Series VI Band 4 · No. 385₂.
Endgültige Fassung
ENDGÜLTIGE FASSUNG
Wir folgen der von Leibniz angegebenen Zählung der Seiten unter Berücksichtigung seiner Einfügungsanweisungen.
Consideratio locorum potissimorum quae pro Purgat[or]io
ex Scriptura Sacra et Sanctis patribus adducuntur
Omitto primum Loca quae parum ad rem facere visa sunt, tametsi a
multis adducuntur: idque facio vitandae inutilis prolixitatis causa. Cur enim examinem
quae manifesto infirma sunt. Omitto secundo loca quae probant tantum preces
~~pro defunctis*, quia eas concedunt protestantes, frustra ergo probabitur, quod conceditur.*
*Tantum ostendendum erit, quod illi negant, ex Precibus pro Defunctis sequi Purgatorium,
quod alterius est loci, neque enim hic ratiocinationes sed autoritates afferam.
Omitto tertio loca sane plurima quae explicari possunt de Purgatorio resurrectionis,~~
~~cujus ignem sensuros qui in occursum Domini tunc rapientur nonnunquam SS. Patres
dixisse videntur, et protestantium multi concedunt.
Itaque ea tantum adducam loca quae conferre possunt ad probandum Purgatorium
quale statuit hodie Romana Ecclesia; quod ita definio ex ejus mente: Purgatorium est~~
~~locus sive status animarum fidelium, in quo statim post mortem aliquandiu poenas
peccatorum gravissimas luunt et vivorum precibus ac sacrificiis juvantur, donec placata
divina justitia ad beatitudinem etiam ante resurrectionem admittantur. Quod Purgatorium
patet differre ab eo quod appellavi purgatorium resurrectionis. Hoc enim dicitur esse
universale omnium scilicet post resurrectionem, tametsi non aeque omnibus grave ac
durabile. Neque animae separatae est, sed totius hominis post corporis et animae reconjunctionem.
Contra purgatorium Romanae Ecclesiae, est unicuique proprium ac particulare,
tametsi in uno communi loco fiat; et incipit statim post mortem cujusque, et finit
statim ubi placata divina justitia est, etiam ante resurrectionem. Qui hoc discrimen
perpenderit, non mirabitur, cur plurima veterum loca non adduxerim, in quibus fit mentio
poenae temporalis post mortem, ignis, purgationis, quoniam pleraque etiam ad Purgatorium
Resurrectionis trahi possunt. Ego vero illa tantum loca proferre volui, quae non ita
facile a Protestantibus declinari queant. Caeterum ut clarius intelligatur hoc quod aliqui
introducunt purgatorium resurrectionis, sequentia notari intererit: Creditum est enim et a
veteribus et a recentioribus multis omnes post resurrectionem in occursum Domini
rapiendos, ac per ignem probationis ac purgationis transituros eumque plus minusve pro
purgationis necessitate et culpae gradu sensuros; hoc ipso igne justorum corpora glorificatum
iri velut aurum in fornace summam pulchritudinem nanciscitur: impios vero
tenebris et horrori damnatos, alio ignis genere non purgandos, sed sine fine cruciandos et
magis magisque inquinandos esse. Locus certe ad Corinthios huic purgatorio favere illis
visus est, qui ita sentiunt: verba haec sunt: 1. Corinth. III, 11. 12. 13. 14. 15.
*Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus.*
**Si quis autem superaedificaverit super fundamentum hoc aurum argentum, lapides pretiosos ligna foenum stipulam uniuscujusque opus manifestum erit.*
*Dies enim Domini declarabit *quia in igne revelabitur, et uniuscujusque opus~~
~~quale sit ignis probabit.*
**Si cujus opus manserit quod superaedificavit mercedem accipiet. Si cujus opus arserit, detrimentum patietur, ipse autem salvus erit sic tamen quasi per ignem*.
Verba: dies enim Domini declarabit ex eorum sententia ostendunt sermonem~~
~~*esse de magno illo die adventus Domini, quo fideles, per ignem purgationis et examinis
transibunt.
Venio nunc ad loca SS. Patrum, et primum Graecorum. Origenis pleraque loca etiam ad Purgatorium Resurrectionis possunt applicari, uno excepto: lib. 8. in Epist. ad Rom.* *cap. 11. ad verba nolo vos ignorare fratres mysterium hoc, sub fin.
