturis (p.87) a Mechanismo distinctis non egemus. Generatio tamen animalium Mechanica (p.88) non posset locum habere, nisi praecederet praeformatio divina initiis rerum. Amplam bibliothecam (p.90) nuspiam magis utilem judico, quam in Physicis et Medicis, ut aliorum observationibus fruamur. Utinam bona earum repertoria haberemus!
Meo judicio recte Grotius (p.102) doctrinam Scholasticorum de Lege Dei aeterna cum principio Socialitatis conjunxit. Studiosi, a quibus Grotius non sine taedio legitur, male informati sunt. Me juvene non erat sic. Qui Grotium ad negotia status parum aptum fuisse crediderunt, decepti sunt a quibusdam malevolis. Acta ejus aliud clamant.
Pufendorfius (p.105) in quibusdam Hobbesianarum opinionum retinentior fuit, quam par erat. Dum enim illud dogma de necessitate unius personae civilis cuncta gubernantis admisit, nostram Rempublicam aliasque multas pro monstris habuit. Quae p.111 habes, valde laudo, ut alia passim.
Bodini libros de Republica (p.114) ego quoque magni aestimo. Recte nos (p.116) magis infortunii, quam fortunae fabros esse. Verum est, Monzambanum jussu Caroli Ludovici Electoris scriptum. Ego tunc in vicinia agebam. Domini Cocceii doctrinam de originibus nostri Juris publici non satis admitto. Nec quod ex Monzambano refertur, (p.121) exstincta familia Carolina, principes territoria novo electo regi in feudum obtulisse.
Fatendum, utilissimos esse Pufendorfii labores Historicos, etsi saepe cespitaverit, schedas unius partis secutus, cum non raro ipsae Ministrorum relationes ad Dominos erroribus laborent, quos dies detegit. Multa sunt in Vassore (p.134) laude digna, sed magis laudandus foret, si esset in judicando moderatior.
In familiarum originibus (p.137) distinguenda essent incerta a minus certis, ope monumentorum, quod nondum fecere Spenerus et Imhofius.
Utilis est Historia literaria (p.138), sed hodie multi in ea nimis occupantur, cum detrimento cognitionis rerum. Bailletus diligens fuit et doctus, sed morosus nimis nec satis peritus judex, quod Menagius bene ostendit (p.144). Euremonii Narrationibus (p.145) scio non semper credendum. Baelium apud Donavios Comites (p.149) egit in praedio ipsorum dicto Copet. Dn. Larrejus (p.150) mihi affirmavit, se Baelium autorem credere Moniti ad Exules Gallos.
Quid facit Dn. D. Kemperus? nihilne adhuc edet suarum in itineribus observationum? ita in plurimis praevenietur.
Henricum Aucupem Dn. Gundlingii ipsius missu habeo. Nondum legi, inspexi tamen, et videtur bene elaboratus, etsi fortasse multa adhuc, praesertim in chronologicis, moneri possint. Quod superest, vale et fave.
P.S. Isaacum Vossium de rebus pietatis non optime sensisse, narranti Evremonio facile credo: addo maligni praeterea animi fuisse, sed nescio an Evremonius fuerit multo melior, quem ajunt professum Atheum obiisse. Similes sententias Mazarinae inspirasse. Epicureae doctrinae magistrum agebat publice, cui omnia in hujus vita commoda sita sunt. De vinis et jusculis, et similibus philosophabatur in colloquiis, majora risu traducebat, speciem honesti commendabat, quod constaret aliter inter homines commode vivi non posse. Mirum non est, si Isaacus Vossius linguas plerasque Europaeas parum apte enuntiabat, cum in iis sese parum exercuisset. Hoc saepe evenit eruditis, qui plus in legendis libris variarum linguarum, quam caedendis sermonibus versantur. Ceterum solet Evremonius corrumpere historias ad risum captandum. Ita falsissime narravit Historiam de Hiberno, qui tactu sanabat. Ego ex Robertii Boylii narratione et libro, cui cum Episcopis aliquot et insignibus Viris subscripsit Boylius, alia omnia didici.
