Randbemerkungen, Unterstreichungen und Exzerpte aus der Ethica

RANDBEMERKUNGEN, UNTERSTREICHUNGEN UND EXZERPTE AUS DER ETHICA [Pars Prima, De Deo]  [ad p. 1] [Def. II.] Finitum Am Kopf des Auszugs: Haec partim mea partim aliena, et aliena in multis corrigenda. est in suo genere extra quod aliud intelligi potest ejusdem naturae, seu quod alia re ejusdem naturae terminatur.  [ad p. 1] [Def. III.] Substantia est id quod in se est, seu quod non est in alio velut in subjecto.

[p. 1] [Def. IV.] Per attributum intelligo id, quod intellectus de substantia percipit, tanquam ejusdem essentiam constituens. Am Rande zu Def. IV.: quod per se concip[itur] sed non in se est  [ad p. 1] [Def. IV.] Attributum est praedicatum essentiale, seu necessarium.  [ad p. 1] [Def. V.] Modus est praedicatum non necessarium, seu mutabile.  [ad p. 1] [Def. VI.] Deus est ens absolute infinitum, seu infinitum in essentia ut alia in extensione, duratione. Ita ipse in omnibus quae aliquam realitatem exprimunt.  [ad p. 2] [Def. VII.] Liberum est quod ex sua tantum natura ad existendum certo modo atque agendum, determinatur.  [ad p. 2] [Def. VII.] Coactum est quod ab alio determinatur ad existendum certo modo, et operandum.  [ad p. 2] [Def. VIII.] Aeternitas est existendi necessitas.  [ad p. 1] [Def. III.] In se et per se concipitur cujus cognitio non indiget cognitione alterius rei.  [ad p. 2] [Ax. III.] Nihil est sine causa.  [ad p. 2] [Ax. IV.] Effectus cognitio a cognitione causae pendet et eandem involvit.  [ad p. 2] [Ax. V.] Quae nihil commune habent per se invicem intelligi non possunt.  [ad p. 6 sq.] [Prop. VIII. Schol. II] Nulla definitio involvit certum numerum individuorum. Ergo Ens per se est unicum.  [ad p. 8] [Prop. XI. Dem. Aliter] Debet ratio reddi posse non tantum cur res existat, sed et cur non existat.

[p. 9] [Prop. XI. Dem. Aliter ] ... Cum igitur ratio, seu causa, quae divinam existentiam tollat, extra divinam naturam dari non possit, debebit necessario dari, siquidem non existit, in ipsa ejus natura, quae propterea contradictionem ~~involveret. Atque hoc de Ente absolute infinito, et summe perfecto affirmare, absurdum est*; ergo nec in Deo, nec extra Deum ulla causa, seu ratio* *datur, quae ejus existentiam tollat, ac proinde Deus necessario existit. Q. E. D.  [ad p. 10] [Prop. XI. Schol.] Quo plus realitatis rei competit, eo plus virium* *habet ad existendum.  [ad p. 14] [Prop. XV. Schol.] Quantitas infinita ex partibus infinitis conflari non potest. p. 14.  [ad p. 15 sq.] [Prop. XV. Schol.] Si substantia corporea ita posset dividi ut* *omnes ejus partes realiter distinctae essent, cur aliqua ejus *pars non posset annihilari manentibus reliquis*, seu cur non posset dari *vacuum? Materia ubique eadem est, nec partes in ea distinguuntur, nisi quatenus materiam diversimode affectam concipimus; unde partes ejus modaliter tantum distinguuntur non realiter.* Aqua quatenus aqua dividitur et corrumpitur, *non quatenus substantia corporea.* (+ Corpus est extensum modificatum. +)

~~*[p. 18 sq.] [Prop. XVII. Schol.] ... Porro, ut de intellectu, et voluntate, quos Deo communiter tribuimus, hic etiam aliquid dicam; si ad aeternam Dei essentiam, intellectus scilicet, et voluntas pertinent, aliud sane per utrumque hoc attributum intelligendum est, quam quod vulgo solent homines. ~~Nam intellectus, et voluntas, qui Dei~~~~ ~~~~essentiam constituerent, a nostro intellectu, et voluntate, toto coelo differre deberent, nec in ulla re, praeterquam in nomine, convenire possent*; non aliter scilicet, quam inter se conveniunt canis, signum coeleste, et canis, animal latrans.  [ad p. 18] [Prop. XVII. Schol.] Deus omnia quae potest facit, et ex Dei natura omnia profluunt semper et necessario, ut affectiones trianguli ex ejus essentia. (+ Haec consistunt in lusibus vocabulorum, circa vocem: necessitas. Et comparatio cum Triangulo parum apta est, quia in triangulo nulla intervenit cogitatio, quae intervenit in Deo. Deus ergo ea tantum producit quae optima esse cogitat. Quae sola certo quodam loquendi modo impossibilia sunt, quatenus impossibile est ea aliis a Deo non praeferri. +)   (+ Contradictio inter prop. 17. schol. fin. et prop. 3. Nam prop. 3. P. I. causam et effectum habere aliquid commune; ut in schol. d. l. convenire Dei intellectum cum nostro, solo nomine. +)  [ad p. 26] [Prop. XXVIII. Schol.] Deus non est causa rerum remota. Schol.  [ad p. 18] [Prop. XVII. Schol.] (+ Comparatio affectionum Dei et Trianguli inepta. Nullae essent affectiones trianguli, nisi alia concipi possent extra Triangulum; etsi Triangulum per se concipi posset. +)

[p. 19] [Prop. XVII. Schol.] ... Cum itaque Dei intellectus sit unica rerum causa, videlicet (ut ostendimus) tam earum essentiae, quam earum existentiae, debet ipse necessario ab iisdem differre, tam ratione essentiae, quam ratione existentiae. Nam causatum differt a sua causa praecise in eo, quod a causa habet. Am Rande: habent tamen aliquid commune. Prop. 3. Ex. gr. homo est causa existentiae, non vero essentiae alterius hominis; est enim haec aeterna veritas: et ideo secundum essentiam prorsus convenire possunt; in existendo autem differre debent; et propterea, si unius existentia pereat, non ideo alterius peribit; sed, si unius essentia destrui posset, et fieri falsa, destrueretur etiam alterius essentia. Quapropter res, quae et essentiae, et existentiae alicujus effectus est causa, a tali effectu differre debet, tam ratione essentiae, quam ratione existentiae. Atqui Dei intellectus est et essentiae, et existentiae nostri intellectus causa: ergo Dei intellectus, quatenus divinam essentiam constituere concipitur, a nostro intellectu, tam ratione essentiae, quam ratione existentiae differt, nec in ulla ~~re, praeterquam in nomine*, Über der Unterstreichung: non sequitur cum eo convenire potest, ut volebamus. Circa voluntatem* *eodem modo proceditur, ut facile unusquisque videre potest.

[p. 22] [Prop. XXIII.] *Omnis modus, qui et necessario, et infinitus existit, necessario sequi debuit, vel ex absoluta natura alicujus attributi Dei, vel ex aliquo attributo modificato modificatione, quae et necessario, et infinita existit.* Zur Prop. XXIII.: ubi talis modus? Quomodo absoluta Dei natura modificatur?

*[p. 25] [Prop. XXVIII.] *Quodcunque singulare, sive quaevis res, quae finita est, et determinatam habet existentiam, non potest existere, nec ad operandum determinari, nisi ad existendum, et operandum determinetur ab alia causa, quae etiam finita est, et determinatam habet existentiam: et rursus haec causa non potest etiam existere, neque ad operandum determinari, nisi ab alia, quae etiam finita est, et determinatam habet existentiam, determinetur ad existendum, et operandum, et sic in infinitum.* Am Rande: dubito an res praecedens causa sequentis?

*[p. 27] [Prop. XXIX. Schol.] Antequam ulterius pergam, hic, quid nobis per Naturam naturantem, et quid per Naturam naturatam intelligendum sit, explicare volo, vel potius monere. Nam ex antecedentibus jam constare existimo, nempe, quod ~~per Naturam naturantem nobis* intelligendum est id, quod in se est, et per se concipitur, sive talia substantiae attributa, quae aeternam, et infinitam essentiam exprimunt, hoc est, (per Coroll. 1. Prop. 14. et Coroll. 2. Prop. 17.) Deus, quatenus, ut causa libera, consideratur. Per Naturatam autem intelligo id omne, quod ex necessitate Dei naturae, sive uniuscujusque Dei attributorum sequitur, hoc est, omnes Dei attributorum modos, quatenus considerantur, ut res, quae in Deo sunt, et quae sine Deo nec esse, nec concipi possunt.  [ad p. 27] [Prop. XXIX. Schol.] Natura naturans est quod in se est et per se concipitur. Natura naturata, quod ex his sequitur.

[p. 30] [Prop. XXXIII. Schol. I.] ... Rei enim alicujus existentia vel ex ipsius essentia, et definitione, vel ex data causa efficiente necessario sequitur. Deinde his etiam de causis res aliqua impossibilis dicitur; nimirum quia vel ipsius essentia, seu definitio contradictionem involvit, vel quia nulla causa externa datur, ad talem rem producendam determinata. ...  [ad p. 30] [Prop. XXXIII. Schol. I.] Impossibile est aliquid vel quia ejus definitio contradictionem involvit, vel quia nulla causa externa datur, ad producendam rem talem determinata, pag. 30.

[p. 31] [Prop. XXXIII. Schol. II.] ... Deinde quod omnia Dei decreta ab aeterno ab ipso Deo sancita fuerunt. Nam alias imperfectionis, et inconstantiae argueretur. At cum in aeterno non detur quando, ante, nec post: hinc, ex sola scilicet Dei perfectione, sequitur, Deum aliud decernere nunquam posse, nec unquam potuisse; sive Deum ante sua decreta non fuisse, nec sine ipsis esse posse. ...

[p. 32] [Prop. XXXIII. Schol. II.] ... Omnia a Dei potestate pendent. Ut res itaque aliter se habere possint, Dei necessario voluntas aliter se habere etiam deberet; atqui Dei voluntas aliter se habere nequit (ut modo ex Dei perfectione evidentissime ostendimus). Ergo neque res aliter se habere possunt. Fateor, hanc opinionem, quae omnia indifferenti cuidam Dei voluntati subjicit, et ab ipsius beneplacito omnia pendere statuit, minus a vero aberrare, quam illorum, qui statuunt, Deum omnia sub ratione boni Über sub ratione boni: ipse fatetur Deum agere sub ratione perfecti agere. Nam hi aliquid extra Deum videntur ponere, quod a Deo non dependet, ad quod Deus, tanquam ad exemplar, in operando attendit, vel ad quod, tanquam ad certum scopum, collimat. Quod profecto nihil aliud est, quam Deum fato subjicere, Zu Deum fato subjicere: Imo contra: si agit sub ratione boni, seu secundum voluntatem, non subjicitur fato. quo nihil de Deo absurdius statui potest, quem ostendimus tam omnium rerum essentiae, quam earum existentiae primam, et unicam liberam causam esse. Quare non est, ut in hoc absurdo refutando tempus consumam.  [ad p. 33] [Prop. XXXVI.] Nihil existit ex cujus natura effectus aliquis non sequatur.

[p. 35] [Prop. XXXVI. Appendix.] ... Atque ita hoc praejudicium in superstitionem versum, et altas in mentibus egit radices; quod in causa fuit, ut unusquisque maximo conatu omnium rerum causas finales intelligere, easque explicare studeret. Sed dum quaesiverunt ostendere, naturam nihil frustra (hoc est, quod in usum hominum non sit) agere, nihil aliud videntur ostendisse, quam naturam, Deosque aeque, ac homines, delirare. ...

[p. 36] [Prop. XXXVI. Appendix] ... His satis explicui id, quod primo loco promisi. Ut jam autem ostendam, naturam finem nullum sibi praefixum habere, et omnes causas finales nihil, nisi* Darüber: male humana esse figmenta, non opus est multis. Credo enim* ~~*id jam satis constare, tam ex fundamentis, et causis, unde hoc praejudicium originem suam traxisse ostendi, quam ex Propositione 16. et Corollario Propositionis 32. et* *praeterea ex iis omnibus, quibus ostendi, omnia naturae aeterna quadam necessitate, summaque perfectione procedere. Hoc tamen adhuc addam, nempe, hanc de fine doc trinam naturam omnino evertere. Nam id, quod revera causa est, ut effectum considerat, et contra. Deinde id, quod natura prius est, facit posterius. Et denique id, quod supremum, et perfectissimum est, reddit imperfectissimum. Nam (duobus prioribus omissis, quia per se manifesta sunt) ut ex Propositionibus 21. 22. et 23. constat, ille effectus perfectissimus* *est, qui a Deo immediate producitur, et quo aliquid pluribus causis intermediis indiget, ut producatur, eo imperfectius est. At si res, quae immediate a Deo productae Über productae ... factae: «nam» ratiocinatur; Finis Dei est «me esse» in ipso. sunt, ea de* *causa factae essent, ut Deus finem assequeretur suum, tum necessario ultimae, quarum de causa priores factae sunt, omnium praestantissimae essent. Deinde haec doctrina Dei perfectionem tollit: Nam, si Deus propter finem agit, aliquid necessario appetit, quo caret. Et, quamvis Theologi, et Metaphysici distinguant inter finem indigentiae, et finem assimilationis, fatentur tamen Deum omnia propter se; non vero propter res creandas egisse; quia nihil ante creationem praeter Deum assignare possunt, propter quod Deus ageret; adeoque necessario fateri coguntur, Deum iis, propter quae media parare voluit, caruisse, Darüber:* *nunquam caruit, semper produxit eaque cupivisse, ut per se clarum. Nec hic praetereundum est, quod hujus doctrinae Sectatores, qui in assignandis rerum finibus suum ingenium ostentare voluerunt, ad hanc suam doctrinam probandam, novum attulerunt modum argumentandi, reducendo scilicet, non ad impossibile; sed ad ignorantiam; quod ostendit nullum aliud fuisse huic doctrinae argumentandi medium. ...