*Haec ipsa inquit *purgatio, quae per poenam ignis adhibetur, quantis temporibus,
quantisque seculis de peccatoribus exigat cruciatus, solus scire potest cui pater omne
judicium tradidit.*
*Vides expresse asseri ab Origene beatos non intrare in purgatorium, sed damnandos tantum; infernumque ipsum seu ignem gehennae esse Purgatorium. Et constat jam veteres Origenem hujus erroris accusasse. Unde patet quam imprudenter hunc locum citaverint illi qui rhapsodias ex locis SS. Patrum non intellectis contexunt. Nam ipse infernus Origeni nil nisi purgatorium est.
S. Basilius M. ad cap. 4. Isaiae (quia *abluet dominus sordes filiorum et filiarum Sion
etc.*) expressis verbis dicit examen hoc futurum esse per ignem judicii. Item: *ardorem~~
~~seu exaestuationem judicii*. Unde videtur probari purgatorium Resurrectionis.
*Posset tamen ad hunc locum responderi: judicium intelligi non extremum sed~~
~~quodlibet examen et probationem. Itaque non posse ex hoc loco judicari fateor an de
purgatorio animae separatae, an vero de purgatorio resurrectionis loquatur. In hoc
inclinavi subinde ut crederem hinc probari purgatorium animae separatae: quoniam
postea ad 6 *Isaiae. verb. et in manu habebat carbonem subjicit: coeleste quoddam~~
~~insinuare intelligendum est altare istud, nempe ~~locum lustrandis animabus
accommodatum, e quo ignis ille purificativus per eas virtutes eximia sanctitate
praeditus elicitur: mox tamen iterum dubitare coepi, ipso loco diligentius excusso:
subjicit enim post verba: praeditus elicitur, Tali igne cor Cleophae et Simonis inardescebat
Domino iis adaperiente Scripturas. Consimili igne incalescit cor Spiritu ferventium.
Procopius Gazaeus ad cap. 6. Isaiae In spiritu sancto et igne baptizat salvator cum *non nisi solo igne divino purgari quenquam posse certum sit. Quale enim cujusque sit opus, ignis* probabit, et salvabitur ait tanquam per ignem. Capit unus de Seraphim qui *locus est purgationis animarum coelestis, unde sanctificantibus et lustrantibus potestatibus ignis purgatorii emittitur.* Ecce iterum locum purgationis animarum. Et videtur Basilii verba supra dicta ante oculos habuisse Procopius iste. Sed difficile est haec conciliare cum purgatorio de quo agitur. Baptismum per ignem huc accommodat Procopius, quemadmodum et Origenes et Basilius qui duplicem baptismum per aquam et per ignem ad sordes quoque dupliciter abluendas utilem ad ignem purgatorium referunt. Purgationem tamen animarum coelestem Procopius vocat quod nescio an intelligi possit de igne purgatorii quod dicitur fore apud inferos, ac proinde non convenit cum altari illo coelesti seu loco purgationis ex quo Seraphim carbonem capit.
Basilius interpretatur per ignem caritatis, neque ad hunc locum Isaiae 6. ullo modo accommodat Pauli locum de stipula et salvatione quasi per ignem quamvis id faciat Procopius. Videtur ergo Basilius ad Isaiae 6. per purificationem animarum intelligere sanctificationem et ardorem caritatis ac Spiritus sancti.
Sed ad Isaiae 4. videri potest intelligere ignem purgatorii resurrectionis, seu purgationem, quae ut ibi ait Basilius, fiet in futuro seculo. Ergo nondum jam fit, nam quod jam tum fit defunctis nescio an possit explicari de seculo futuro nisi quis res alterius mundi, quaeque jam nunc in coelo inferno aut purgatorio fiunt, et proinde ad praesens tempus pertinent, seculi futuri nomine venire ostendat, qui tamen loquendi [modus] nescio an possit admitti nisi autoritate veterum sic loquentium stabiliatur. Caeterum hinc patet Procopium Gazaeum duo Basilii loca in unum confudisse.
Latini verba Christi de novissimo quadrante solvendo ad purgatorium accomodarunt,
quod non aeque fecerunt Graeci qui extant excepto Eusebio Emisseno.