[Leibniz an Bierling.] 6.
Gratum est intelligere, quod TIBI non omnino displicuerint animadversiunculae meae qualescunque.
Circa Physicas demonstrationes fortasse non dissentimus et videris mentem meam aliter, quam vellem accepisse, confundendo perfectam naturae cognitionem cum demonstrationibus, quibus quaedam ejus phaenomena explicantur. Nondum perfecte novimus naturam colorum, et tamen demonstrative explicamus iridem. Dantur in Physicis demonstrationes, verbi gratia circa motum, gravitatem, vim Elasticam, vim magneticam, sonos, corpora coelestia, nonnullos etiam corporis nostri mechanismos, et alia, dum scilicet mathematica et metaphysica cum observationibus sensibilibus conjunguntur. Etsi autem perfecte noscere non liceat intima naturae, quia subdivisionibus procedunt in infinitum, spes tamen est magis penetrari posse in interiora, uti jam facere coepimus, idque maximo fructu rei oeconomicae et medicae fiet. Sunt quidam in inquirendo gradus. Ex. gr. architectus contentus in terra distinguere sabulum, argillam, saxa et similia, non habet opus, ut tam longe procedat, quam chymicus, qui etiam salia, sulphura aliaque in terra contenta examinat: at Physicus in ipsorum salium sulphurumque constitutiones amplius inquirit, et rationes phaenomenorum mechanicas vestigat. Etsi autem nondum satis hic profecerimus, non ideo tamen animus est despondendus, cum ipsae salium figurae ducant ad mechanismum. Eruimus interdum causas interiores et invisibiles, sed non ideo intimas et omnes. Nec sola inductione, sed etiam ratiocinatione utimur. Haec si tuis conferes, videbis, ni fallor, singulis satisfactum. Subjicis tandem, genus humanum nunquam ad perfectam naturae cognitionem perventurum. Sed quis unquam nos eo perventuros somniavit? An ideo nullas habere possumus demonstrationes? Est aliquid prodire tenus. Possumus ingredi in atrium, etsi in cubiculum aut sacrarium non admittamur.
Quaeris de rebus spirituum vel potius de incorporeis, aisque nos videre mechanicam partium dispositionem, sed non videre mechanismi principia. Recte, sed cum videamus et motum, hinc intelligimus causam motus seu vim. Mechanismi fons est vis primitiva, sed leges motus, secundum quas ex ea nascuntur impetus seu vires derivativae, profluunt ex perceptione boni et mali, seu ex eo quod est convenientissimum. Ita fit, ut efficientes causae pendeant a finalibus, et spiritualia sint natura priora materialibus, uti etiam nobis sunt priora cognitione, quia interius animam (nobis intimam) quam corpus perspicimus, quod etiam Plato et Cartesius notarunt. Hanc vim ais cognosci per effectus, non qualis in se est. Respondeo ita fore, si animam non haberemus, nec cognosceremus. Habet anima in se perceptiones et appetitus, iisque natura ejus continetur. Et ut in corpore intelligimus Ântitypían, et figuram generatim, etsi nesciamus, quae sint figurae corporum insensibilium; ita in anima intelligimus perceptionem et appetitum, etsi non cognoscamus distincte insensibilia ingredientia perceptionum confusarum, quibus insensibilia corporum exprimuntur. Sentiri, ais, spiritualia, veluti aërem, ventum, lumen, non tamen ideo satis cognosci; sed mihi aër, ventus, lumen, non magis spiritualia videntur, quam aqua currens, nec ab ea differunt nisi subtilitate. Spiritus, Animae et in universum substantiae simplices seu monades sensibus et imaginatione comprehendi non possunt, quia partibus carent. Quaeris an dari credam corpora quae non cadunt sub visum. Quidni credam? quin imo de iis nec dubitari posse puto. Per microscopia videmus animalcula alias insensibilia, et nervuli horum animalculorum et alia forte natantia in ipsorum humoribus animalcula videri non possunt. Subtilitas naturae procedit in infinitum. Denique