[p. 38] [Prop. XXXVI. Appendix] ... Et quoniam ea nobis prae caeteris grata sunt, quae facile imaginari possumus, ideo homines ordinem Darüber: imo et Deus confusioni praeferunt; quasi* *ordo aliquid in natura praeter respectum ad nostram imaginationem esset; dicuntque Deum omnia ordine creasse, et hoc modo ipsi nescientes Deo imaginationem tribuunt; nisi velint forte, Deum, humanae imaginationi providentem, res omnes eo disposuisse modo, quo ipsas facillime imaginari possent; nec moram forsan iis injiciet, quod infinita reperiantur, quae nostram imaginationem longe superant, et plurima, quae ipsam, propter ejus imbecillitatem, confundunt. ...  [ad p. 39] [Appendix] *Cur Deus omnes homines non ita creavit, ut solo rationis ductu gubernarentur? quia ei non defuit materia ad omnia ex summo nimirum ad infimum perfectionis gradum, creanda. Vel potius quia ejus naturae leges ita amplae fuere, ut sufficerent ad omnia quae ab aliquo infinito intellectu concipi possunt, producenda.** *~~[Pars Secunda, De Natura, et Origine Mentis] ~~

~~[p. 41] [Def. IV.] Per ideam adaequatam intelligo ideam, quae, quatenus in se sine relatione ad objectum consideratur, omnes verae ideae proprietates, sive denominationes intrinsecas habet. Zu Def. IV.: explicandum ergo erat, quid sit vera idea, nam p. 1. ax. 7. adhibita est solum convenientia cum ideato.

*[p. 41] [Def. VI.] Per realitatem, et perfectionem Darüber: gradum realitatis idem intelligo.  [ad p. 41] [Def. VI.] Perfectio est gradus realitatis.

~~*[p. 41] [Ax. I.] Hominis essentia non involvit necessariam existentiam, hoc est, ex naturae ordine, tam fieri potest, ut hic, et ille homo existat, Darüber: aliquando quam ut non existat.

*[p. 41 sq.] [Ax. III.] Modi cogitandi, ut amor, cupiditas, vel quicunque nomine affectus animi insigniuntur, non dantur, nisi in eodem Individuo detur idea rei amatae, desideratae, etc. At idea dari potest, quamvis nullus alius detur cogitandi modus. Am Rande zu Ax. III.: demonstrabile

*[p. 42] [Prop. I. Dem.] ... Est igitur Cogitatio unum ex infinitis Dei attributis, quod Dei aeternam, et infinitam essentiam exprimit, (vid. Defi. 6. p. 1.) sive Deus est res* *cogitans. Q. E. D. Zu Prop. I. Dem.: eodem modo probabit et Deum timere, sperare. Si respondes esse modos cogitandi; dici potest forte et cogitationem esse alterius attributi modum.

*[p. 42] [Prop. I. Schol.] ... Cum itaque, ad solam cogitationem attendendo, Ens infinitum concipiamus, est necessario (per Defin. 4. et 6. p. 1.) Cogitatio unum ex* *infinitis Dei attributis, ut volebamus. Zu Prop. I. Schol.: Hoc argumentum melius priore  [ad p. 43] [Prop. III.] Datur in Deo idea essentiae ejus, et eorum quae ex ea* *sequuntur. (+ Ergo idea illa non est in ipsa essentia. Ergo est in Deo aliquid quod ad ejus essentiam non pertinet. +)

[p. 45] [Prop. VI.] *Cujuscunque attributi modi Deum, quatenus tantum sub illo attributo, cujus modi sunt; et non, quatenus sub ullo alio consideratur, pro causa habent.* Zu Prop. VI.: Dubito, quia videtur aliquid praeterea requiri, ad modificandum aliquod attributum. Ratio eadem est cum illa quae facit ut non existant omnia, imo ut aliqua distincta

*[p. 50] [Prop. X. Schol.] ... Nam meum intentum hic tantum fuit, causam reddere, cur non dixerim, id ad essentiam alicujus rei pertinere, sine quo res nec esse, nec concipi potest; nimirum, quia res singulares non possunt sine Deo esse, nec concipi; et tamen Deus ad earum essentiam non pertinet; sed ~~id necessario essentiam alicujus rei constituere dixi, quo dato res ponitur, et quo sublato res tollitur: vel id, sine quo res, et vice versa id, quod sine re nec esse, nec concipi potest.*

[p. 50] [Prop. XI. Dem.] Essentia hominis Über von L durchgestrichenem hominis: mentis humanae (per Coroll. praeced. Prop.) a certis Dei attributorum modis constituitur; nempe (per Axioma 2. hujus) a modis cogitandi, quorum omnium (per Axiom. 3. hujus) idea natura prior est, et, ea data, reliqui modi (quibus scilicet idea natura prior est) in eodem debent esse individuo; (per Axiom. 4. hujus) Atque adeo idea primum est, quod humanae Mentis esse constituit. ...

[p. 50 sq.] [Prop. XI. Coroll.] Hinc sequitur Mentem humanam partem esse infiniti intellectus Dei; ac proinde cum dicimus, Mentem humanam hoc, vel illud percipere, nihil aliud dicimus, quam quod Deus, non quatenus infinitus est, sed quatenus per naturam humanae Mentis explicatur, sive quatenus humanae Mentis essentiam constituit, hanc, vel illam habet ideam; et cum dicimus Deum hanc, vel illam ideam habere, non tantum, quatenus naturam humanae Mentis constituit; sed quatenus simul cum Mente humana alterius rei etiam habet ideam, tum dicimus Mentem humanam rem ex parte, sive inadaequate percipere.

[p. 51] [Prop. XII.] Quicquid in objecto ideae, humanam Mentem constituentis, *contingit, id ab humana Mente debet percipi, sive ejus rei dabitur in Mente necessario idea: Hoc est, si objectum ideae, humanam Mentem constituentis, sit corpus, nihil in eo corpore poterit contingere, quod a Mente non percipiatur.* Zu Prop. XII.: Ideae non agunt. Mens agit. Totus mundus revera est objectum cujusque mentis, totus mundus quodammodo a quavis mente percipitur. Mundus unus et tamen mentes diversae. Mens igitur fit non per ideam corporis, sed quia variis modis Deus mundum intuetur ut ego urbem.  [ad p. 51] [Prop. XII.] Quicquid in objecto ideae humanam mentem constituentis *contingit, id ab humana mente debet percipi, sive ejus rei dabitur in mente nostra necessario idea, hoc est si objectum ideae humanam mentem constituentis sit corpus, nihil in eo corpore potest contingere quod a mente non percipiatur.*

[p. 52] [Prop. XIII.] Objectum ideae, humanam Mentem constituentis, est Corpus, sive certus Extensionis modus actu existens, et nihil aliud. Zu Prop. XIII.: Hinc sequitur mentem quamvis esse momentaneam saltem in eodem homine.

[p. 52] [Prop. XIII. Schol.] Ex his non tantum intelligimus, Mentem humanam unitam esse Corpori; sed etiam, quid per Mentis, et Corporis unionem intelligendum sit. Verum ipsam adaequate, sive distincte intelligere nemo poterit, nisi prius nostri Corporis naturam adaequate cognoscat. Nam ea, quae hucusque ostendimus, admodum communia sunt, nec magis ad homines, quam ad reliqua Individua pertinent, quae omnia, quamvis ~~diversis gradibus, animata tamen sunt*. ...  [ad p. 52] [Prop. XIII. Schol.] *Omnia quamvis diversis gradibus animata sunt.* p. 52.  [ad p. 53] [Prop. XIII. Schol.] *Quo corpus aliquod reliquis aptius est ad plura simul agendum et patiendum: eo etiam mens* *aptior est ad plura simul percipiendum. Et quo magis corporis actiones ab ipso solo pendent, et quo minus alia corpora cum eodem in agendo concurrunt; Eo ejus mens aptior est ad distincte intelligendum.*

*[p. 55] [Ax. II.] Cum corpus motum alteri quiescenti, quod dimovere nequit, impingit, reflectitur, ut moveri pergat, et angulus lineae motus reflectionis cum plano corporis quiescentis, cui impegit, aequalis erit angulo, quem linea motus incidentiae cum eodem plano efficit. Zu Ax. II.: Intelligendum lineam incidentiae et reflexionis esse in eodem plano perpendiculari ad planum reflectens.

*[p. 56 sq.] [Lemma V.] *Si partes, Individuum componentes, majores, minoresve evadant, ea tamen proportione, ut omnes eandem, ut antea, ad invicem motus*, Darüber: (et ad externa) *et quietis rationem servent*, Darüber: et servatura sint *retinebit itidem Individuum suam naturam, ut antea, absque ulla formae mutatione.* Zu Lemma V.: Quid item si motus omnes proportione augeantur?

*[p. 57] [Lemma VI.] *Si corpora quaedam, Individuum componentia, motum, quem versus unam partem habent, aliam versus flectere cogantur; at ita, ut motus suos continuare possint, atque invicem eadem, qua antea, ratione communicare; retinebit~~ ~~itidem Individuum suam naturam, absque ulla formae mutatione.

[p. 57] [Lemma VII.] Retinet praeterea Individuum, sic compositum, suam naturam, *sive id secundum totum moveatur, sive quiescat, sive versus hanc, sive versus illam partem moveatur, dummodo unaquaeque pars motum suum retineat, eumque, ~~uti antea*, reliquis communicet.  [ad p. 57] [Lemma VII.] Si individui partes mutentur servatis figuris et motibus imo et si motus et magnitudo et materia mutetur servata proportione priore manebit idem individuum. (+ Servanda et eadem ratio ad externa. +)

[p. 57 sq.] [Lemma VII. Schol.] His itaque videmus, qua ratione Individuum ~~compositum possit multis modis affici, ejus nihilominus natura servata.** *Atque hucusque Individuum concepimus, quod non, nisi ex corporibus, quae solo motu, et quiete, celeritate, et tarditate inter se distinguuntur, hoc est, quod ex corporibus simplicissimis componitur. Quod si jam aliud concipiamus, ex pluribus diversae naturae Individuis compositum, idem pluribus aliis modis posse affici, reperiemus, ipsius nihilominus natura servata. Nam quandoquidem ejus unaquaeque pars ex pluribus corporibus est composita; poterit ergo (per Lem. praeced.) unaquaeque pars, absque ulla ipsius* *naturae mutatione jam tardius, jam celerius moveri, et consequenter motus suos citius, vel tardius reliquis communicare. Quod si praeterea tertium Individuorum genus, ex his secundis compositum, concipiamus, idem multis aliis modis affici posse, Über posse ... mutatione: si servetur eadem proportio. Sed hoc non fit, vel certe raro. reperiemus,* *absque ulla ejus formae mutatione. ...

[p. 59] [Prop. XV. Dem.] Idea, quae esse formale humanae Mentis constituit, est idea corporis, (per Prop. 13. hujus) quod (per Post. 1.) ex plurimis valde compositis* *Individuis componitur. At cujuscunque Individui, corpus componentis, datur necessario (per Coroll. Prop. 8. hujus) in Deo idea; ergo (per Prop. 7. hujus) idea Corporis humanis* *ex plurimis hisce partium componentium ideis est composita. Q. E. D. Zu Prop. XV. Dem.: Ergo et mens humana est aggregatum plurium mentium.

[p. 60] [Prop. XVI. Coroll. I.] Hinc sequitur primo Mentem humanam plurimorum Darüber: imo omnium *corporum naturam una cum sui corporis natura percipere.

[p. 62] [Prop. XVII. Schol.] ... Porro, ut verba usitata retineamus, Corporis humani affectiones, quarum ideae Corpora externa, velut nobis praesentia repraesentant, rerum imagines vocabimus, tametsi rerum figuras non referunt. Et cum Mens hac ratione~~ ~~contemplatur corpora, eandem imaginari dicemus. ...