Tertullianus lib. de anima cap. 35. ne etc. judex te tradat angelo executionis, et ille te
*in carcerem mandet infernum unde non dimittaris nisi modico quoque delicto mora
resurrectionis expenso.* Ubi dubitari potest angelusne executionis Tertulliano sit
diabolus, et non videtur, quia eum opponit diabolo, et distinguere videtur inter accusatorem
diabolum de quo paulo ante locutus erat, et inter angelum executionis. Deinde
dubitari potest an carcer infernus sit infernus ipse seu ignis aeternus, an locus qualem
nunc intelligimus purgatorii. Item an ex loco Christi, non dimittendos debitores ante
persolutum novissimum quadrantem, sequatur eos aliquando dimittendos, adeoque poenam
esse temporalem. Videtur enim responderi posse, quod nunquam dimittendi sint,
quia nunquam poterunt solvere vel ideo quia plus debent quam habent in bonis ut
Christus ipse facti speciem inducit.
Tertullianus tamen videtur intelligere hunc carcerem de temporali poena, ob verba
quae adjicit: mora resurrectionis. Verba haec: mora resurrectionis satis obscura sunt.
Dupliciter enim sumi potest tum resurrectio, tum mora. Resurrectio est vel carnis, vel
animae, ex inferno aliquo carcere re-dimissae, atque rursus assurgentis, ita ut eo sensu
resurgere sit revocare gradum superasque evadere ad auras. Mora quoque resurrectionis
dupliciter dicetur, vel quod ipsam resurrectionem moratur et differt, quo sensu eam
necesse est esse ante resurrectionem, et quidem ita immediate, ut ea cessante non amplius
differatur, sed statim sequatur resurrectio, vel mora resurrectionis intelligitur quod resurrectionem
tantum comitatur, tametsi haec mora non ipsam resurrectionem differat, sed
aliud puta beatitudinem quae resurrectionem sequitur. Hae jam interpretationes inter se
varie combinari possunt. Si prior explicatio resurrectionis cum priore morae conjungatur,
(quae sunt maxime naturales) sensus est poenam qua modicum quodque delictum lui ait
Tertullianus differre atque morari resurrectionem carnis. Unde sequitur hanc poenam esse
ante resurrectionem carnis, et quidem immediate, id est non antecessare, quam ubi
sequetur resurrectio. Unde colligeretur animam secundum Tertullianum expiari toto tempore
inter mortem et resurrectionem, neque antea videre faciem Dei, exceptis martyribus
ut postea dicam ad locum Cypriani. Si prior explicatio resurrectionis cum posteriore
morae conjungitur, sensus erit, post resurrectionem carnis differri nonnihil beatitudinem,
donec luerit homo peccata, quod pertineret ad purgatorium resurrectionis, cum per ignem
transibunt, qui in occursum domini rapientur. Verum ista interpretatio stare non potest.
Nam Tertullianus loquitur de poena quae fit in carcere aliquo inferno. Si posterior
resurrectionis significatio jungatur cum priore morae (nam cum posteriore morae inutiliter
jungetur), sive si resurrectio sumatur pro re-dimissione animae, qua fit ut
rursus assurgat ex carcere illo inferno, sensus erit animam statim a morte in purgatorium
detrusam ubi purgata fuerit rursus emitti. Ex his tribus explicationibus prima ut
dixi convenit maxime vocabulorum sensui naturali, sed difficultatem patitur, quia inde
sequitur purgatorium (quippe quod resurrectionem carnis moratur) durare usque ad resurrectionem
carnis, atque ita ex sententia Tertulliani animas luere commissa toto medio
tempore inter resurrectionem et mortem, neque videre faciem Dei ante judicium extremum,
exceptis martyribus aliisque purioris vitae de quo dicam postea et ad locum
Cypriani. Praeterea obstat quod hoc modo omnium purgatorium simul finietur, non vero
unus ante alium liberabitur cum tamen unus alio facilius novissimum quadrantem solvere
queat, nisi dicas temporis aequalitatem differentia et gradu poenarum pensari quanquam
Tertulliani locus non aliam poenam quam carceris ipsius, nominet. Secunda interpretatio
de mora beatitudinis resurrectionem comitante seu purgatorio resurrectionis,
jam rejecta est. Tertia explicatio quod hoc purgatorium moretur resurrectionem non
carnis sed animae ex carcere inferno emittendae atque ad coelum rursus assurrecturae
(resurgere enim est rursus assurgere) maxime conveniret Purgatorio de quo agitur
neque ulla alia laborat difficultate, quam quod vox resurrectionis coactius hoc modo
sumitur, neque ex usu. Locus Cypriani primae explicationi favet. Et solet Cyprianus ad
Tertullianum respicere eumque Magistrum sequi. Certum interim est ex hoc loco Tertullianum
aliquam statuere poenam temporalem animae separatae pro modicis etiam delictis,
tametsi incertum maneat, an ea ante resurrectionem finiatur. Adde quod lib. de
Monogamia cap. 10. refrigerium adpostulat mortuis.