petis definitiones Materiae, corporis, spiritus. Materia est, quod consistit in Antitypia, seu quod penetranti resistit; atque ideo nuda materia mere passiva est. Corpus autem praeter materiam habet etiam vim activam. Corpus autem est vel substantia corporea, vel massa ex substantiis corporeis collecta. Substantiam corpoream voco, quae in substantia simplice seu monade (id est anima vel Animae analogo) et unito ei corpore organico consistit. At Massa est aggregatum substantiarum corporearum, ut caseus interdum ex confluge vermium consistit. Porro Monas seu substantia simplex in genere continet perceptionem et appetitum, estque vel primitiva seu Deus, in qua est ultima ratio rerum, vel est derivativa, nempe Monas Creata, eaque est vel ratione praedita, Mens, vel sensu praedita, nempe anima, vel inferiore quodam gradu perceptionis et appetitus praedita, seu animae analoga, quae nudo Monadis nomine contenta est, cum ejus varios gradus non cognoscamus. Omnis autem Monas est inextinguibilis, neque enim substantiae simplices nisi creando vel annihilando, id est miraculose, oriri aut desinere possunt. Et praeterea omnis Monas creata est corpore aliquo organico praedita, secundum quod percipit appetitque, etsi per nativitates mortesque varie volvatur, involvatur, transformetur, et in perpetuo fluxu consistat. Porro Monades in se continent Entelechiam seu vim primitivam et sine ipsis materia mere passiva esset; et quaevis massa innumerabiles continet Monades, etsi enim unumquodque organicum naturae corpus suam habeat Monadem respondentem, continet tamen in partibus alias monades suis itidem corporibus organicis praeditas primario inservientibus; et nihil aliud est tota natura, necesse est enim omnia aggregata ex substantiis simplicibus resultare tanquam ex veris elementis. Atomi vero seu corpora extensa, et tamen infrangibilia, sunt res fictitia, quae nisi per miraculum explicari non possunt, et ratione carent, nec causas virium motuumque ex illis reddere licet: Et licet darentur, vere simplicia non forent, eo ipso, quia sunt extensa et partibus praedita. Ita tuis respondi, mentemque meam exposui, quantum paucis et per literas licet.
Pro oratione Tua perelegante gratias ago maximas. Vale. Dabam Hanoverae 12. Augusti 1711.
[Leibniz an Bierling.] 7.
Dum literas meas lustro, video, me tibi adhuc responsionem debere. Itaque diutius tardare nolui. Retuleras lumen ad spiritualia, negabasque ejus a se resistentiam concipi, quae mihi est index corporalitatis. Sed quid quaeso sunt refractiones et reflexiones, nisi effectus resistentiae? Talia posse esse spiritualia commentum est quorundam novorum autorum crassius philosophantium. At lumen activum non est magis, quam jactus aquae, nisi quod est subtilius et motus velocioris. Denique objicitur, materiam per se non activam. Quid tum? sufficit activam esse, ubi semel motus ei est impressus. Nec dubium est, statim ut creata est, in motum concitatam fuisse, et vim semel acceptam semper retinuisse; nulla enim vis perit, sed tantum transfertur, dispergitur, colligitur. Nec magis lumen nos ad atomos confugere cogit, quam aliud fluidum quodcunque. Nec monades cum atomis confundendae sunt. Atomi (quas fingunt) figuras habent, Monades non magis figuram habent, quam animae; nec partes sunt corporum, sed requisita.
Meum Theodicaeae tentamentum hic etiam rarum est, et exemplaria mox disparuere et mea aliquoties petentibus dare coactus sum, ut nunc propemodum ipse caream.
Quid Halenses de hoc scripto judicaverint, nondum vidi, neque enim bibliopola noster eorum bibliothecam, quod sciam, habet. Receptum est a trium imperii religionum Theologis majore plausu quam exspectabam. Quod superest, vale et fave. Dabam Hannoverae 14. Jan. 1712.