[p. 62 sq.] [Prop. XVIII. Schol.] Hinc clare intelligimus, quid sit Memoria. Est~~ ~~enim nihil aliud, quam quaedam concatenatio idearum, naturam rerum, quae extra Corpus humanum sunt, involventium, quae in Mente fit secundum ordinem, et concatenationem affectionum Corporis humani. ...  [ad p. 62 sq.] [Prop. XVIII. Schol.] Memoria *est concatenatio idearum~~ ~~naturam rerum quae extra corpus humanum sunt, involventium, quae in mente fit secundum ordinem et concatenationem affectionum corporis humani* (+ hinc quae simul sensimus, eorum unius imagine recurrente, et* *alterius imaginamur +).  [ad p. 63] [Prop. XIX.] Mens *non cognoscit corpus suum, nec existere scit, nisi per ideas affectionum ejus.*

*[p. 64] [Prop. XX.] *Mentis humanae datur etiam in Deo idea, sive cognitio, quae in Deo eodem modo sequitur, et ad Deum eodem modo refertur, ac idea sive cognitio Corporis humani.* Zu Prop. XX.: Ergo datur idea ideae. Hinc sequeretur rem ire in infinitum, si quidem mens humana est idea.

*[p. 65] [Prop. XXI. Schol.] Haec Propositio longe clarius intelligitur ex dictis in Schol. Prop. 7. hujus; ibi enim ostendimus Corporis ideam, et Corpus, hoc est (per Prop.* 13. hujus) Mentem, et Corpus unum, et idem esse Individuum, quod jam sub Cogitationis, jam sub Extensionis attributo Über attributo ... eademque und am Rande: Ergo revera non differunt mens et corpus, non magis quam urbs diversimode inspecta a se ipsa, sequitur et extensionem a cogitatione revera non differre, ^%)/atopa. concipitur; quare Mentis idea, et ipsa Mens una, *eademque est res, quae sub uno, eodemque attributo, nempe Cogitationis, concipitur. Mentis, inquam, idea, et ipsa Mens in Deo eadem necessitate ex eadem cogitandi potentia sequuntur dari. Nam revera idea Mentis, hoc est, idea ideae nihil aliud est, quam forma ideae, quatenus haec, ut modus cogitandi, absque relatione ad objectum consideratur; simulac enim ~~quis aliquid scit, eo ipso scit, se id scire, et simul scit, se scire, quod scit, et sic in infinitum.* Am Rande zur Unterstreichung: ^&.!! Sed de his postea. Zu Prop. XXI. Schol.: Hinc sequitur ad intelligendam ideam corporis seu mentem non opus esse alia idea.

[p. 66] [Prop. XXIII.] Mens se ipsam non cognoscit, nisi quatenus Corporis affectionum ideas percipit. Zu Prop. XXIII.: Si mens seipsam percipit, quomodocunque sequitur nullam dari in Deo ideam mentis aliam ab ipsa mente, nam seipsam percipit, quatenus Deum mentem percipientem exprimit.  [ad p. 66] [Prop. XXIII.] Mens seipsam non cognoscit, nisi quatenus corporis affectionum ideas percipit.

[p. 66] [Prop. XXIII. Dem.] Mentis idea, sive cognitio (per Prop. 20. hujus) in Deo eodem modo sequitur, et ad Deum eodem modo refertur, ac corporis idea, sive cognitio. At quoniam (per Prop. 19. hujus) Mens humana ipsum humanum Corpus non ~~cognoscit, hoc est*, (per Coroll. Prop. 11. hujus) quoniam ~~cognitio Corporis* *humani ad Deum non refertur, quatenus humanae Mentis naturam constituit; *Am Rande zu Prop. XXXIII.: Imo uti Deus vel mens corpus cognoscit per corporis affectionum ideas, ita mentem cognoscit per mentis affectionum ideas. ergo nec cognitio Mentis ad Deum refertur, quatenus essentiam Mentis humanae constituit; atque adeo (per idem Coroll. Prop. 11. hujus) Mens humana eatenus se ipsam non cognoscit. ...

[p. 66 sq.] [Prop. XXIV. Dem.] Partes, Corpus humanum componentes, ad essentiam ipsius Corporis non pertinent, nisi quatenus motus suos certa quadam ratione ~~invicem communicant*; Am Rande zur Unterstreichung: bene (vide Defin. post Coroll. Lemmat. 3.) et non quatenus, ut* *Individua, absque relatione ad humanum Corpus considerari possunt. Sunt enim partes humani Corporis (per Post. 1.) valde composita Individua, quorum partes (per Lem. 4.) a* *Corpore humano, servata omnino ejusdem natura, et forma, segregari Darüber: hoc nihil ad rem possunt,*~~ ~~motusque suos (vide Axiom. 2. post Lem. 3.) Am Rande gestrichen: hinc sequitur nullius individui dari ideam adaequatam aliis corporibus alia ratione communicare; adeoque (per Prop. 3. hujus) cujuscunque partis idea, sive cognitio in Deo erit, et quidem, (per Prop. 9. hujus) quatenus affectus consideratur alia idea rei singularis, quae res *singularis ipsa parte, ordine naturae, prior est (per Prop. 7. hujus). ...

*[p. 69] [Prop. XXVIII. Dem.] ... Sunt ergo hae affectionum ideae, quatenus ad solam humanam Mentem referuntur, veluti consequentiae Darüber: conclusiones absque praemissis, hoc est,* *(ut per se notum) ideae confusae. Q. E. D.  [ad p. 69] [Prop. XXVIII. Dem.] Cognitio conclusionis absque praemissis est* *confusa.  [ad p. 67] [Prop. XXIV. Dem.] Inadaequata in nobis idea est cum Deus~~ ~~illam ideam habet non tantum quatenus naturam mentis humanae constituit, sed et quatenus simul cum mente humana etiam alterius rei habet ideam. p. 2. prop. 11. [coroll.]  [ad p. 72 sq.] [Prop. XXXV. et Schol.] Falsitas *consistit in privatione~~ ~~cognitionis quam ideae inadaequatae involvunt*, ex. g. falluntur homines* *cum se putant agere sine ratione, quia rationes determinantes non percipiunt. Ita cum erramus solem credentes 200 circiter pedes a nobis distare, aut* *parvum esse, non imaginando erramus, sed quia veram ejus distantiam, *et hujus imaginationis causam ignoramus.*

*[p. 74] [Prop. XXXVIII.] *Illa, quae omnibus communia, quaeque aeque in parte, ac in toto sunt, non possunt concipi, nisi adaequate.* Am Rande: ^&.!!  [ad p. 74] [Prop. XXXVII.] *Id quod omnibus commune, et aeque in parte et in toto est, nullius rei singularis essentiam constituere potest.*  [ad p. 74] [Prop. XXXVIII.] Communia et quae aeque in parte et *in toto sunt*, non nisi adaequate concipiuntur.  [ad p. 75 sq.] [Prop. XXXIX. Coroll.] Mens *eo aptior ad plura adaequate percipienda, quo plura habet cum aliis corporibus communia.*

[p. 76] [Prop. XL. Schol.] His causam notionum, quae Communes vocantur, quaeque *ratiocinii nostri fundamenta sunt, explicui. Sed aliae quorundam axiomatum, sive notionum causae dantur, quas hac nostra methodo explicare e re foret; ex iis namque constaret, ~~quaenam notiones prae reliquis utiliores, quaenam vero vix ullius usus essent*. ...  [ad p. 76] [Prop. XL. et Schol.] Ideae quae sequuntur ex ideis adaequatis sunt adaequatae. Haec sunt fundamenta notionum communium, aliae aliis utiliores notiones secunda sunt axiomata.  [ad p. 62] [Prop. XVII. Schol.] Imago (pag. 62) est corporis humani affectio cujus idea corpus externum velut nobis praesens repraesentat (+ ob similitudinem impressionum seu motuum in nobis, qui fiunt ipso praesente +).  [ad p. 77] [Prop. XL. Schol.] Mens humana (pag. 77) tot corpora distincte simul imaginari potest quot in ipsius corpore imagines simul possunt formari. Sed cum imagines eae confunduntur, mens corpora confuse imaginabitur, et sub uno attributo, Ens, Res, comprehendet (+ quod nominare non possumus per aliam notam, nominamus rem +). Cum discrimina notari non possunt, ut tot imaginum ex variis hominibus, oritur confusa imago, humanae naturae. (+ Videtur dari imago generis etiam cum unum solum individuum cognovimus. +)

[p. 78] [Prop. XL. Schol. II.] Ex omnibus supra dictis clare apparet, nos multa percipere, et notiones universales formare I^o. ex singularibus, nobis per sensus mutilate, confuse, et sine ordine ad intellectum repraesentatis: (Vide Coroll. Prop. 29. hujus) et ideo tales perceptiones cognitionem ab experientia vaga vocare consuevi. II^o. Ex signis, ex. gr. ex eo, quod auditis, aut lectis quibusdam verbis rerum recordemur, et earum quasdam ideas formemus similes iis, per quas res imaginamur. (Vide Schol. Prop. 18. hujus) Utrumque hunc res contemplandi modum cognitionem primi generis, opinionem, vel imaginationem in posterum vocabo. III^o. Denique ex eo, quod notiones communes, rerumque proprietatum ideas adaequatas habemus; (Vide Coroll. Prop. 38. et 39. cum ejus Coroll. et Prop. 40. hujus) atque hunc rationem, et secundi generis cognitionem vocabo. Praeter haec duo cognitionis genera datur, ut in sequentibus ostendam, aliud tertium, quod scientiam intuitivam Am Rande: add. pag. 364 vocabimus. Atque hoc cognoscendi genus procedit ab adaequata idea essentiae formalis quorundam Dei attributorum ad adaequatam cognitionem essentiae rerum. Haec omnia unius rei exemplo explicabo. Dantur ex. gr. tres numeri, ad quartum obtinendum, qui sit ad tertium, ut secundus ad primum. Non dubitant mercatores secundum in tertium ducere, et productum per primum dividere; quia scilicet ea, quae a magistro absque ulla demonstratione audiverunt, nondum tradiderunt oblivioni, vel quia id saepe in numeris simplicissimis experti sunt, vel ex vi Demonstrationis Prop. 19. lib. 7. Euclid. nempe ex communi proprietate proportionalium. At in numeris simplicissimis nihil horum opus est. Ex. gr. datis numeris 1. 2. 3. nemo non videt, quartum numerum proportionalem esse 6. atque hoc multo clarius, quia ex ipsa ratione, quam primum ad secundum habere uno intuitu videmus, ipsum quartum concludimus. Zu Prop. XL. Schol. II.: Intuitiva est tantum brevior demonstratio, sed non a priore genere diversa: si hoc exemplum spectamus.  [ad p. 78] [Prop. XL. Schol. II.] Tres cognitiones. Cognitio primi ~~generis*, seu per experientiam vagam, cum ratio non apparet; ~~secundi* generis ex eo quod notiones communes rerumque proprietatum ideas adaequatas habemus. Tertii generis quam cognitionem intuitivam voco procedit ab adaequata idea essentiae formalis, quorundam in Deo attributorum ad adaequatam cognitionem essentiae rerum. Ecce omnes tres species in uno exemplo: quartum proportionalem invenimus multiplicando duo invicem, et factum dividendo per primum. Hoc mercatores sciunt ab experientia vel magistro; geometrae ex demonstratione seu communi proprietate proportionalium. Sed in numeris simplicissimis intuitu id patet, ut 1. 2. 3. quartus est sex. Quod clarius patet intuitu, quam ex generali demonstratione.

[p. 79] [Prop. XLIII. Dem.] Idea vera in nobis est illa, quae in Deo, quatenus per naturam Mentis humanae explicatur, est adaequata. (per Coroll. Prop. 11. hujus) ...  [ad p. 79 sq.] [Prop. XLIII. et Dem.] Qui veram (adaequatam) ideam habet scit se eam habere nec potest de veritate dubitare, seu nullum est principium judicandi melius quam ipsa clara et distincta idea.  [ad p. 82] [Prop. XLIV. Coroll. II. et Dem.] De natura rationis est, res contemplari sub specie aeternitatis, non relatas ad certum tempus, seu considerare ut necessarias, non ut contingentes.  [ad p. 83] [Prop. XLV. et Dem., Prop. XLVI. Dem.] cujuscunque rei singularis idea involvit Dei infinitam et aeternam essentiam (quia res non possunt sine causa sua id est Deo concipi) et eam quidem adaequate, quia est in toto simul et in partibus. (+ Est idea ipsa essentiae seu realitatis. +)

[p. 84] [Prop. XLVII. Schol.] ... Quod autem homines non aeque claram Dei, ac notionum communium habeant cognitionem, inde fit, quod Deum imaginari nequeant, ut corpora, et quod nomen Deus junxerunt imaginibus rerum, quas videre solent, quod homines vix vitare possunt, quia continuo a corporibus externis afficiuntur. Et profecto plerique errores in hoc solo consistunt, quod scilicet nomina rebus non ~~recte applicamus.* ...  [ad p. 84] [Prop. XLVII. Schol.] *Plerique errores in hoc solo consistunt, quod nomina rebus non recte applicamus. Sic cum homines in calculo errant, alios numeros in mente, alios in charta habent* (pag. 84).  [ad p. 85] [Prop. XLVIII. Schol.] Per ~~Voluntatem *intelligo affirmandi et negandi facultatem non autem cupiditatem.*  [ad p. 86] [Prop. XLIX. et Dem.] *In mente nulla datur affirmatio et negatio seu volitio praeter illam quam idea quatenus idea est involvit* (+ nam trianguli* idea involvit affirmationem quod duo ejus anguli duobus rectis aequales +). *Per ideas enim intelligimus actum mentis, non picturam mutam ut quae est in fundo oculi, aut si placet cerebro.  [ad p. 87sqq.] [Prop. XLIX. Schol.] Hinc falsum est errorem oriri, quia voluntas latior intellectu, quia voluntas ab intellectu hoc modo non differt. Homo non dubitat, ob simplicem negationem causae quae ipsum dubitare faceret, si cognita esset: sed non ideo est revera certus. Nam certitudo est aliquid positivum, non sola privatio dubitationis. Voluntas latius se extendit quam intellectus, si per intellectum intelligimus distinctam conceptionem; sed non ideo se extendit latius quam perceptio seu concipiendi facultas.  Judicium suspendere idem est quod videre se rem non accurate percipere.  Quando aliquid percipimus, simul id cogitamus existere, nisi simul aliquid aliud percipiamus, quod existentiam ejus tollit. Hinc in somnis de veritate eorum quae somniamus non dubitamus, nisi quid superveniat, ut *cum somniamus nos somniare.** *~~[Pars Tertia, De Origine et Natura Affectuum] ~~