S. Cypriani *Epist. 52. ad Antonianum: *Aliud est ad veniam stare aliud ad
gloriam pervenire. Aliud missum in carcerem non exire inde donec solvat novissimum
quadrantem, aliud statim fidei virtutisque accipere mercedem. Aliud pro peccatis longo
dolore cruciatum emendari et purgari diu igne, aliud peccata omnia passione purgasse.
Aliud denique pendere in die judicii ad sententiam Domini aliud statim a Domino
coronari.*
*Hic locus multis rursus dubitationibus subjectus est, quae ab ipsis Romanae Ecclesiae scriptoribus moventur. Rigaltius hanc veniae expectationem et in carcere permansionem explicat de poenitentia in terris exigenda, dum is quem poenituit tempore persecutionis Christum negasse, diu haeret et poenis Ecclesiasticis subjicitur antequam recipiatur. Idem cum Nic. Fabro contra Pamelium purgationem per ignem explicat de purgatorio resurrectionis. Et novissima verba: pendere in die judicii, ita interpretatur ex* *sententia Tertulliani et aliorum veterum, quod martyres statim coronentur, alii vero plerique diem judicii expectare debeant. Mihi tamen videtur solutionem novissimi quadrantis non intelligi de poenitentia in hac vita, quia et Tertullianus (quem sequi solet Cyprianus), intelligit de alia vita. Unde sequitur voluisse Cyprianum eos qui obeunt aut passione id est martyrio delere peccata, nec alio opus habere purgatorio, aut in carcere quodam purgari donec expientur. Non tamen satis id consentit cum eo quod subjicitur: pendere in die judicii velut adhuc incertum nisi rursus intelligamus ut ad locum Tertulliani* *dixi purgatorium animae eousque durare. Quod tamen «non» videtur de purgatione per ignem explicari posse. Itaque videtur Cyprianus distinguere, carcerem in quo persolvendus est novissimus quadrans, ab igne purgationis et utrumque distincte asserere nisi malimus fateri eum confuse locutum.
Ambros. serm. 20. *in psalm. 118. Omnes per ignem oportet probari quicunque
*ad paradisum redire desiderant. Non enim otiose scriptum est quod ejectis Adam
et Eva de Paradisi sede posuit Deus in exitu Paradisi gladium igneum versatilem. Omnes
oportet transire per flammas, sive ille Johannes Evangelista sit* etc. sive ille sit Petrus.
etc. Sed Johanni cito versabitur gladius igneus etc. Et paulo post: sed etiam aurum
examinabitur, uretur ut possit probari. Ex quo loco patet, in hoc purgatorium de quo
loquitur S. Ambrosius omnes omnino fideles, ne Johanne quidem et Petro exceptis
intrare.
Fatendum est tamen hunc locum Ambrosii non posse accipi de purgatorio resurrectionis, sed de purgatorio quodam animae separatae. Cum enim dixisset omnes ad paradisum redituros oportere probari, ne Johanne quidem Evangelista excluso: subjicit: de *morte ejus aliqui dubitarunt, de transitu per ignem dubitare non possumus, quia in Paradiso est, nec separatus a Christo.* Hinc patet Ambrosium sentire, eum jam transiisse per hunc ignem purgatorium, adeoque non intelligi purgatorium generale resurrectionis, sed particulare cujusque fidelis, qui purgatione absoluta etiam ante diem judicii in coelum admittitur. In quo differt a phrasi Tertulliani et Cypriani.
Prudentius in Hamartigenia:
*Esto cavernoso (quia sic pro labe necesse est
Corporea) tristis me sorbeat ignis averno
Saltem mitificos incendia lenta vapores
Exhalent aestuque calor languente tepescat
Lux immensa alios et tempora vincta coronis
Glorificent me poena levis clementer adurat.*
Utile est hunc Prudentii locum cum superiore Cypriani conferri nam utrobique innuitur martyrio coronatos in igne non haerere; alios aliquandiu purgari antequam glorificentur. Adde locum purgationis esse in ipso inferno, ut et Tertullianus dixerat. Ignem tamen mitiorem, scilicet quam damnatorum videtur Prudentius quasi Balneum Mariae vel Maris (ut Chymistae vocant), describere. Non vero hic explicat, utrum id purgatorium ante resurrectionem cesset.