P.S. Thomae Burneti Theoria telluris sacra ingeniosa est et docta, nec dubitandum est, crustam nostrae telluris ex ruinis constare. Hoc igitur recte in summa, sed in ipsa Hypothesi, ubi eam propius inspexeris, multa reperies, quae stare posse non videntur.
[Leibniz an Bierling.] 8.
Ignosces, quod non semper statim respondeo, scis enim, quam sim distractus.
Videris optime sententiam meam de natura et discrimine spiritualium et materialium perspexisse. Quicquid partes habet, corporeum est. Spiritus intelligentia praediti sunt, et corpore dissoluto persistunt, etsi ego quoque eo inclinem, ut credam, spiritus creatos, etsi per se incorporeos, corpore tamen aliquo semper praeditos esse, neque aut intelligentias aut animas plane ab omni corpore separatas existere.
La Crosius, unus ex Regiae bibliothecae Berolinensis custodibus, seu Bibliothecarius, vir est doctissimus, et mihi amicus. Dialogos ejus legi, et multa in illis notavi digna lectu.
Danielem Wulferum ego adolescens Noribergae saepe adii et aliis ejus temporis viris doctis Noribergensibus familiaris fui. Sed nunquam audivi librum de tribus impostoribus in hujus viri manibus fuisse. Claudius Hardy, vir insignis, cujus in Cartesii epistolis mentio est, dixit mihi, librum sibi visum impressionem fuisse, qualis Socinianorum librorum esse solet, qui olim Racoviae edebantur. Ego quid dicam non habeo. Exstitisse aliquem, qui librum tam jactatum quaesitumque conscripserit protruseritque non mirarer.
Cum elegantem tuam de studiis instituendis dissertationem legerem, quam mihi miseras, recordabar libelli, quae olim adolescens edideram de Methodo docendae discendaeque Jurisprudentiae, cujus pars generalis agit de studiis in universum. Prodiit 1665 in 12. Aliquoties admonitus sum, ut incudi redderem et sane sunt in eo libello cogitationes quaedam, quas ne nunc quidem sperno. Multa tamen, fateor, dicta sunt jejunius; nam festinatissimus labor in diversorio Francofurtano effundebatur, ut esset, quod Electori Moguntino dedicaretur, ad quem aditus mihi factus erat. Et tamen fecit opusculum non tantum, ut innotescerem magis, sed et ut probarer insigni Principi, et in Consiliarium Revisionum asciscerer. Nunc si recudi deberet, multa essent corrigenda et supplenda, de quibus tuum pariter atque Amplissimi Kestneri judicium expeto. Habet ille libellum, apud quem videre poteris, si non vidisti.
Quod superest, vale et fave. Dabam Hanoverae 16. Martii 1712.
P.S. Amplissimum Kestnerum rogo, ut a me salutes. Responsionem meam circa Chorierium Delphinatus Historicum ipsi redditam puto. Nos non nisi antiquam editionem habemus; secundae Tomus alter accessit, quam ipse vidisse videtur.
[Leibniz an Bierling.] 9.
Pergratum fuit intelligere, Theodicaeam meam tibi quoque non displicuisse. Etiam Geneva Celeberrimus Turrettinus ad me scripsit, meditationes meas et principia plane ad palatum esse suum; et theses typis editas literis adjecit, in quibus nonnulla operis mei adhibet et probat.
Quin etiam viri quidam docti ex Jesuitarum ordine applausere ita; qui in hoc ipso argumento in diversissima abire videntur, in hoc libello non adspernando conspirant. Unus Cl. Buddeus Jenae disputationem contra me edidit de origine mali, cujus auctor juvenis idemque Respondens mihi videtur non satis expendisse rem, de qua agit, et mirum non est, eum a me dissentire, qui paradoxum Theologis nostris, imo plerisque omnium partium improbatum et parum tutum defendere audet: Actionum moralitatem non naturali jure, sed positivo Dei arbitrio constare, quod Pufendorfius olim, harum rerum parum intelligens judex, tueri voluit.