[p. 93] *Plerique, qui de Affectibus, et hominum vivendi ratione scripserunt, videntur, non de rebus naturalibus, quae communes naturae leges sequuntur; sed de rebus, quae extra naturam sunt, agere. Imo hominem in natura, veluti imperium in imperio, ~~concipere videntur.* *Nam hominem naturae ordinem magis perturbare, quam sequi, ipsumque in suas actiones absolutam habere potentiam, nec aliunde, quam a se ipso determinari, credunt*. ...  [ad p. 95] [Def. I.] Causa adaequata est, *cujus effectus potest clare et~~ distincte per eandem percipi.* Inadaequata seu partialis *cujus effectus ~~per ipsam solam intelligi nequit.*

*[p. 95] [Def. II.] II. Nos tum agere dico, cum aliquid in nobis, aut extra nos fit,~~ ~~cujus adaequata sumus causa, hoc est (per Defin. praeced.) cum ex nostra natura aliquid* *in nobis, aut extra nos sequitur, quod per eandem solam potest clare, et distincte~~ intelligi. At contra nos pati dico, cum in nobis aliquid fit, vel ex nostra natura aliquid ~~sequitur, cujus nos non, nisi partialis, sumus causa.  [ad p. 95] [Def. II.] Agere dicimur *cum aliquid in nobis vel extra nos fit,~~ cujus adaequata sumus causa.* Pati, cum aliquid in nobis fit, cujus solum* ~~*partialis sumus causa.

[p. 95] [Def. III.] III. Per Affectum Am Rande: affectus intelligi«tur» etiam cum de corpore non cogitamus. intelligo Corporis affectiones, quibus ipsius~~ ~~*Corporis agendi potentia augetur, vel minuitur, juvatur, vel coercetur, et simul harum affectionum ideas.  [ad p. 95] [Def. III.] Affectus est affectio corporis qua *agendi potentia~~ ~~augetur vel minuitur, juvatur* [vel] impeditur, conjuncta cum hujus affectionis* *idea. (+ Unde affectus modo passio, modo actio est. +)  [ad p. 96] [Prop. I.] *Mens quatenus adaequatas habet ideas agit, quatenus inadaequatas, patitur.*  [ad p. 97] [Prop. II.] *Nec corpus determinat Mentem ad cogitandum, nec mens corpus ad motum vel quietem* (+ nam series idearum distincta a serie* *corporum, et tantum sibi mutuo respondent +).

[p. 98 sq.] [Prop. II. Schol.] ... At dicent ex solis legibus naturae, quatenus corporea tantum consideratur, fieri non posse, ut causae aedificiorum, picturarum, rerumque hujusmodi, quae sola humana arte fiunt, possint deduci, ~~nec Corpus humanum, nisi a Mente determinaretur, ducereturque pote esset ad templum aliquod aedificandum.* Verum ego jam ostendi, ipsos nescire, quid Corpus possit, quidve ex sola ipsius naturae contemplatione possit deduci, ipsosque plurima experiri ex solis naturae legibus fieri, quae nunquam credidissent posse fieri, nisi ex Mentis directione, ut sunt ea, quae somnambuli in somnis agunt, quaeque ipsi, dum vigilant, admirantur. ...  [ad p. 99] [Prop. II. Schol.] Leviter volumus quorum appetitus facile contrahi potest memoria alterius rei (pag. 99).  [ad p. 103 sq.] [Prop. IX. Schol.] Conatus conservationis ad Mentem magis relatus est Voluntas, ad corpus simul relatus est appetitus. At Cupiditas est appetitus quatenus cum ejusdem conscientia consideratur.

[p. 104] [Prop. IX. Schol.] ... Constat itaque ex his omnibus, nihil nos conari, velle, appetere, neque cupere, quia id bonum esse judicamus; sed contra nos propterea, aliquid bonum esse, judicare, quia id conamur, volumus, appetimus, atque cupimus. Zu Prop. IX. Schol.: Imo videntur ambo simul fieri, ob prop. I. hujus.  [ad p. 104] [Prop. IX. Schol.] Hinc non conamur, volumus, appetimus, quia bonum judicamus, sed contra bonum judicamus quia conamur. (+ Imo videtur neutrum alterius esse causa, sed se comitari, ut cogitatio et motus. +)  [ad p. 104] [Prop. XI.] Quicquid corporis potentiam auget aut minuit, etiam mentis potentiam auget vel minuit.  [ad p. 105] [Prop. XI. Schol.] Laetitia est passio qua mens ad majorem perfectionem transit. Tristitia qua ad minorem. Laetitia (tristitia) ad mentem et corpus simul relata est vel titillatio (dolor) quando una pars per alias affecta est, vel hilaritas (melancholia) cum omnes pariter sunt affectae.

[p. 106] [Prop. XII.] Mens, quantum potest, ea imaginari ~~conatur, Darüber: quomodo mens conatur? quae Corporis~~ ~~agendi potentiam augent, vel juvant.  [ad p. 106 sq.] [Prop. XII., Prop. XIII. Schol.] Mens quantum potest ea imaginari conatur, quae corporis agendi potentiam juvant; alia aversatur. Hinc oriuntur amor (odium) seu laetitia (tristitia), concomitante idea causae~~ ~~externae.

[p. 106] [Prop. XII. Dem.] Quamdiu humanum Corpus affectum est modo, qui naturam corporis alicujus externi involvit, tamdiu Mens humana idem corpus, ut praesens, contemplabitur, (per Prop. 17. p. 2.) et consequenter (per Prop. 7. p. 2.) quamdiu Mens humana aliquod externum corpus, ut praesens, contemplatur, hoc est, (per ejusdem Prop. Schol.) Am Rande: Scholia non debent citari in demonstrationibus. imaginatur, tamdiu humanum Corpus affectum est modo, qui naturam~~ ~~*ejusdem corporis externi involvit; atque adeo, quamdiu Mens ea imaginatur, quae corporis nostri agendi potentiam augent, vel juvant, tamdiu Corpus affectum est modis, qui ejusdem agendi potentiam augent, vel juvant; (vid. Post. I. hujus) et consequenter (*per Prop.* 11. hujus) tamdiu Mentis cogitandi potentia augetur, vel juvatur; ac proinde (*per Prop.* 6. vel 9. hujus) Mens, quantum potest, eadem imaginari conatur. Q.E.D.

*[p. 106] [Prop. XIII. Dem.] Quamdiu Mens quicquam tale imaginatur, tamdiu Mentis, et Corporis potentia minuitur, vel coercetur, (ut in praeced. Prop. demonstravimus) *Zu~~ ~~demonstravimus*: rigorose agendo propositiones citandae in demonstrando, non demonstrationes. et nihilominus id tamdiu imaginabitur, donec Mens aliud imaginetur, quod* hujus praesentem existentiam secludat, (per Prop. 17. p. 2.) hoc est (ut modo ostendimus) *Mentis, et Corporis potentia tamdiu minuitur, vel coercetur, donec Mens aliud imaginetur, quod hujus existentiam secludit, quodque adeo Mens, (per Prop. 9. hujus) quantum* *potest, imaginari, vel recordari conabitur. Q.E.D.  [ad p. 107] [Prop. XIV., XV.] Si quis duobus affectibus simul commotus* *fuerit, alter alterum recurrere faciet. Itaque *res quaevis per accidens potest esse causa laetitiae, tristitiae, cupiditatis.* Hinc fit ut per accidens aliquando* *res oderimus vel amemus.  [ad p. 109] [Prop. XVII. Schol.] Animi fluctuatio est inter contrarios~~ ~~affectus.

[p. 111] [Prop. XVIII. Schol. II.] ... Gaudium deinde est Laetitia, *orta ex imagine rei praeteritae, de cujus eventu dubitamus.* Davor: non Conscientiae denique *morsus est tristitia, opposita gaudio.*  [ad p. 111] [Prop. XVIII. Schol. II.] Spes (Metus) *est inconstans laetitia~~ ~~(tristitia) orta ex imagine rei futurae vel rei praeteritae de cujus eventu dubitamus.* Sublata dubitatione fit:  Securitas (desperatio) seu laetitia (tristitia) * orta ex imagine rei quam~~ ~~metuimus (speravimus).*  Gaudium (conscientiae morsus) *est laetitia (tristitia) orta ex imagine rei~~ ~~praeteritae de cujus eventu non dubitamus.* Darunter: ^&.!!  [ad p. 111-114] [Prop. XIX. et Dem. et Prop. XX.-XXIII.] Cogitatio conservationis,* *laetitiaeque rei quam amamus, laetari facit. Contra in contrariis, odio, destructione, tristitia.  [ad p. 114] [Prop. XXIV. Schol.] Invidia est odium quatenus homo ita~~ ~~dispositus intelligitur ut alterius malo gaudeat, bono tristetur.  [ad p. 116 sq.] [Prop. XXVII. et Schol. I. Coroll. I., Schol. II.] Si *rem nobis similem* affectu aliquo affici percipiamus, *simili affectu afficimur. Haec affectuum imitatio quando ad tristitiam refertur est Commiseratio,~~ quando ad cupiditatem, aemulatio. Porro hinc rem quam similem nobis, juvare conamur et quod eam tristitia afficit, odimus. Benevolentia est ~~cupiditas juvandi ex commiseratione orta.  [ad p. 121] [Prop. XXXII. Schol.] Misericordia et odium pugnant.  [ad p. 115 sq.] [Prop. XXV. et Prop. XXVI. Schol.] De nobis et re amata id omne conamur affirmare Am Rande: Facile credimus quae speramus, difficulter quae metuimus. (credere propensi sumus) quod laetitiam afficit; negare quod tristitiam, contra de eo quod odimus. Hinc Superbia est~~ laetitia ex eo orta quod homo de se plus justo sentit. Existimatio et ~~~~Despectus~~ cum de alio quod amat vel odit.  [ad p. 118] [Prop. XXIX. Schol.] Omnes homines Ambitionem quandam~~ ~~habent id est agere quod alii cum laetitia aspiciunt; omittere quod secus. Alii id est quos non odimus.  [ad p. 119] [Prop. XXX. Schol.] Gloria (pudor) est laetitia (tristitia) ex~~ ~~eo quod quis aliis placere gratus esse laetitia eos afficere (displicere ingratus esse, tristitia eos afficere) credit.  Similis in alio affectus auget nostrum (quia ut supra, etiam cum in nobis non est, facit esse).  [ad p. 120] [Prop. XXXI. Schol.] Ambitio conatus efficiendi ut alii ament,~~ ~~odio habeant, quae nos. Hinc dum omnes ab omnibus amari seu laudari volunt invicem sibi odio sunt.  [ad p. 121] [Prop. XXXII. Schol.] Miseremur eorum quibus male est, et invidemus iis quibus bene est. (+ Atque ita ubique doloris materiam invenimus. +)  Pueri ex hoc solo rident vel flent, quod alios id facere vident, quia corpus eorum nondum stabile, sed adhuc velut in aequilibrio est.  [ad p. 121] [Prop. XXXII.] Conamur efficere ne quis aliqua re solus patiatur, quia eo ipso dum ab eo expetitur qui nobis similis est, et a nobis expetitur.