S. Hieron. ad cap. 1. Nahum. Magnum peccatum magnis diuturnisque
elui cruciatibus:
~~de tenebris exterioribus anima et reddito novissimo quadrante, dicet*: *Videbo justitiam
ejus et loquar: justificata sunt judicia tua Deus*. Prior quidem locus ad Nahum videtur*
*etiam trahi ad purgatorium resurrectionis; sed non posterior. Quemadmodum nec
sequens: ad cap. 7. *Micheae *post cruciatus atque tormenta eductaCom. in 11. cap. *proverb. esse aliquos qui de levioribus peccatis cum~~
~~*quibus obligati defuncti sunt, post mortem possunt absolvi vel poenis videlicet castigati
vel suorum precibus et eleemosynis missarumque celebrationibus*.
S. Paulinus Epist. 5. 18. 19. ait defunctorum animas precibus quasi guttae stillicidio refrigerari. Unde satis judicari potest eum credidisse animas nunc poenas luere temporales.
Miror Augustinum in Enchiridio ad Laurentium cap. 67. salvationem quasi per ignem de qua loquitur Apostolus explicare non de igne purgatorii ut alii solent sed de igne tribulationis. Eadem iisdem verbis repetit in octo Dulcitii quaestionum libro uno quaest. 1. Sed ibi se magis explicat et purgatorio quoque post hanc vitam eundem applicat locum et ob ignem purgatorium alios aliis citius salvari scribit.
Memorabile est quod dicit in Enchiridio ad Laurentium cap. 109. et ad Dulcitium quaest. 2. tempus quod inter hominis mortem et ultimam resurrectionem positum est, animas abditis receptaculis continet. Videtur enim hoc innuere animas non salvari ante judicium; verum hoc locus obscurior ex aliis clarioribus explicatur, quoniam enim paulo ante dixerat alios aliis citius salvari, utique ante extremum judicium aliqui salvantur, ac proinde, status ille tertius animae de tempore quidem medio intelligendus est, sed non toto.
Memorabile est etiam quod ibidem dicit Augustinus, preces pro defunctis prodesse etiam damnatis, nam sub fin. quaest. 2. ait: quibus autem prosunt, aut ad hoc prosunt, ut sit plena remissio, aut certe ut tolerabilior fiat ipsa damnatio.
Hypognosticon contra Pelagianos quod inter Augustini opera extat, libro 6. cap. 5.
opinionem quae hodie viget de limbo infantum non baptizatorum expresse refutat et
Pelagianis tribuit. aeternum, futurae sint animae~~
~~praeter coelum et infernum. Quae adduco, non quod absurdam adeo putem eorum
sententiam qui hunc Limbum tuentur, sed ut innuam, a Veterum nonnullorum opinione
esse alienam. Sed hoc obiter.
Locus Augustini clarus admodum est lib. XXI. De civitate Dei cap. 24. Nam pro
*defunctis quibusdam vel ipsius Ecclesiae vel quorundam piorum exauditur oratio, sed
pro his quorum in Christo regeneratorum, nec usque adeo vita in corpore male gesta est,
ut tali misericordia judicentur digni non esse, nec usque adeo bene, ut talem misericordiam
judicentur necessariam non habere. Sicut etiam facta resurrectione mortuorum non
deerunt quibus post poenas quas patiuntur Spiritus mortuorum, impertiatur misericordia
ut in ignem non mittantur aeternum. Neque enim de quibusdam veraciter diceretur, quod
non eis remittatur neque in hoc, neque in futuro, nisi essent quibus etsi non in isto, tamen
remitteretur in futuro.* Lib. 21. cap. 26. De civitate Dei dubitat an verba Apostoli: salvus
erit quasi per ignem non significent ignem tribulationis; ad quem, inquit, ignem, pertinent
et orbitates et quaecunque calamitates. Si vero inquit, ignem velimus intelligere de igne
illo judicii, tunc in illum ignem mittendi sunt et dextri et sinistri. Hunc vero duplicem
fore, alium aeternum alium temporalem. In illum enim, inquit, ~~soli sinistri novissima
*et perpetua damnatione mittentur, iste autem dextros probat, sed
alios* eorum sic probat ut aedificium quod super Christum fundamentum ab eis invenerit