Rem gratam faceres, si speciatim notares ad libellum veterem meum, quae a me addi vel etiam emendari velis. Est ille scriptus ab adolescente et quidem in itinere, sine ullo apparatu librorum. Et cum multa aliorum scripta ab eo tempore prodierint, quae non satis inspicere aut expendere mihi licuit, per alia distracto, eorum judicium et de illis judicium subinde habere optarem. Idem etiam ab Amplissimo Kestnero nostro peto, praesertim in iis, quae sunt propria Jurisprudentiae, et multum me obstringeres, si cum ipso in eam rem conferre velles. Quis esset Chemnitius, autor Historiae Belli Sueco-Germanici, postea didici, ignoratum tunc cum libellum ederem. Hippolyti autorem quidam judicio nominis Steinbergium esse suspicantur, qui, ex his oris ortus, in Suecia fortunam faventem habuit. Quod superest, vale et fave. Dab. Guelferb. d. 19. April. 1712.
[Leibniz an Bierling.] 10.
Gratulor ex animo munus novum et honorificum, Deumque precor, ut Tibi diu reipublicae sacrae et literariae prodesse concedat.
Gratias ago, quod quaedam ad libellum meum veterem notasti. Vellem annotationibus miscuisses animadversiones, neque enim dubito, quin sint quae Tibi animadversione digna videantur, mihi enim talia complura occurrunt.
Hieronymi Rorarii librum legi adolescens, visus mihi est magis eleganter quam accurate scriptus.
Est apud nos qui mnemonicam illam artem, cujus passim specimina occurrunt, non infeliciter exercet. Caecus est, eoque minus imaginatio ejus distrahitur. Mihi in exercitio hujus artis praecipua difficultas in eo esse videtur, ut connexionem quandam subito invenias inter locum et quod in eo est locandum, ea enim connexio admonere locati debet.
Msta quaedam Coptica, quae Theodori Petreji fuere, exstant in Bibliotheca Regia Berolinensi.
Gerardi Thibaulti librum ingentem de Arte Gladiatoria ipse olim inspexi, visus est mihi magis speciem quandam mathematicae doctrinae per figuras affectasse, quam solida principia tradidisse. Scilicet saepe artificibus methodus deest, qua sua rite exponant.
In Miscellaneis Berolinensibus alicubi docui, Ludum latrunculorum veterum plane diversum fuisse a ludo Schachico hodierno.
Vellem Dn. Reimannus suam Historiam literariam (in qua sane multa lectio) non restrinxisset ad Germanos.
Quandam meam existentiae Dei demonstrationem paucis lineis expressam reperies in Theodicaea part I. §7.
Mundos innumerabiles Leucippus et Democritus statuerunt, et Jordanus Brunus libro de infinito tum Latino tum Italico, qui sunt diversi, sed ambos habeo.
Vellem nosse, quis primus nobis Metaphysicam in artem redactam dederit. Aristoteles enim non nisi materiam comportavit et commentatores ejus scholastici nullum systema condiderunt. Interim fateor, scientiam Metaphysicam scholarum non magni esse momenti. Non bene scio, quomodo Dn. Christianus Thomasius distinguat justum, honestum, decorum, neque enim in recentiorum scriptis satis versatus sum. Itaque rogo ut si quando vacat, explices.
Praeclare notasti, leges naturae ex recta ratione fluere, et ideo a DEO ratas haberi. Et miratus sum, nuper Dn. Buddeum in Diss. contra libellum meum mirabile illud paradoxum tueri voluisse, quasi a mero Divino arbitrio proficiscantur. Sciendum enim est, in Deo ut in omni intelligente actiones voluntatis esse natura posteriores actionibus intellectus, et perceptiones boni sive veri sive falsi efficere, ut velimus. At in perfecto sapiente, nempe DEO, nulla est voluntas nisi veri boni. Dn. Thomasius ipse in hac re, ut audio, deserto Pufendorfio, ad meliora rediit. Pufendorfius speciosis suis verbis re inanibus, multos decepit. Miror autem Dn. Buddeum, cum sit Theologus, dogma defendere, quod ipsi Reformati (paucis exceptis supralapsariis) improbant, et vereor, ne eam ob rem Theologorum offensam incurrat. Sed videtur ipse a Poireto deceptus, ut politici quidam a Pufendorfio. Ego saepe miratus sum, talia in mentem cujusquam venire posse. Amplmus Kestnerus vester nonnihil Pufendorfianis praeoccupatus mihi objicit, si Deus aeternas rationes sequitur, aliquid datum iri prius Deo. Sed respondendum est, rationes aeternas esse in Divino intellectu, nec ideo quicquam esse prius Deo, sed tantummodo divinam intellectionem esse natura priorem divina volitione.