[p. 121] [Prop. XXXIII.] Cum rem nobis similem amamus, conamur, quantum possumus, efficere, ut nos contra amet. Zu Prop. XXXIII.: Ratio quia conamur ipsi benefacere, id est efficere ut amemur. Sed hoc aliter adhuc probari potest, imo debet, potest enim quis beneficere velle, etsi non quaerat et cogitet se redamari.  [ad p. 123] [Prop. XXXV. Schol.] Zelotypia est odium rei amatae cum~~ ~~invidia junctum; quia conamur ab eo quod amamus amari, et magis autem amamur si soli. Augetur dolor quia imaginem rei amatae jungere cogimur, cum imagine ejus quem odimus et cui invidemus. Si foemina se alteri prostituit cogimur eam jungere cum eo quod in altero quem odimus, pudendum est.  [ad p. 123 sq.] [Prop. XXXVI.] Omnes circumstantiae cum quibus delectationem percepimus quodammodo gratae postea sunt. Et si postea iterum eadem re delectemur, easdem circumstantias requirimus.  [ad p. 124] [Prop. XXXVI. Schol.] Desiderium est tristitia ex absentia~~ ~~amati.  [ad p. 125] [Prop. XXXVIII. Dem.] Majus est odium quod nascitur ex amore extincto (et contra). Nam plures affectus coercendi quam si nunquam amasset, non tantum enim tristitia oritur ex eo quod omne odium ex tristitia est, sed et ex cessante amore, nam coercendus est amor et voluntas benefaciendi. Itaque tristitia oritur non tantum ex causa odii, sed et ex causa cessantis amoris.  [ad p. 126 sq.] [Prop. XXXIX. Schol.] Timor est affectus quo homo disponitur~~ ~~ut id quod vult nolit, vel id quod non vult velit, scilicet ad malum futurum minore vitandum. (+ ^&.!! Deberet esse tale aliquid respondens spei eodem modo ut timor metui. +) Timor ergo est metus quatenus homo~~ ~~disponitur ad malum futurum minore vitandum. Si malum illud sit pudor, tunc timor appellatur ~~verecundia. Si cupiditas malum futurum vitandi *coercetur timore alterius mali, ut quid potius velis, nescias, et utrumque malum sit ex maximis, metus vocatur consternatio.*  [ad p. 127] [Prop. XL.] Odimus eum quem nos odisse credimus.  [ad p. 128] [Prop. XL. Schol.] Ira est conatus malum inferendi ei quem odimus.  Vindicta est conatus malum referendi ei a quo laesi sumus.  [ad p. 127 sq.] [Prop. XL. et XLI.] Qui nos sine causa odit, hunc magis odimus, quemadmodum magis amamus eum qui nos sine causa amat, quia solum amamus (vel odimus) ob laetitiam (tristitiam) qua nos amando (odio habendo) afficit, quia causam in ipso solum esse concipimus.  [ad p. 129] [Prop. XLII.] Ingratitudo ejus cui beneficimus tristitiam parit.  [ad p. 129] [Prop. XLIII.] Odium reciproco odio augetur, amore deleri potest.

[p. 131] [Prop. XLVI. Dem.] Hujus rei demonstratio patet ex Propositione 16. hujus Partis. Zu Prop. XLVI. Dem.: est ergo corollarium tantum ejus  [ad p. 131] [Prop. XLVI.] Si quis ab aliquo cujusdam ordinis sive nationis a sua diversae laetitia vel tristitia affectus fuerit, comitante [idea] amoris, is propensus erit ad alios ejusdem nationis vel classis amandos vel odio habendos.  [ad p. 131 sq.] [Prop. XLVII. et Schol.] Laetitia ex destructione exosi non sine tristitia est (+ quia in triste saltem aliquid nobis simile seu humanitatem amavimus +). Praeterea vindicta seu destructio hostis non tollunt memoriam pristinorum malorum, sed potius refutant. Sed tamen hujus recordatione et laetitia repetitur seu memoria liberationis a malo hujus malorum rei « - - - »  [ad p. 133] [Prop. XLIX. et Dem.] Major amor atque odium erga rem quam ut liberam cogitamus, quam erga necessariam; quia in re quae non sponte vel non sola et per se agit, dividitur amoris atque odii causa in plures.  [ad p. 133 sq.] [Prop. L. Schol.] Omina bona malave vocamus, quae per accidens boni malive causa sunt (+ inprimis si quandam habent similitudinem naturae, et notae memorialis instar, ut bubo animal triste; impingere in limen, dum domo exis. Huc pertinet oneirocritica +), hinc ortae superstitiones.  Ex definitione horum affectuum patet, non dari spem sine metu, nec metum sine spe.  [ad p. 134 sq.] [Prop. LI. Schol.] Timidum voco qui malum timet quod ego contemno, at si insuper hoc addam quod ejus cupiditas timore mali coercetur quod me continere nequit, pusillanimem appellabo.  Intrepidum, qui malum contemnit quod ego metuo et si insuper cogitem quod audet quae ego timeo, id est quod ejus cupiditas bene aut male faciendi his quos amat aut odit, non coercetur timore mali quo ego contineri soleo, Audacem vocabo. Cum ergo saepe ex imaginariis judicemus et causae nostri boni malive simus, patet quid sit Acquiescentia et poenitentia.  Acquiescentia est laetitia comitante idea sui tanquam causa. Poenitentia vero hujusmodi tristitia est. Et hi affectus vehementiores sunt, quia homines se liberos credunt.  [ad p. 135-137] [Prop. LII. et Dem., Schol.] Si quod objectum aliquid singulare habet, in eo contemplando diutius moramur. Si vero nihil in eo nisi commune, et quod antea simul cum aliis vidimus, non diu in eo haeremus: Mentis affectio haec seu rei singularis imaginatio quatenus sola in mente *versatur vocatur Admiratio.  Consternatio est admiratio mali quae hominem ita suspensum tenet, *ut de aliis cogitare non valeat, quibus id vitari possit.*  Admiratio excellentiae alienae supra nos, est Veneratio. Malitiae horror.* *Veneratio et horror amorem et odium augent, possunt et aliis affectibus jungi.  Contemtus plerumque ex eo oritur quod in re aliquid expectaremus, quia cum aliis quas solemus admirari vel aestimare, aliquid simile habebat. Sed ubi re cominus inspecta, nihil tale in ea deprehendimus, eam contemnimus.  Devotio ex veneratione rei quam amamus vel unde speramus.  Irrisio ex contemtu rei quam odimus aut metuimus.  Ut veneratio ex admiratione ~~virtutis, Darüber: prudentiae ita dedignatio ex contemtu stultitiae.  [ad p. 138] [Prop. LIV.] Ea tantum imaginari conamur, quae nostram potentiam*~~ ~~*ponunt (+ nam quo nos distinctius contemplamur, eo ad majorem perfectionem transimus +). Hinc laudes placent, vituperia displicent.  [ad p. 138 sq.] [Prop. LV. Schol.] Humilitas est tristitia comitante idea~~ ~~nostrae imbecillitatis. Laetitia ex contemplatione nostri philautia seu ~~acquiescentia.~~~~ ~~Hinc unusquisque sua facta narrare et se ostentare gestit.  (+ Si quis sua non ostentet, alterum sequitur vel humilem esse, vel stupidum aut in aliis defixum, vel praesentium contemtorem. +) Homines sunt natura invidi (+ qui eo magis se admirantur, quo magis bona sua singularia et sibi propria putant +). Accedit educatio. Solent enim liberi honoris stimulis excitari.  [ad p. 139 sq.] [Prop. LV. Dem. et Schol.] Dissimili non invidemus (+ quia non nisi in nostra specie singulares esse quaerimus +), quia ea tantum expetimus quae ex nostra natura sequuntur. Hinc *arboribus altitudinem, leonibus fortitudinem non invidemus* (+ nec mortuis invidemus alia ex causa,* *quia nostras virtutes non obumbrant, alioqui et ipsis invidemus +).  [ad p. 141] [Prop. LVI. Schol.] Ebriositas, Libido, etc. sunt immoderatae cupiditates potandi, rei veneriae, etc. Temperantia vero et castitas non sunt affectus his oppositi, *sed indicant potentiam animi, quae hos affectus moderatur.*  [ad p. 142] [Prop. LVII. Dem.] Omnes affectus reducuntur ad Cupiditatem* *(+ Fugam +) laetitiam et tristitiam.

*[p. 143] [Prop. LVII. Schol.] Hinc sequitur affectus animalium, quae irrationalia dicuntur, (bruta enim ~~sentire nequaquam dubitare possumus, postquam Mentis novimus originem*) ab affectibus hominum tantum differre, quantum eorum natura a natura humana differt. ...  [ad p. 143] [Prop. LVIII. et Dem.] Praeter Laetitiam et cupiditatem passiones, dantur et Laetitia et cupiditas actiones. Nam mens quatenus agit ideas habet adaequatas, et eatenus suam potentiam distincte concipit. Id est laetatur.  [ad p. 144 sq.] [Prop. LIX. Schol.] Fortitudo est status animi quatenus in eo sunt affectus in quibus Mens agit seu potentiam suam libere exercet. Et hanc distinguo in Animositatem et Generositatem. Animositas est cupiditas conservandi sese ex dictamine rationis. Generositas est cupiditas juvandi alios, sibique amicitia jungendi ex eodem dictamine rationis. Temperantia, *Sobrietas, Praesentia animi, sunt species animositatis, Modestia, Clementia generositatis.* (+ Fastidium cum ratio odii est ipsa finitio. +)

[p. 145] [Prop. LIX. Schol.] ... Caeterum Corporis affectiones externas, quae in affectibus observantur, ut sunt tremor, livor, singultus, risus etc. neglexi, quia ad solum Corpus absque ulla ad Mentem relatione referuntur. ...

[p. 146] [Affectuum Def. I.] Cupiditas est ipsa hominis essentia, quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad aliquid agendum. Zur Def. I.: ubi fuga? est cupiditas amovendi ~~Affectuum definitiones ~~  [ad p. 146] [Def. I.] Cupiditas (+ potius Appetitus +) est ipsa hominis *essentia, quatenus ex data quacunque ejus affectione determinata concipitur ad agendum.*

[p. 146] [Def. I. Expl.] ... Nam per affectionem humanae essentiae quamcunque ejusdem essentiae constitutionem intelligimus, sive ea sit innata, sive quod ipsa per solum Cogitationis, sive per solum Extensionis attributum concipiatur, sive denique quod ad utrumque simul referatur. Hic igitur Cupiditatis nomine intelligo hominis quoscunque conatus, impetus, appetitus, et volitiones, qui pro varia ejusdem hominis constitutione varii, et non raro adeo sibi invicem oppositi sunt, ut homo diversimode trahatur, et, quo se vertat, nesciat. Zur Def. I. Expl.: Imo definitionem ingredi debet cogitatio, alioqui casus ejus qui non sustinetur erit cupiditas.