*esse constructum non exurat atque consumat, alios autem aliter, id est ut quod super
aedificaverunt ardeat, damnumque inde patiantur*. Et postea: post istius sane corporis
*mortem donec ad illum veniatur, qui post resurrectionem corporum futurus est damnationis
et remunerationis ultimus dies si hoc temporis intervallo *Spiritus defunctorum
ejusmodi ignem dicantur perpeti, quem non sentiant illi qui non habuerunt tales
mores et amores in hujus corporis vita ut eorum ligna et foenum et stipula consumantur,
alii vero sentiant qui ejusmodi secum aedificia portaverunt, sive ibi tantum, sive et hic et
ibi, sive ideo hic ut non ibi, secularia, quamvis a damnatione venialia concremantem
ignem transitoriae tribulationis inveniant, non redarguo, quia forsitan verum est. Potest
quippe ad istam tribulationem pertinere etiam ipsa mors carnis etc. Possunt et persecutiones
Ecclesiae quibus martyres coronati sunt, et quas patiuntur quicunque Christiani
etc. Erit etiam in fine seculi tribulatio tempore antichristi*. Ex his patet B. Augustinum*
*subdubitanter loqui, nec dubitat tantum an locus iste de igne hujus vitae an vero de altera
vita intelligi debeat, neque de illo tantum, an tribulationes hujus vitae diminuant poenas
purgationis futurae, sed totam periodum quae praecedit verba: quia forsitan verum est,*
*una dubitatione complectitur. Unde mirari desinemus cur Augustinus toto libro *de cura
pro mort*[u]is ne verbulo quidem meminerit purgatorii nec eum alia ratione, quam*
*Ecclesiae usu defenderit. Cum non putem hodie quenquam librum *de reddenda curae pro
mortuis ratione* sine multa purgatorii mentione scripturum esse.
*Der in Kleindruck folgende Text wurde von Leibniz gestrichen:
*Notabile est, quod in eo libello fuse disputat contra apparitiones animarum de quibus ait: *angelicis itaque operationibus fieri crediderim* cap. 10 et postea cap. 13 *Ut volet accipiat quisque quod dicam, si rebus viventium interessent animae mortuorum* etc. meipsum pia mater nulla nocte desereret. etc. *Si ergo dereliquerunt nos patres nostri, quomodo rebus et curis nostris intersunt* etc. Esaias propheta dicit: *Tu es enim pater noster, quia Abraham nos nescivit, et Israel non cognovit nos. Si tanti patriarchae quid erga populum ab his procreatum ageretur ignoraverunt* etc. *quomodo mortui vivorum rebus atque actibus cognoscendis adjuvandisque miscentur*. Et cap. 15 *proinde fatendum est nescire quidem mortuos quid hic agatur, sed dum hic agitur, postea vero audire ab eis qui hinc ad eos moriendo pergunt* etc. *possunt et ab angelis audire aliquid mortui*, postea cap. 16. *Hinc et illa solvitur quaestio quonam modo martyres ipsis beneficiis quae dantur orantibus, indicant se interesse rebus humanis, si nesciunt mortui quid agant vivi.* etc. *quanquam ista quaestio vires intelligentiae meae vincat, utrum per se ipsos assint uno tempore tam diversis locis, et tanta inter se longinquitate discretis* etc. *an ipsis in loco suis meritis congruo ab omni mortalium conversatione remotis, et tamen generaliter orantibus pro indulgentia supplicantium, sicut nos oramus pro mortuis quibus utique non praesentamur, nec ubi sint nec quid agant scimus, Deus omnipotens* etc. *per angelica ministeria praebeat, hominibus ista solatia*, etc. *et suorum merita martyrum ubi vult quando vult quomodo vult, maximeque per eorum memorias quoniam hoc novit expedire nobis ad aedificandam fidem Christi commendet.* Haec aliaque* *multa in eam rem Augustinus illo libello, quae parum consentiunt cum multorum opinionibus postea receptis de apparitionibus animarum, et scientia distincta quam sancti in coelis habere dicuntur de rebus quae geruntur in terris.