Quod si plura monere voles, atque etiam indicare, quae forte minus probas, rem semper gratam et gratiarum actione dignam facies. Vale et fave. Dabam Hanoverae 20. Junii 1712.
Der folgende Brief Bierling’s an Leibniz wird hier eingeschaltet:
Rintelii d. 27. Julii 1712.
Scire cupis, quomodo Dn. Thomasius distinguat justum, decorum et honestum. En principia ejus, in compendium redacta, prout illa exposuit in fundamentis juris naturae et gentium. Duo inveniri statuit hominum genera, insipientes atque sapientes, et hos rursus diversorum esse graduum, perfecte sapientes autem non dari. Pergit, duplicem normam hinc oriri, coactivam scilicet, quam vocat normam imperii, et directivam vel persuasivam, quam vocat normam consilii. Extreme stultos, qui nec inter se nec cum sapientioribus pacem colunt, imperio in ordinem redigendos esse: apud eos, qui sapere incipiunt, prudenter temperandum esse imperium et consilium: qui vero aliquos in sapientia progressus fecerunt, nullo prorsus imperio opus habere, sed consilio regi posse. Primum et universale juris naturae, seu omnis doctrinae moralis, ita enim hanc vocem accipit, principium esse: Facienda, quae vitam hominum reddunt et maxime diuturnam et felicissimam, et evitanda, quae vitam reddunt infelicem et mortem accelerant. Felicitatem consistere in pace hominis interna et externa. Externam conservari per regulas justi, promoveri per regulas decori: internam acquiri per regulas honesti. Fluere exinde principium regularum justi: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, duobus verbis: Neminem laede; principium regularum decori: Quod tibi vis fieri, alteri facies, scilicet, praestabis aliis officia humanitatis, beneficia et alia, ad quae jure cogi nequis; principium regularum honesti: Quod vis, ut alii sibi faciant, tu tibi facies, id est, reprimes passiones excedentes, deficientes excitabis, et ita affectus, quantum fieri potest, ad aequilibrium rediges.
Ad quaestionem: an dentur actiones in se ac sua natura honestae vel turpes? ita respondet l.c. Lib. I. c. V. §51. 52. Dn. Thomasius: Si Deus concipitur ut legislator despoticus, hominem extrinsece ad poenam obligans, et honestas ac turpitudo sumitur pro synonymo iustitiae et iniustitiae, falsum est, dari actus per se, sua natura, ac antecedentes ad voluntatem divinam honestos vel turpes. At si Deus concipitur ut pater, consiliarius, doctor, et honestas ac turpitudo denotat magis bonitatem aut malitiam seu vitium in genere, quam in specie iustitiam et iniustitiam, verum est, actus, de quibus ius naturae tam late quam stricte dictum agit, esse per se et natura sua morali, intuitu totius humani generis, malos ac bonos. Hactenus verba Thomasii.
Quid sperandum de TUA Historia Luneburgica, Vir summe? An implebis exspectationem eruditorum, et exemplar nobis dabis historiae omnibus numeris absolutae, quod alii sequantur ac imitentur? Dn. Kestnerus observanter TE salvere iubet, rogatque, ne ipsius in respondendo tarditatem feras aegrius. Obstitisse alia negotia, quominus officio suo ex voto satisfacere adhuc potuerit. DEUS TE sospitem servet atque incolumem! etc.
[Leibniz an Bierling.] 11.