[p. 147] [Def. II.] Laetitia est hominis transitio a minore ad majorem perfectionem. Zur Def. II.: Possum perfectionem corporis augere, ut non sentiam, ut si fiam pulchrior; si membra in majus robur crescant. Responderi potest, insensibilem esse hunc transitum adeoque et laetitiam.  [ad p. 147] [Def. II. et III.] Laetitia (tristitia) est transitus a minore (majore) ad majorem (minorem) perfectionem.  [ad p. 147] [Def. IV. et Expl.] Admiratio est rei alicujus imaginatio in *qua mens defixa propterea manet, quia haec singularis imaginatio nullam cum reliquis habet connexionem.*  Nam mens ex unius contemplatione statim in aliud incidit, ob rerum connexionem.  [ad p. 148] [Def. V. et Def. IV. Expl.] Contemtus est rei alicujus imaginatio *quae mentem adeo parum tangit, ut ipsa mens ex rei praesentia magis moveatur ad ea imaginandum quae in ipsa re non sunt, quam quae in ipsa sunt.*  Admiratio et contemtus non sunt affectus, quemadmodum cupiditas laetitia et tristitia, sed tantum varias affectuum species producunt quatenus laetitiae tristitiae cupiditati junguntur. Alias variationes affectuum, ut a veneratione dedignatione de quibus supra huc afferre nil necesse est, nam quia nulli affectus ex his nomen trahunt.  [ad p. 148] [Def. VI.] Amor est laetitia concomitante idea causae externae.  [ad p. 149] [Def. VII.] Odium est tristitia concomitante idea causae externae.  [ad p. 149] [Def. VIII.] Propensio est laetitia comitante idea rei quae per accidens causa laetitiae est.  [ad p. 149] [Def. IX.] Aversio tristitia est comitante idea rei quae per accidens tristitiae causa est.  [ad p. 149] [Def. X. et Expl.] Devotio est amor ejus quem admiramur.  Si familiaris fiat res amata, devotio transit in simplicem amorem.  [ad p. 149] [Def. XI. et Expl.] Irrisio est laetitia ex imaginatione alicujus materiae contemtus in eo quem odimus.  Haec laetitia solida non est, quia cum odio id est tristitia juncta.  [ad p. 150] [Def. XII.] Spes est inconstans laetitia, orta ex idea rei futurae vel praeteritae de cujus eventu aliquatenus dubitamus.  [ad p. 150] [Def. XIII. et Expl.] Metus est inconstans tristitia orta ex idea rei futurae vel praeteritae de cujus eventu aliquatenus dubitamus.  Ergo non datur spes sine metu, nec metus sine spe.  [ad p. 150] [Def. XIV., XV. et Expl.] Securitas (Desperatio) est laetitia (tristitia) orta ex idea rei futurae vel praeteritae de qua dubitandi causa sublata est.  Oritur ergo ex spe securitas ex metu desperatio: aliud est esse certum (nam de futuris nunquam revera possumus esse certi) aliud non dubitare, quod fit causa dubitandi non existente.  [ad p. 151] [Def. XVI. et XVII.] Gaudium (conscientiae morsus) est laetitia (tristitia) concomitante idea rei praeteritae quae praeter spem evenit.  [ad p. 151] [Def. XVIII.] Commiseratio est tristitia concomitante idea mali quod alteri quem nobis similem esse imaginamur, evenit.  [ad p. 151] [Def. XIX.] Favor est amor erga aliquem qui alteri benefecit.  [ad p. 151] [Def. XX. et Expl.] Indignatio est odium erga aliquem qui alteri malefecit. Haec vocabula vulgo aliter sumi agnoscitur.  [ad p. 151] [Def. XXI.] Existimatio est de aliquo prae amore plus justo sentire.  [ad p. 151 sq.] [Def. XXII. et Expl.] Despectus est de aliquo prae odio minus juste sentire (+ ergo haec vitium involvunt +). Possunt intelligi effectus vel etiam species amoris et odii.  [ad p. 152] [Def. XXIII.] Invidia est odium quatenus hominem ita afficit, ut ex alterius felicitate contristetur, et contra, ut alterius malo gaudeat.  [ad p. 152] [Def. XXIV et Expl.] Misericordia (generalius sumta quam vocabulum fert) ita scilicet ut invidiae opponatur, est Amor quatenus hominem *ita afficit, ut ex bono alterius gaudeat, et contra ut ex malo alterius contristetur.*  Atque hi sunt effectus laetitiae et tristitiae, quos idea rei externae comitatur tanquam causa per se vel per accidens. Sequuntur affectus quos idea causae internae comitatur tanquam causa.  [ad p. 152] [Def. XXV.] Acquiescentia in se ipso est laetitia orta ex eo quod homo seipsum suamque agendi potentiam contemplatur.  [ad p. 152] [Def. XXVI.] Humilitas est tristitia orta ex eo quod homo seipsum suamque agendi imbecillitatem contemplatur.  [ad p. 153] [Def. XXVII.] Poenitentia est tristitia comitante idea alicujus facti, quod nos ex libero mentis decreto fecisse credimus.  [ad p. 153] [Def. XXVII. Expl.] Prout quisque varie educatus atque institutus, facti eum poenitet, aut eo gloriatur.  [ad p. 153] [Def. XXVIII. et Expl.] Superbia est de se prae amore sui plus justo sentire vel Amor sui quatenus efficit hominem de se plus justo sentire.  [ad p. 154 sq.] [Def. XXIX. et Expl.] Abjectio est de se prae tristitia minus justo sentire. Natura humana contra humilitatem et abjectionem quantum potest nititur, ideo rari sunt hi affectus, et saepe qui maxime creduntur abjecti et humiles maxime superbi et invidi sunt.  [ad p. 155] [Def. XXX.] Gloria est laetitia concomitante idea alicujus nostrae actionis quam alios laudare imaginamur.  [ad p. 155] [Def. XXXI.] Pudor est tristitia comitante idea alicujus actionis, quam alios vituperare credimus.  [ad p. 155] [Def. XXXI. Expl.] Verecundia est metus seu timor pudoris, quo continetur ne quid turpe committat.  Hactenus affectus laetitiae et tristitiae. Sequuntur cupiditates.  [ad p. 155] [Def. XXXII. et Expl.] Desiderium est cupiditas seu appetitus, *re aliqua potiundi, quae ejusdem rei memoria fovetur, et simul aliarum rerum memoria coercetur.*  Continet ergo tristitiam, oppositam laetitiae quae ex absentia rei quam odimus oritur.  [ad p. 156] [Def. XXXIII. et Expl.] Aemulatio est alicujus rei cupiditas quae nobis ingeneratur ex eo quod alios eandem cupiditatem habere imaginamur.  Aliud est vulgo imitari alterius affectum, aliud aemulari, ut imitatur qui fugit quia alios fugere videtur. Itaque nos vulgi usum sequentes eum tantum aemulum dicimus qui alterum circa honesta jucunda utilia imitatur. Huic affectui plerumque juncta invidia est.  [ad p. 156] [Def. XXXIV.] Gratia seu ~~gratitudo est cupiditas seu amoris~~ ~~*studium quo illi benefacere conamur, qui in nos pari amoris affectu beneficium contulit.*  [ad p. 156] [Def. XXXV.] Benevolentia est cupiditas benefaciendi ei~~ ~~cujus nos miseret.  [ad p. 156] [Def. XXXVI.] Ira est cupiditas, qua ex odio incitamur ad illi~~ ~~quem odimus, malum inferendum.  [ad p. 157] [Def. XXXVII.] Vindicta est cupiditas qua ex reciproco odio~~ ~~concitamur ad malum illi inferendum qui nobis pari affectu damnum intulit.  [ad p. 157] [Def. XXXVIII. et Expl.] Crudelitas seu saevitia est cupiditas~~ ~~*qua aliquis concitatur ad malum inferendum ei quem amamus vel cujus nos miseret* (+ quem amare vel cujus misereri debere nobis videtur +).  Crudelitati opponitur ~~Clementia, quae passio non est, sed animi potentia qua quis iram et vindictam moderatur.  [ad p. 157] [Def. XXXIX.] Timor est cupiditas maius quod metuimus malum minore vitandi.  [ad p. 157] [Def. XL.] Audacia est cupiditas qua aliquis incitatur ad agendum cum periculo quod ejus aequales subire metuunt.  [ad p. 157] [Def. XLI. et Expl.] Pusillanimitas dicitur quo aliquis incitatur ad aliquid agendum cum periculo quod ejus aequales subire audent.  Non est ergo cupiditas, sed coercitio cupiditatis, seu metus mali quod plerique non solent metuere.  [ad p. 157 sq.] [Def. XLII. et Expl.] Consternatio dicitur de eo cujus cupiditas malum vitandi coercetur admiratione mali quod timet.  Est ergo species pusillanimitatis (+ imo non puto, nec definitiones consentiunt +). Sed quia ex duplici timore oritur commodius sic definietur, Metus *qui hominem stupefactum aut fluctuantem ita continet, ut malum amovere non possit.* Stupefactum dico, admiratione, fluctuantem, quia cupiditas malum amovendi coercetur non admiratione tantum, sed et timore alterius mali, unde fit ut quodnam ex duobus avertere debeat, nesciat.  [ad p. 158] [Def. XLIII.] Humanitas seu Modestia est cupiditas ea faciendi quae hominibus placent, et omittendi quae displicent (+ complaisance +).  [ad p. 158] [Def. XLIV. et Expl.] Ambitio est immodica gloriae cupiditas, hoc affectu omnes alii affectus foventur et corroborantur et ideo difficillime superari potest.  [ad p. 158] [Def. XLV.] Luxuria est amor vel cupiditas immoderata convivandi.  [ad p. 158] [Def. XLVI.] Ebrietas est amor vel cupiditas immoderata potandi.  [ad p. 158] [Def. XLVII.] Avaritia est amor vel cupiditas immoderata divitiarum.  [ad p. 158 sq.] [Def. XLVIII. et Expl.] Libido Amor vel cupiditas in commiscendis corporibus vocatur. Libido sive modica sive immodica. His quinque.  Contrariae illis virtutes sunt non passiones sed mentis potentiae. Nihil ergo his opponi potest praeter Generositatem et Animositatem, Affectus activos seu mutatione conjunctos.  [ad p. 159 sq.] [Def. gen. et Expl.] Generaliter Affectus passivus (quatenus ad solam mentem refertur) seu animi pathema est confusa idea qua Mens *majorem vel minorem sui corporis vel alicujus ejus partis existendi vim quam antea affirmat, et qua data ipsa mens ad hoc potius quam ad illud cogitandum determinatur.*  Nam Mens patitur tantum quatenus ideas confusas habet. Prior pars definitionis exprimit laetitiam et tristitiam, nam existendi vis est agendi potentia. Major minorve agendi vis affirmatur: non comparando cum praeterita, sed quod idea aliquid de corpore affirmat, quod majorem vel minorem realitatem seu perfectionem involvit quam antea. Unde et corporis vim auctam vel minutam esse necesse est, nam perfectio seu realitas ideae pendet a perfectione objecti. Ultima pars definitionis explicat cupiditatem. (+ Miror illum nihil dedisse laetitiae tristitiaeque pariter ac cupiditati commune, quod debebat. +) [Pars Quarta, De Servitute Humana, seu de Affectuum Viribus]  [ad p. 161] [Praef.] Servitus humana est impotentia in moderandis affectibus.  [ad p. 161, 163] [Praef.] Perfectum opus est quod ad finem quem autor sibi proposuit perductum est. Itaque si quis opus videat cujus simile nunquam vidit, nec mentem opificis novit judicare non potest opus ne illud perfectum an imperfectum sit. Quia autem omnia ad notionem Entis revocari possunt, in quo omnia similia sunt, hinc generali sensu perfectio idem est quod realitas.

[p. 162] [Praef.] ... Ostendimus enim in Primae Partis Appendice Naturam propter *finem non agere; aeternum namque illud, et infinitum Ens, quod Deum, seu Naturam appellamus, eadem, qua existit, necessitate agit.* Über necessitate agit: potest quid propter finem necessario agere Ex qua enim naturae necessitate existit, ex eadem ipsum agere ostendimus. (Prop. 16. p. 1.) Ratio igitur, seu causa, cur *Deus, seu Natura agit, et cur existit, una, eademque est. Ut ergo nullius finis causa existit, nullius etiam finis causa agit*; Am Fuß der Seite: Eodem argumento probaretur nec hominem agere ob finem. sed ut existendi, sic et agendi principium, vel finem habet nullum. ...  [ad p. 165] [Praef.] Non potest res dici perfectior quia plus temporis in agendo perseveravit.  [ad p. 165] [Def. III.] Contingens est in cujus essentia nihil invenimus quod existentiam ponat vel tollat.  [ad p. 165] [Def. IV.] Res ~~possibilis est dum quatenus ad causas ex~~ ~~*quibus produci debet attendimus nescimus an ipsae determinatae sint ad res producendum.*  [ad p. 166] [Ad Def. VI.] Sicut omnia illa objecta quae ultra 200 pedes a *nobis distant, seu quorum distantia a loco in quo sumus illam superat quam distincte imaginamur, aeque a nobis distare et perinde ac si in eodem plano essent imaginari solemus, ita enim objecta quorum existendi tempus longiore a praesenti intervallo abesse imaginamur quam quod distincte imaginari solemus, omnia aeque longe a praesenti distare imaginamur, et quasi ad unum temporis punctum referimus.*  [ad p. 166] [Ax.] Unaquaque re datur alia potentior.  [ad p. 167 sq.] [Prop. I. Dem. et Schol.] Imaginationes non praesentia veri quatenus verum est, evanescunt, sed quia aliae occurrunt iis fortiores. Hinc etsi solem sciamus majorem esse quam apparet, non ideo tamen imaginationem corrigimus. Timor evanescit contraria imaginatione boni nuntii veri falsi.  [ad p. 171] [Prop. VII. Dem.] Nec itaque affectus coerceri vel tolli potest nisi per affectum contrarium et fortiorem; non vero sola cognitione boni aut mali.  [ad p. 171] [Prop. VIII. et Dem.] Cognitio boni vel mali nihil aliud est quam laetitiae vel tristitiae affectus quatenus ejus sumus conscii. Est enim saltem idea laetitiae et tristitiae a re ortae, quae idea affectus ab ipso affectu non nisi ratione differt.  [ad p. 172] [Prop. IX. et Dem.] Imaginatio autem haec fortior est, cum nihil imaginamur, quod rei externae praesentem existentiam secludit. (+ Hoc enim solo imaginationem a sensu distinguimus. +)  [ad p. 173] [Prop. X.] Hinc praesentibus, aut propinquis magis efficimur, quam praeteritis aut futuris longinquis.  [ad p. 173] [Prop. XI.] Intensior affectus erga rem quam necessariam cogitamus.  [ad p. 174] [Prop. XII. Dem.] Fortior affectus erga res quas praesentes cogitamus quam erga futuras aut praeteritas, et erga has eo fortior quo apparent propiores.  [ad p. 177 sq.] [Prop. XVIII. et Dem.] Cupiditas ex laetitia fortior quam ex tristitia, quia illa ipso laetitiae affectu iuvatur haec tristitiae affectu coercetur.  [ad p. 178 sq.] [Prop. XVIII. Schol.] Virtus est ex legibus propriae naturae agere; adeoque virtutis fundamentum est conatus conservandi sui seu prima est virtus.  Hinc virtus propter se appetenda, nec aliud ea melius. Qui se interficiunt animo impotentes sunt, et a causis externis suae naturae repugnantibus vincuntur. Aliis rebus ad conservationem nostri indigemus. Nihil extra nos homini utilius homine. Ex duobus individuis similibus componitur duplo potentius (+ imo magis +). Nihil hominibus praestantius quam si ita con spirent, ut nihil sibi appetant, quod non et aliis cupiant.  [ad p. 181 sq.] [Prop. XXIII. et Dem.] Homo ex virtute agit quatenus agit ex ideis adaequatis, seu quatenus pure agit sine passione.  [ad p. 182] [Prop. XXIV.] Ex virtute agere est ex ratione agere.  [ad p. 183] [Prop. XXVI. et Dem.] Quicquid ex ratione conamur, nihil aliud est, quam intelligere quia nihil aliud ratio quam mens quatenus clare distincteque intelligit.  Itaque nihil revera utile nobis est, quam quod ad intelligendum conducit.  [ad p. 184] [Prop. XXVIII. et Dem.] Hinc summum mentis bonum est Dei cognitio, nempe sive summi intelligibilis.  [ad p. 184] [Prop. XXIX. et Dem.] Res singularis a nostra plane diversa potentiam nostram nec iuvat nec coercet, quia omne finitum non nisi re homogenea determinatur, et non nisi a re qua determinatur coerceri aut juvari potest. (+ Hoc erat probandum. +)  [ad p. 185] [Dem. XXX. et XXXI.] Res mala est per id, quod habet naturae nostrae contrarium quatenus vero nobiscum convenit bona est, et quo magis convenit, eo utilior est.  [ad p. 186] [Prop. XXXII. et Dem. et Schol.] Non conveniunt homines natura quatenus passionibus obnoxii sunt. Passiones enim dicunt impotentiam seu negationem. Quae autem in negativis conveniunt, non ideo natura conveniunt, ut album et nigrum quatenus non rubra sunt.  [ad p. 187 sq.] [Prop. XXXIII. et Dem., Prop. XXXIV. Schol.] Imo affectibus homines discrepant, unus ab alio, et idem a seipso, quia affectuum natura explicanda ex causis externis. Unde et eatenus homines contrarii sunt, sane Titius Cajo non contrarius quatenus idem amant, sed quatenus non possunt idem possidere.  [ad p. 188 sq.] [Prop. XXXV. et Coroll. II.] Sed quatenus homines ex ductu rationis vivunt natura semper necessario conveniunt. Hinc quo magis quisque suum utile quaerit eo magis sibi invicem sunt utiles. Neque quicquam homini homine utilius.  [ad p. 190] [Prop. XXXVI. et Dem.] Summo quoque bono eorum qui virtutem sectantur omnes aeque gaudere possunt. Hoc enim est Deum cognoscere.

