Titulus 1. De Justitia et Jure

TITULUS I. DE JUSTITIA ET JURE Tit[ulus] 1. de Justitia et Jure

Justitia est caritas sapientis, seu quae boni prudentisque viri arbitrio congruit; sive est virtus affectum hominis erga hominem, benevolentiam scilicet atque odium, moderans ac dirigens secundum rectam rationem. Ut scilicet erga omnes aequaliter nos geramus ac tantum in aliis virtutem amemus, vitia odio habeamus.

Justum vel Licitum, Illicitum, Debitum, Liberum est, quod est viro bono et prudenti possibile, impossibile, necessarium, contingens. Hinc Jus est potestas moralis, Obligatio necessitas moralis. Nam quae facta laedunt pietatem nostram aut verecundiam, et omnino quae contra bonos mores sunt, ea nec facere nos posse credendum est, l. 15. D. de conditionibus et demonstrationibus. Juris tamen vocabulum varias habet acceptiones alias, vid. l. penult. et ult. D. de just[itia] et jur[e.] Interdum enim jus sumitur pro facultate, ut paulo ante definivimus, interdum pro ipsa recta ratione, quae societatem humanam dirigit et conservat. Quo sensu (qui in hoc titulo praevalere videtur) jus est vel naturale, vel gentium vel civile.

Jus naturale Jurisconsulti definiunt quod natura omnia animalia docuit, § 3. hic et in principiis Institutionum de Jure Naturali, Gentium et Civili, cum scilicet homines faciunt ex recta ratione, quod animalia ex instinctu naturae. Huc pertinet conjunctio maris et foeminae, educatio, prolis vim vi repellere; quod postremum tamen l. 3. hic ad jus gentium referre videtur. Haec si negligant homines sunt bestiis deteriores.

Jus Gentium est circa ea quae sola recta ratio homines docere potuit, ut Deum colere, pietas in parentes et patriam; contractus, et societates civiles, et quod hominem homini insidiari nefas.

Jus civile est quod civitati placuit. Haec Jurisconsultorum divisio non est sumta ab intrinsecis differentiis: nihil enim refert an homines aliquid cum bestiis commune habeant, et magna est inter ipsas bestias in hac re varietas. Summa ergo juris divisio est, quod aliud est Naturale, aliud Legitimum seu Positivum, quod non valeret, nisi esset receptum.

Tria Diesen Absatz hat Leibniz durch Umrandung hervorgehoben. autem sunt principia ex quibus ad juste agendum movemur, primum est utilitas propria, ut scilicet nemini noceamus, ne vel hunc cui nocuimus, vel alios vicissim in nos extimulemus; deinde ut omnes quoad licet juvemus, quia bonum commune vicissim in nos redundat, alterum est sensus humanitatis, atque honesti, nam etsi nullum nobis periculum creetur tangimur tamen alienis malis, et aliena felicitate delectamur, cum videmus virtutem praemia merita consequi: et in hoc affectu hominis erga hominem consistit justitia et nomen viri boni; nam qui ex primo capite operatur, prudens vel potius callidus magis quam bonus dicetur; sit spes fallendi miscebit sacra profanis. Itaque unus cum aliis hominibus utilem tantum amicitiam colet, alter honestam et veram. Cum vero omnibus hominibus insitus sit ille humanitatis sensus, hinc oritur conscientiae stimulus, ut scilicet homo qui secus agit, sibi ipsi non satisfaciat, sentiatque intus quosdam laniatus et ictus, quae poena est naturalis. Tertium principium est religio: nam cum in multis sensus humanitatis et conscientiae stimulus obtundatur, solaque propria utilitas obtineat, quae satis tutos homines ab hominibus praestare non potest, quoties impunitatis spes est; ideo summa denique juris naturalis perfectio petenda est a cultu Dei, substantiae summe intelligentis ac summe potentis, quam nemo nec fallere nec effugere potest. Quo fit ut idem sit utile et honestum, nullum peccatum impune, nulla praeclara actio inanis et praemii expers. Caeterum apud sapientes religio et honestas seu virtutis amor idem est, illi enim sciunt feliciter vivere, esse in omnibus contendere ad perfectionem, naturam ducem sequi, optime affectum esse erga universum, et persuasum esse de providentia summi rerum autoris omnia optime gubernantis, nam qui sic animatus est, eum super omnia Deum amare necesse est, idem non potest non esse securus et felix, scit enim omnia in bonum cedere Deum amanti, et viros bonos vicissim Dei amicos esse. Itaque licet non praemiis poenisque moveantur, felicitate tamen velut necessario virtutis corollario fruuntur, imo virtus sapientis cum summam animi voluptatem pariat, ipsa praemium sibi est. Si quis vero ad veram sapientiam non pervenit, apud eum religio aliquid honestati superaddit.

Porro quia jus est dictamen rectae rationis circa ea quae pertinent ad perfectionem humanae societatis, et humanae societatis perfectissima est civitas, hinc jus publicum dicitur, quod dirigitur ad perfectionem ipsius civitatis quatenus civitas est, ita ut extra civitatem non habeat locum, Reliquum privatum appellatur, quod scilicet ut Ulpianus definit hic spectat ad singulorum utilitatem, etsi enim inter duas civitates ageretur, tamen quia civitas quaelibet personae instar est, jus privatum locum habet; secus est si plures civitates in unam ditionem coalescant, novamque constituant majorem priori civitatem. Manifestum quoque est non tantum privatum sed et publicum vel naturale vel legitimum esse. Necesse est enim quaedam jura publica esse communia, quae in utraquaque civitate obtinere debeant.

Jus civile vel scriptum est vel consuetudinarium, scriptum quod introducitur et conservatur scriptura, consuetudinarium, quod tacito consensu introducitur, et hominum assuefactione conservatur, ideo validius est. Discitur ex hominum laudibus et vituperiis. Est juri naturali simile, quia homines trahit ut natura, ita et consuetudo, quae est altera natura.

Praecepta juris primaria tria: honeste vivere, neminem laedere, suum cuique tribuere. Primum, Honeste vivere est praeceptum justitiae universalis, id est omnem virtutem colere, quia interest societatis. Alterum, Neminem laedere est praeceptum justitiae particularis commutativae, ut scilicet aequalitas Geometrica servetur, ne quis minus habeat quam ante, alter autem plus; homines enim aequales censendi sunt, cum de bonis quae in potestate habent agitur, sine ulla προσωπολήψει. Tertium, suum cuique tribuere est praeceptum justitiae distributivae, circa communia inter singulos distribuenda, ubi locum habet consideratio meritorum cujusque et publica utilitas.