Gratias ago, quod mihi sententiam Ampl. Thomasii exponere voluisti, in qua multum boni invenio, quaedam tamen annotanda habeo. Probo discrimen inter insipientes et varios eorum gradus; qui in sapientia profecere. Concedo insipientes cogi debere imperio; atque id est, quod Aristoteles voluit, cum quosdam dixit naturae servos. Addo etiam, quanto quis minus habet sapientiae, tanto magis opus habere imperio cogentis. Sed quod addit vir egregius, ut refers, qui aliquos in sapientia progressus fecere, nullo prorsus imperio opus habere, sed solo consilio regi posse, id quidem admittere non ausim. Oportet magnam esse sapientiam, cui omnia tuto fidas. Paucissimi sunt tales sapientes, et si qui sunt, non cognoscuntur. Puto igitur tutissimum esse, efficere ut quam minimum liceat, impune peccare. Caeterum haec non ad quaestionem juris, sed utilitatis pertinent, nec in hoc agitur, quid sit justum aut rectum,
sed qua ratione optime obtineri possit executio decreti, quod dictat, quid sit rectum.
Ait porro: primum et universale juris naturae seu omnis doctrinae moralis (ita enim hanc vocem accipit) principium esse, facienda, quae vitam hominum reddunt et maxime diuturnam et felicissimam. Evitanda, quae vitam reddunt infelicem et mortem accelerant. Hoc primum principium non admitto, quia omnia restringit ad hanc vitam brevem et mox finiendam, nulla ratione habita vitae aeternae. Posita enim Divina providentia, et animae humanae immortalitate (quae utique naturali ratione cognosci possunt, atque adeo jus naturae fundant) fieri potest, ut praesenti vitae ejusque commodis sapiens ob aeterna bona renuntiare possit debeatque. Sed et, seposita immortalitate, interdum mors vitae huic praeferenda videbitur sapienti; facile equidem corrigemus hoc principium, si dicamus generatim, quaerendam vitam felicem, evitandam infelicem: tunc vero explicandum erit uberius, in quo vera felicitas consistat. Itaque pergo Tecum: felicitatem, ait ille, consistere in pace hominis externa et interna. Externam conservari per regulas justi, promoveri per regulas decori, internam acquiri per regulas honesti. Hic vellem expositum satis discrimen inter pacis conservationem et promotionem. Certum est, apud multos plus nocere violationem decori quam justi: metuunt enim homines violantem regulas justi, sed spernunt violantem regulas decori, et facilius offendunt eum quem spernunt, quam quem timent. Putem etiam, observationem regularum justi et decori necessariam esse ad pacem internam. Qui regulas decori violat, solet sibi ipsi displicere et pudore affici. Qui regulas justi violat, non raro sentit conscientiae malae laniatus et ictus; si quid scilicet superest illi pietatis. Ut taceam poenae praesentis metum sive a laeso sive a magistratu.
Explicantur deinde discrimina justi, decori, honesti, sane ingeniose. Justi regula esse dicitur: quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, seu neminem laede. Decori regula: quod tibi vis fieri, alteri facito. Denique Honesti regula: quod vis ut alii sibi faciant, hoc tu fac tibi. Haec sane non spernenda est explicatio trium regularum juris: neminem laede, suum cuique tribue, honeste vive. De quibus etiam in mea Methodo et in praefatione Codicis Diplomatici egi. Subest tamen et hic aliquid difficultatis. Nam per secundam regulam dicuntur intelligi officia, ad quae quis jure cogi nequit. Sed hoc verba ejus non ferunt. Nam saepe jure coguntur homines non tantum, ut aliquid non faciant, sed etiam, ut aliquid faciant. Ut taceam, in utraque regula plurimum esse difficultatis. Multa enim volumus non recte, an ergo haec recte ab aliis exigemus? Alia ergo regula opus foret, quae explicaret etiam, quid velle oporteat. Praeterea tanta est dissimilitudo et inaequalitas inter homines, ut non semper ab aliis recte exigamus, quod illi recte exigunt a nobis. Atque ideo nec semper mihi debeo, quod alii sibi debent. Itaque licet aliquid his regulis insit praeclari, tamen fundamenta justi, honesti, decori non exhauriunt; nec mea voluntas spontanea satis tuta est mensura debitae alienae.