[p. 192 sq.] [Prop. XXXVII. Schol. I.] ... Porro quicquid cupimus, et agimus, cujus causa sumus, quatenus Dei habemus ideam, sive quatenus Deum cognoscimus, ad ~~Reli gionem* refero. Cupiditatem autem bene faciendi, quae ex eo ingeneratur, quod ex* *rationis ductu vivimus, Pietatem voco. Cupiditatem deinde, qua homo, qui ex ductu rationis vivit, tenetur, ut reliquos sibi amicitia jungat, Honestatem voco, et id honestum, quod homines, qui ex ductu rationis vivunt, laudant, et id contra turpe, quod conciliandae amicitiae repugnat. Praeter haec, civitatis etiam quaenam sint fundamenta ostendi. Differentia deinde inter veram virtutem, et impotentiam facile ex supra dictis percipitur; nempe quod vera virtus nihil aliud sit, quam ex solo rationis ductu vivere; atque adeo impotentia in hoc solo consistit, quod homo a rebus, quae extra ipsum sunt, duci se patiatur, et ab iis ad ea agendum determinetur, quae rerum externarum communis constitutio; non autem ea, quae ipsa ipsius natura, in se sola considerata, postulat. Atque haec illa sunt, quae in Scholio Propositionis 18. hujus Partis demonstrare promisi, ex quibus apparet legem illam de non mactandis brutis, magis vana superstitione, et muliebri misericordia, quam sana ratione fundatam esse. Docet quidem ratio nostrum utile quaerendi necessitudinem cum hominibus jungere; sed non cum brutis, aut rebus, quarum natura a natura humana est diversa; sed idem jus, quod illa in nos habent, nos in ea habere. Imo quia uniuscujusque jus virtute, seu potentia uniuscujusque definitur, longe majus homines in bruta, quam haec in homines jus habent. Nec tamen nego bruta ~~sentire*; sed nego, quod propterea non liceat nostrae utilitati consulere, et iisdem ad libitum uti, eademque tractare, prout nobis magis convenit; quandoquidem nobiscum natura non conveniunt, et eorum affectus ab affectibus humanis sunt natura diversi. (vide Schol. Prop. 57. p. 3.) ...  [ad p. 191-193] [Prop. XXXVII. et Schol. I.] Hinc quisque summum suum bonum etiam aliis cupiet.  Contra quae illi desiderant qui ex affectu agunt plurium aeque esse non possunt. Hinc qui ex affectu agunt sibi non constant. Volunt enim alios amare quae ipsi amant, et nolunt tamen alios illis potiri. Et dum laudes rei amatae narrant, timent credi. Ex Religione est, quicquid cupimus atque~~ agimus quatenus Dei habemus ideam. Pietas est cupiditas benefaciendi ex eo ingenerata, quod rationis ductu vivimus. Honestas est cupiditas qua ~~homo ex rationis ductu vivens tenetur ut alios sibi amicitia jungat. Itaque honestum quod huic amicitiae convenit, turpe quod repugnat.  Non nego bruta sentire (part. 4. prop. [37.] Schol. 1.), sed nego quod propterea non liceat iis ad libitum uti, prout convenit utilitati nostrae, quia nobiscum natura non conveniunt, neque ratio docet ut cum illis necessitudine jungamur.  [ad p. 193-195] [Prop. XXXVII. Schol. II.] Unusquisque summum jus habet agendi quicquid sibi utile videtur. Et si omnes ex ratione viverent, potirentur effectu iuris sui, absque alterius damno, sed cum affectibus trahantur qui potentiam humanam superant, auxilio mutuo indigent, unde jure suo decedere debent, seque securos reddere, quod nihil acturi sint alterius damno. Securos se reddunt affectus suos coercendo majore affectu, timore scilicet majoris damni. Itaque potestas de bono et malo judicandi ac sese vindicandi translata est in societatem, quae leges fert, et poenas statuit. Haec societas civitas appellatur. Nullum in statu naturali peccatum. In statu naturali omnia sunt omnium. Justum et injustum, peccatum et meritum notiones extrinsecae sunt a civitatis decreto sumtae.  [ad p. 195] [Prop. XXXVIII. et Dem.] Quod corpus hominis ita disponit, ut pluribus modis possit affici, aliaque corpora afficere, id homini utile est. Contra noxium. Nam eo aptior mens redditur ad percipiendum.  [ad p. 195] [Prop. XXXIX. et Dem.] Item quae efficiunt, ut motus et quietis ratio, quam partes corporis humani ad se invicem habent, conservetur. Nam in horum motuum communicatione humani corporis forma consistit.  [ad p. 196] [Prop. XXXIX. Schol.] Fieri potest, ut retenta sanguinis circulatione, et aliis propter quae corpus vivere existimatur, corpus nihilominus in aliam naturam a sua diversam mutetur. Quod etiam mortem voco, licet non mutetur corpus in cadaver. Ita Hispanum quendam poetam narrant morbo correptum convaluisse quidem sed sui ita fuisse oblitum, ut fabulas et tragoedias quas fecerat non crediderit suas esse, et potuisset pro infante adulto haberi, si linguae etiam fuisset oblitus. Quin et hominibus provectis persuaderi non posset, se infantes fuisse, nisi ex aliis de se conjecturam *facerent. Sed ne superstitiosis materiam suppeditem novas quaestiones movendi malo haec in medio relinquere.*  [ad p. 197] [Prop. XL.] Utilia quae ad hominum societatem et concordiam conducunt.  [ad p. 197] [Prop. XLI.] Laetitia directe bona est, tristitia directe mala est.  [ad p. 197 sq.] [Prop. XLII. et Dem.] Hilaritas excessum habere nequit seu semper bona est, melancholia semper mala. Juvatur enim hominis virtus omnibus partibus aeque affectis seu servata motus ratione. Contra Melan cholia corporis potentia absolute coercetur.  [ad p. 198] [Prop. XLIII.] Titillatio mala esse potest, et dolor bonus.  [ad p. 198 sq.] [Prop. XLIV. et Dem. et Schol.] Amor et cupiditas excessum habere possunt, quia amor laetitiam includit, quae si titillatio sit excessum habere potest. Et quia cupiditas una alia major est, hinc potest una reliquas superare adeoque excessum habere.  Cum homo aliquo objecto ita pertinaciter afficitur ut quamvis absens coram habere credat delirare dicitur, si vigilet. Hoc tamen quodammodo accidit amore ardentibus, avaris, ambitiosis.  [ad p. 199 sq.] [Prop. XLV. et Dem., Coroll. I., Schol.] Odium semper malum est, quia destruere hominem conamur. Itaque invidia, irrisio, contemtus, ira, vindicta quatenus de odio participant, mali sunt.  Nullum numen, nec alius nisi invidus impotentia et incommodo alterius *delectatur, aut lacrymas, singultus, metum, quae animi impotentis sunt, virtuti ducit. Sed contra quo majori laetitia afficimur, eo ad majorem perfectionem transimus. Rebus itaque uti, et iis quantum fieri potest delectari non tamen ad nauseam usque (nam hoc delectari non est), viri est sapientis. Viri inquam sapientis est moderato et suavi cibo ac potu se reficere, et recreare, et odoribus, plantarum virentium amoenitate, ornatu, musica, ludis exercitatoriis, theatris, et aliis quibus quisque absque alterius damno uti potest. Itaque et varietate opus est voluptatum.*  [ad p. 201] [Prop. XLVI et Dem. et Schol.] Qui ex ratione vivit, conatur alterius odium, iram, contemtum, amore et generositate compensare. Odium enim odio reciproco augetur, amore minuitur. Qui amore certat, secure pugnat, et unus pluribus resistit, et qui odio antea habuerant, libenter vincuntur.  [ad p. 201 sq.] [Prop. XLVII. et Dem. et Schol.] Spes et metus per se boni non sunt, nam sine tristitia non dantur, quia nec spes sine metu. Securitas et gaudium affectus sunt laetitiae, sed tristitiam praecessisse supponunt. (+ Imo major laetitia post aliquam tristitiam. +) Rationis est, non duci spe metuque, nec ex fortuna, sed ratione pendere.  [ad p. 202] [Prop. XLVIII. et XLIX.] Existimare et despicere seu plus minusve justo sentire semper mala. Quia et illa superbum haec abjectum reddere eum potest, de quo sic sentimus.  [ad p. 203] [Prop. L. et Dem. et Schol.] Commiseratio in homine secundum rationem vivente per se mala et inutilis, inutilis enim tristitia, sufficit conatus juvandi.  [ad p. 204] [Prop. LI. et Dem.] At favor seu amor ejus qui alteri benefecit.  [ad p. 204 sq.] [Prop. LII. et Schol.] Acquiescentia in seipso summum est,~~ ~~quod quis sperare potest, hinc gloria maxime ducimur, et vitam cum probro vix ferre possumus.  [ad p. 205] [Prop. LIII. et Dem.] Humilitas non est virtus nec ex ratione oritur, quatenus scilicet pro tristitia sumitur.  [ad p. 206] [Prop. LIV. et Schol.] Poenitentia virtus non est, nec ex ratione oritur, sed is quem facti poenitet, bis miser est.  Quia tamen homines raro ex ratione vivunt, hinc humilitas poenitentia spes metus plus utilitatis quam damni afferunt. Itaque in hanc potius partem peccandum est. Hinc prophetae qui communi utilitati consulunt eas commendant. Facilius enim ducuntur qui his obnoxii sunt, donec liberi et ipsi fiant, et beatorum vita fruantur.  [ad p. 206 sq.] [Prop. LV., LVI. et Dem., Coroll., Schol.] Superbi et abjecti se ignorant, ergo et virtutum fundamentum sui conservationem. Hinc maxime affectibus obnoxii facilius tamen abjectio corrigitur, quia laetitia fortior tristitia.  [ad p. 207 sq.] [Prop. LVII. et Schol.] Superbi adulatoribus gaudent, non generosis.  Superbi affectibus amoris et misericordiae minime obnoxii sunt.  Abjecti aliorum malis laetantur, gaudent enim alios sibi appropinquari: solamen miseris. Itaque invidi ad carpendum proni.  [ad p. 209] [Prop. LVIII. Schol.] Gloria est acquiescentia in seipso quae~~ ~~aliorum opinione fovetur, itaque ex ratione oriri potest. Sed si cessante aliorum opinione cesset, vana est. Vulgus inconstans, fama evanida. Aemulationes.  Pudor ita bonus est, quemadmodum bonum est partem laesam nondum esse putrefactam aut sensus expertem. Estque in pudente cupiditas honeste vivendi.  [ad p. 210 sq.] [Prop. LIX. et Dem. et Schol.] Affectus quatenus passio est imperfectus est. Et ad quae hoc affectu determinamur, ad ea si utile est, possumus et ratione determinari. Eadem scilicet actio tam claris et distinctis quam confusis imaginibus jungi potest. Imo ex adaequatis ideis actiones bonae melius sequuntur.  [ad p. 211 sq.] [Prop. LX. et Dem. et Schol.] Cupiditas quae oritur ex Laetitia vel Tristitia quae ad aliquas partes hominis non ad omnes refertur, rationem utilitatis totius hominis non habet. Potest enim fieri ut una pars praevaleat, quae sese in ea potentia conservat, etsi caeterae coercerentur; unde saepe ut voluptati obsequamur valetudinem negligimus, et cupiditates quibus maxime tenemur, praesentis temporis non futuri rationem habent.  [ad p. 213] [Prop. LXII. Dem. et Schol.] Quae Mens ducente ratione concipit, ea concipit sub specie necessitatis seu aeternitatis, itaque sine relatione ad tempus, adeoque illis aeque afficitur praesentibus praeteritis vel futuris. Si de rerum duratione adaequatas cognitiones haberemus eodem affectu futura ac praesentia contemplaremur. Si ratione ageremus praesentia futuris non praeferremus. (+ Sed quid de praeteritis +)  [ad p. 214 sq.] [Prop. LXIII. Schol., Coroll. et Schol.] Superstitiosi vitia exprobrant magis quam virtutes docent, hominesque potius metu quam amore virtutis ducunt, ut eos aeque miseros faciant, ac ipsi sunt, ideo plerumque molesti et odiosi sunt. Cupiditate vero quae ex ratione oritur bona per se directe expetimus, mala indirecte fugimus. Quemadmodum aeger comedit quod aversatur timore mortis, at sanus ubi gaudet vitaque fruitur melius quam si mortem timeret, eamque directe vitare cuperet. Sic judex reum amore boni publici damnat non odio aut ira.  [ad p. 215] [Prop. LXIV. et Dem., Prop. LXVI. Schol.] Omnis cognitio mali inadaequata est, nam per ipsam hominis essentiam intelligi nequit, sed per causas externas eam superantes. Hinc homines si liberi essent seu sola ratione agerent, cum nullas nisi adaequatas habituri essent ideas nullum mali haberent conceptum, adeoque cum haec correlata sint nec boni.  [ad p. 217] [Prop. LXVII.] Liber homo de vita potius quam morte cogitat, et sapientia vitae non mortis meditatio est.  (+ Ego puto majorem futurorum quam praesentium rationem habendam. +)