Et haec sunt potissima loca quae stringere videntur; reliqua omnia quae ingenti agmine citantur, non nisi numerus sunt et vel ad pompam velut in acie struuntur, vel ob judicii diligentiaeque defectum a rhapsodis cumulantur. His tamen stabilitis fateor reliqua quoque eorundem patrum quos jam citavimus loca, vel aliorum ejusdem seculi, et gentis aut alioqui consentire prioribus solitorum, ex his ipsis explicationem recipere, ac proinde nunc etiam allegari posse, si quis copiam quaerat. Ex quo scilicet ex locis clarioribus atque selectis certum aliquid de veterum sententia constitutum atque conclusum est. Nam si ut vulgo faciunt omnia loca sine delectu misceantur, obruitur veritas, neque ullus patet exitus. Praeterea non sufficit recitari loca SS. Patrum ut vulgo fit ab iis inprimis, qui ea ex aliis exscribunt, sed immorari illis subinde nonnihil necesse est, ad sententiam eorum eruendam. Si hoc modo tractarentur controversiae, si separarentur clara a controversis, si digererentur loca patrum in classes aut gradus, si sincere atque ingenue annotaretur quibus quisque locus difficultatibus laboret, tunc semper vel certi aliquid statui poterit, de unaquaque controversia, vel hoc saltem apparebit quanta aut quantula haberi possit probabilitas; ubi tamen varias veterum quoque sententias agnoscere atque distinguere operae pretium erit. Qui vero vulgari rhapsodorum more ingentem locorum numerum cumulant aut centonem quendam ex verbis faventibus hinc illinc quaesitis contexunt, illi imperitos et negligentes fallunt atque percellunt, hominem autem diligentem atque judicio praeditum minime movent, praesertim ubi experientia didicerit, plurimas allegationes vulgares accuratius discussas in ventos abire.
Ex discussione ergo ista hoc saltem didici: Omnes fere sanctos Patres poenam post mortem etiam fidelibus plerisque infligendam statuisse, graviorem pro modo peccatorum. Graecae Ecclesiae doctores plerique tam Veteres quam hodierni animae separatae poenas spirituales potius «putarunt», et in anxietate magis quam ignis corporei sensu consistentes, ignem vero purgatorium de quo loquitur Apostolus, et baptismum ignis cujus meminit Christus, ad ignem illum probationis retulerunt, per quem transire omnes conflagrante mundo consentaneum videbatur cum in occursum Domini rapientur, quanquam huic quoque igni moram aliquam concessisse videantur. Ecclesia occidentalis jam a Tertulliani et Cypriani temporibus eo inclinasse videtur, ut statueret, animam separatam statim a morte poenis quibusdam subjici, ac purgatam demum ad beatitudinem admitti. Primus Cyprianus inter poenas animae separatae ignis meminisse videtur quanquam subsit dubitandi causa, sed clarius locuti sunt SS. Ambrosius, Hieronymus et Augustinus, apud quos negari non potest ejus sententiae quae nunc in Romana viget Ecclesia, expressa satis vestigia extare. Tametsi res non omnino liquida atque in confesso posita fuisse videatur.
Mirum est quam suspenso incedant gradu. Saepe enim de purgatorio tacent cum
maxime de eo loquendi tempus esse videbatur. Unde colligo rem illo tempore nondum
satis receptam fuisse, cum constaret Chrysostomum locum classicum de novissimo
quadrante (ex quo maxime purgatorium Latini inferebant) interpretari longe aliter; non de
futurae, sed hujus vitae judiciis et carceribus, ex quibus debitores ante solutum novissimum
quadrantem non exeunt. Et Basilium atque Theodoretum aliosque locum Apostoli
ad Corinthios explicare de igne judicio et purgatorio resurrectionis. Et ipsum Augustinum
dubitare an non explicari debeat de igne tribulationis hujus vitae et eum de ipso purgatorio
alicubi non sine dubitatione loqui. Et Tertullianum atque Cyprianum ita loqui ac si
purgatorium sit totum tempus status animae separatae ad diem judicii. Origenem vero
quae quidam pro purgatorio citant, intellexisse de ipso inferno, qui ipsi non nisi purgatorium
erat quoniam finiri aliquando putabat. Olim ergo haec obscuriora videbantur.
Postea clarius doceri coepit purgatorium quod nunc recipitur, quemadmodum Limbus
Patrum aliaque quorum in veteribus semina reperiuntur, et de quibus Hieronymus,
Augustinus aliique caute et raro et velut subdubitantes locuti sunt. Neque enim Veteres de
rebus alterius mundi ea quae nos hodie asseveratione loquebantur. Illud tamen certum est.