Caeterum quod subjicitur, si Deus concipiatur velut Legislator, hominem ad poenam obligans, falsum esse, dari actus antecedentes ad voluntatem Divinam honestos et turpes; id etiam habet aliquid difficultatis. Deus concipi potest ut Legislator, sed non ut Legislator despoticus: cum leges quas fert, juri naturae consentaneas, et ipsa rerum natura summae sapientiae conformes agnoscantur. Et quaedam peccata talia sunt, ut Deum ipsa sua sapientia moveat ad puniendum; verbi gratia, blasphemia aliaque scelera multa. In his ergo Deus simul est doctor et legislator; nam non potest non docere, quod rectum est, dum lumen rationis in nobis accendit, et non potest non poenam destinare ei, quod pravum est, dum omnia perfectissime gubernat. Sane praesertim per futuram vitam peccata omnia talia sunt, ut puniant semet ipsa, et omnia bene facta talia sunt ut praemio efficiant semet ipsa; sepositis licet poenis aut praemiis aliis quas quaeve Deus instar legislatoris humani dictare concipitur; manet tamen Deus nihilominus Legislator, non tantum per leges gratiae, sed etiam per leges naturae, quas tanta sapientia tulit, ut improbus sit heautontimorumenos. Neque refert, an quis puniat per decretum novum, an per primum. Ex. gr. si quis Princeps foveas fodi curasset aqua plenas, in quas caderent fures ferarum, eaque ratione omnem in eos processum criminalem praevertisset, posset non minus, imo magis certiusque eos punisse censeri, quam si edixisset, fures detectos et captos in tales foveas praecipitari debere, et sententiam in singulos novam ferri curaret. Dabam Hanov. d. 20. Octobr. 1712.
[Leibniz an Bierling.] 12.
Optandi magis quam sperandi sunt sapientes, qui solo consilio rectae rationis semper regantur. Haec ad ideam optimae Reipublicae pertinent, quam effingimus, ut quantum fas est, accedamus. In Viris Celeberrimis Samuele Pufendorfio, Christiano Thomasio et sequacibus hoc maxime improbo, quod immortalitatem animae poenasque et praemia trans hanc vitam praesentem sola revelatione cognosci arbitrantur. Pythagoraei et Platonici rectius sapiebant. Ego in Epistola ad Bohmerum de Pufendorfiano officiorum libello data notavi, hoc Theologiae naturalis fundamentum etiam cuivis de populo manifestum esse, qui divinam providentiam ejusque consequentias agnoscit, sepositis licet metaphysicis argumentis, quae invicta habemus. Imperfectissima est doctrina de moribus, justitia, officiis, quae solis hujus vitae bonis nititur, et inutilis est providentiae doctrina, sublata animae immortalitate, nec plus ad obligandos homines efficit, quam Dii Epicureorum, providentia carentes. Itaque si Deus nobis non incidit principia, unde immortalitatem nosceremus, inanis est Theologia naturalis, nec quicquam contra atheismum practicum valet; et licebat hominibus esse Atheos ante revelationem, neque enim in hac vita se vindicat divinitas. Non est necesse ad animae immortalitatem tuendam, ut sit substantia separata, potest enim semper induta manere subtili corpore, quale ego etiam angelis tribuo.1
- 1Heinr. Ernst Kestner, mit dem Leibniz in Briefwechsel stand.
- 1Als Datum des Briefes hatte Leibniz bemerkt: Welfebyt. 19. Novembr. 1709. Er hat später diese Datirung durchstrichen, und die weiter folgenden Worte hinzugefügt.
- 1Bierling hatte mit einem Billet 29 Apr. 1711 seine Lineamenta methodi studiorum, die eben erschienen waren, überschickt.
- 1Ohne Ort und Datum.