Concludo Veteres uno ore omnes illi fuisse reclamaturos, qui dixisset
~~preces pro defunctis inutiles esse, et animas omnes vel statim salvari
vel statim damnari.* Omnes enim consensisse videntur etiam ab iis qui salvandi sunt
aliquas post mortem poenas pro peccatis luendas esse; quae qui mature considerabit
purgatorium Romanae Ecclesiae.
Tametsi autem Graecorum patrum loca non pauca de igne purgante ad Purgatorium
resurrectionis pertinere videantur, patet tamen Graecos quoque veteres complures innuere
quasdam temporales animae separatae poenas, non quidem corporeas atque igni cuidam
tribuendas, sed spirituales, quae recentium quoque Graecorum sententia est. Ex veteribus
ergo animae separatae poenas temporales innuere videtur S. Cyrillus Hierosolymitanus,
cum in Cateches. mystagog. cap. 5. pro omnibus, inquit, oramus, qui inter nos vita functi
*sunt, maximum esse credentes animarum juvamen, pro quibus offertur precatio sancti
illius et tremendi quod in altari positum est sacrificii*. Dicit: animas juvari, ergo animae
ipsae aliquid patiuntur, ergo non pertinent ista ad levandum ignem purgatorium resur
rectionis. Et ne quis forte hoc ita explicare conetur, juvari animas precibus non poenae
diminutione, sed gloriae augmento, cavit ipse Cyrillus, cum sententiam suam confirmat
similitudine Regis, qui eos a quibus offensus est in exilium pepulit, postea vero illorum
*propinquis, qui coronam aliquam conficientes pro his qui sunt in supplicio exulibus
offerunt, condonationem aliquam suppliciorum dedit*. Unde jam dubium nullum est S.
Chrysostomi aliorumque veterum loca, quibus asseritur precibus vivorum mortuos juvari
eodem modo debere intelligi, ut in Liturgia Romana quae ait: ipsis Domine et omnibus in
Christo quiescentibus locum refrigerii et pacis indulgeas. In Liturgia Alexandrina: horum
omnium animabus dona requiem. Liturgia Ecclesiarum Syriae et Cappadociae quae
tribuitur S. Basilio: refrigera eos ubi visitat lux Vultus tui. Et mox: sublata voce sacerdos
orat Deum ut meminerit Deus omnium qui transierunt ex mundo, recreet eos in tabernaculo
suo, transeat per mansiones horridas et in tabernaculis luculentis collocet, exuat ex
densissimis tenebris tribulatione et dolore. Ut Chrysostom. homil. 41. in I. ad Corinth.
juvetur mortuus non lacrymis sed precibus, supplicationibus Eleemosynis. Et infra ~~ne
fatigemur mortuis auxilium ferre, preces pro illis offerentes.* Quae etiam*
*non videntur intelligi de purgatorio resurrectionis futuro, sed de praesenti aliquo malo
quo laborant, et jam nunc juvari possunt. Et *Homilia 69 ad populum Antiochenum, non
temere ab Apostolis haec sancita fuerunt, ut in tremendis mysteriis defunctorum agatur
commemoratio. Sciunt enim inde multum illis contingere lucrum, utilitatem multam.* Si de*
*futura aliqua utilitate fuisset locutus, dixisset eos non percipere lucrum, sed aliquando
esse percepturos. Ignem autem purgatorium animas separatas cruciantem non reperio
apud Graecos Veteres, quemadmodum nec recentes eum admittunt. Clarus inprimis est
locus Theodoreti in I. ad Corinth. 3: in die, inquit, *adventus Domini, examen fiet et
diligens inquisitio, et eos quidem qui recte vixerint tanquam aurum et argentum reddet
ignis splendidiores, eos autem qui iniquitatem fecerint instar ligni et foeni et stipulae
consumet*, et postea: *servabitur autem ipse quoque per ignem examinatus si quidem habet
vitam doctrinae convenientem.* Unde manifestum hunc ignem examinis esse in die adventus*
*Domini, ac proinde purgatorium resurrectionis. Haec Theodoreti verba ab Oecumenio
repetuntur. Et quoniam Bellarminus ipse fateri coactus est Diem Domini in 1. Corinth. 3.
esse diem judicii extremi, et ut hic Theodoretus ait, diem adventus Domini, satis manifestum
est, nisi inutiliter argutari velimus ejus autoritate recte a Graecis interpretibus
purgatorium resurrectionis stabiliri. Sed hoc purgatorium resurrectionis