[p. 217] [Prop. LXVIII. Schol.] Hujus Propositionis hypothesin falsam esse, nec posse concipi, nisi quatenus ad solam naturam humanam, seu potius ~~ad Deum attendimus, non quatenus infinitus; sed quatenus tantummodo causa est, cur homo existat*, patet ex 4. Propositione hujus Partis.  [ad p. 218] [Prop. LXIX. et Dem.] *Hominis liberi virtus aeque magna in declinandis quam superandis periculis*, nam aequalis animi virtus ad metum* *atque ad audaciam coercendam (+ dubito +).  [ad p. 218 sq.] [Prop. LXX. et Dem. et Schol.] *Homo liber qui inter ignaros vivit eorum beneficia declinare studet*; quia ignarus ex suo ingenio alios* *aestimans, si beneficium collatum minoris quam ipse putat fieri videat, contristabitur. Unde offensa. Cavendum tamen ne in eo nimii simus, nam saepe aliorum ope indigemus, et saepe si beneficia rejiciamus sive ex avaritia fecisse videbimur, ne remunerari cogamur sive ex contemtu.  [ad p. 219] [Prop. LXXI. et Schol.] At liberi homines invicem gratissimi sunt* *atque amicissimi, apud alios mercatura potius quam gratia est.

[p. 220] [Prop. LXXII. Schol.] Si jam quaeratur, quid si homo se perfidia a praesenti mortis periculo posset liberare, an non ratio suum esse conservandi omnino suadet, ut perfidus sit? Am Rande: obscure Respondebitur eodem modo, quod si ratio id suadeat, suadet ergo id* *omnibus hominibus, atque adeo ratio omnino suadet hominibus, ne nisi dolo malo paciscantur, vires conjungere, et jura habere communia, hoc est, ne revera jura habeant communia, quod est absurdum.  [ad p. 220] [Prop. LXXII. et Schol.] *Homo liber nunquam dolo malo agit, sed semper cum fide. Quid si perfidia quis se a praesenti mortis periculo liberare posset?* Obscure respondet.  [ad p. 220 sq.] [Prop. LXXIII. et Dem.] *Homo qui ratione ducitur magis in civitate ubi ex communi decreto vivit, quam in solitudine liber est*, quia sic se* *melius conservat.  Adjiciantur subjecta huic parti summa capita sive compendium hujus quartae partis.  [ad p. 225 sq.] [Caput XIII.] Singularis animi potentiae est unumquemque ex ipsius ingenio ferre, nec tamen imitari.  Qui falso religionis zelo ac nimia animi impotentia inter bruta quam homines vivere malunt, similes sunt adolescentibus, qui quod parentum jurgia aequo animo ferre nolunt, *militatum confugiunt, et incommoda belli et imperium tyrannidis prae domesticis commodis et paternis admonitionibus eligunt, et quidvis oneris sibi imponi patiuntur, dum parentes ulciscantur.*

*[p. 228 sq.] [Caput XXV.] Modestia, hoc est, Cupiditas hominibus placendi, quae ex ratione determinatur, ad Pietatem (ut in Schol. Prop. 37. p. 4. diximus) refertur. Sed, si ex affectu oriatur, Ambitio est, sive Cupiditas, qua homines falsa Pietatis imagine plerumque discordias, et seditiones concitant. Nam qui reliquos consilio, aut re juvare cupit, ut simul summo fruantur bono, is apprime studebit, eorum sibi Amorem conciliare; non autem eos in admirationem traducere, ut disciplina ex ipso habeat vocabulum, nec ullas absolute Invidiae causas dare. ...  [ad p. 229] [Caput XXV.] Qui reliquos juvare volet, non dabit operam ut eos capiat in admirationem sui, sectaeque nomen ex ipso habeat, invidiae causas dabit. Idem de humana impotentia parce de potentia large loquetur.  [ad p. 232] [Caput XXXII.] Quae nobis eveniunt *a potentia externarum causarum*, nostra re superante, ea si conscii simus nos officio functos fuisse* *aequo animo feremus. Quo clare distincteque intellecto, *pars nostri melior quae intelligentia definitur acquiescet.** *[Pars quinta] De Potentia Intellectus seu [de] Libertate Humana  [ad p. 233, 235 sq.] [Praef.] Coercere affectus possumus, absolutum in eos imperium non habemus. Cartesius putat motus spirituum quoslibet quibuslibet nostris cogitationibus per habitum jungi posse, art. 50. p. 1. *de pass. animae*, adeoque *nullam esse tam imbecillem animam quae non possit absolutum acquirere* imperium in passiones, cum sint ipsi *commotiones animae quae ad eam speciatim referuntur*, et pendent ab aliquo motu spi* *rituum. Sed diu obscuram [rem] explicare voluit per occultam qualitatem, nullus enim clarus et distinctus habetur conceptus cogitationis unitae cum parte quantitatis. Et vellem hujus unionis causam proximam explicuisset; sed illi recurrendum fuit ad universalem. Nec apparet, *an motus passionum quos firmis judiciis arcte junximus non possint ab iisdem iterum corporeis causis disjungi, nec ulla datur comparatio inter mentis et corporis potentiam*, ut nec* *inter cogitationem et motum. Cum *igitur mentis potentia sola intelligentia definiatur*, ab hac petenda sunt affectuum remedia, et quae *ad beatitudinem spectant.*  [ad p. 237] [Prop. I.] *Prout cogitationes rerumque ideae ordinantur in mente, sic corporis affectiones seu rerum imagines in corpore.*  [ad p. 237] [Prop. II.] Cessante causae externae cogitatione, cessat affectus,* *exempli gratia amor aut odium erga causam externam.  [ad p. 238] [Prop. III. et Dem. et Coroll.] Affectus desinit esse passio formata* *clara distinctaque idea, nam eatenus non patimur sed agimus quatenus ideas adaequatas habemus. Affectus ergo eo magis in potestate est quo notior est.  [ad p. 238 sq.] [Prop. IV. et Dem., Coroll., Schol.] Omnis corporis affectio,* *adeoque omnis affectus a re externa aliquid habet *cujus clarum distinctumque possumus formare conceptum*, scil. id quod commune est. Itaque *affectus separetur a cogitatione causae externae et veris jungatur cogitationibus.** *Itaque interdum eadem cupiemus, sed ex ratione potius quam a affectu.  [ad p. 240 sq.] [Prop. V. Dem., Prop. VI. Schol.] *Affectus erga rem quam liberam esse imaginamur major est quam erga necessariam, et adhuc major quam erga possibilem aut contingentem.* Et si rem simpliciter consideremus* *ut liberam consideramus. Major itaque in affectus potentia si res externas necessarias cogitemus, videmus enim necessitatis considerationem consolari et neminem misereri infantis quod loqui non potest, sed adulti, quia hoc *non ut rem naturalem et necessariam, sed ut* extraordinariam, et quasi *naturae vitium* concipimus.  [ad p. 241] [Prop. VII. Dem.] Utile etiam est ad affectum moderandum* *cogitare objecti absentiam, seu ea quae ejus existentiam secludunt. Hinc affectus ex ratione orti, potentiores ortis ex imaginatione, quia quae rationis ductu cogitamus sub necessitatis specie vincimus adeoque existentiam eorum secludere non possumus.  [ad p. 242 sq.] [Prop. IX. et Dem.] *Affectus qui ad plures causas refertur, minus* in nos potest, quam idem, si ad plures causas referatur (+ quia una* *causa magis adaequata seu libera est, quam eae quibus aliae concurrunt; magis autem afficit, quod liberum cogitamus +) (+ idem mens distinctius rem concipit, si plures causas concurrentes concipit +), quia mens plura cogitans majorem operationem exercet, adeoque minus patitur. Deinde idem affectus erga plures causas, erga unamquamque minor.  [ad p. 243-245] [Prop. X. et Dem. et Schol.] *Quamdiu affectibus qui nostrae naturae sunt contrarii non conflictamur* possumus ordinare corporis affectiones* *secundum intellectum, seu *claras distinctasque ideas formandi et alias ex aliis deducendi*, quia tamdiu potentia mentis non impeditur. Major* *autem vis requiritur ad affectus ratione ordinatos coercendos quam vagos (+ quia se juvant +). Itaque quamdiu affectuum cognitionem non habemus interim rectam vivendi rationem seu certa vitae dogmata concipiemus, et* memoriae mandabimus, rebusque particularibus continue applicabimus, ut *imaginatio iis afficiatur semperque in promtu sint. Ex. gr. odium amore vincendum esse.  In omni re atque cogitatione ordinanda quid bonum sit consideremus, ut ita laetitiae potius affectu ad agendum determinemur. Ita qui vanam gloriam se nimis sectari videt, de recto gloriae usu cogitet non de ejus vanitate, *de quibus nemo nisi ex animi aegritudine cogitat: talibus enim cogitationibus se ambitiosi afflictant* cum de aliquo *dum honore desperant, et dum iram evomunt, sapientes videri volunt.* Itaque illi maxime gloriae cupidi sunt, qui* *de mundi vanitate maxime clamant. Ut pauper qui de *divitum vitiis non cessat loqui ostendit se non solum paupertatem suam, sed et aliorum divitias iniquo animo ferre*: At sapiens virtutes contemplari, et animum gaudio* *implere mavult.  [ad p. 245 sq.] [Prop. XI. et XII. Dem., Prop. XIII.] Omnis imago quae *ad plures res refertur, saepius* excitatur adeoque magis viget. Quae autem clare* *distincteque concipiuntur, ea cum pluribus communia sint, aut ex communibus deducantur, ideo ad plures res referuntur, adeoque saepius occur runt adeoque rerum imagines magis vigent cum plurium aliarum rerum ideis jungantur.  [ad p. 246] [Prop. XIV. et Dem.] Hinc mens efficere potest, ut omnes imagines* *ad Deum referantur, quia de omnibus corporis affectionibus clarus distinctusque formari potest conceptus. Quod autem per se concipitur, est attributum Dei.  [ad p. 246] [Prop. XV. et Dem.] *Qui se suosque affectus distincte intelligit Deum amat, eo magis quo se suosque affectus magis intelligit*, quia dum* clare distincteque aliquod intelligit laetatur, dum vero ad Deum refert, *laetitia comitatur idea Dei, cujus autem ideam laetitia comitatur, id amamus.  [ad p. 246 sq.] [Prop. XVI. et Dem.] *Hic erga Deum amor mentem maxime occupare debet*, quia omnibus corporis affectionibus, seu mentis imaginibus* *jungitur.  [ad p. 247 sq.] [Prop. XVII., Prop. XVIII. Dem. et Schol.] Nulla dari potest tristitia comitante idea Dei, seu Dei odium, quia quatenus Dei ideam habemus, ideam adaequatam habemus, seu agimus, non patimur. Etsi enim Deum etiam ut tristitiae causam consideremus, tamen dum tristitiae causam intelligimus* *laetamur.  [ad p. 248-250] [Prop. XX. et Schol.] Dei amor invidiae ac zelotypiae misceri* *nequit, neque affectus hic ullo alio affectu destrui potest, nec nisi cum ipso corpore. Quomodo etiam et ultra corpus supersit mox dicetur. Potentia igitur mentis in sequentibus consistit: I^mo in affectuum cognitione. II^do in* separatione affectus a cogitatione causae externae. III^o in tempore seu *majore durabilitate earum cogitationum quas intelligimus quam quas imaginamur. IV^o in multitudine causarum quibus adaequatae ideae (quae ad* *communes rerum proprietates ac Deum referuntur) foventur. V^o *in ordine quo mens* affectus disponere potest.  Mentis impotentia definitur ignoratione seu ideis inadaequatis, itaque magis* *patitur quam agit. Itaque cogitemus potius de his quae adaequate cognoscere possumus. (+ Itaque in omnibus rationem quaeramus. +) Animi aegritudo oritur ex affectu erga res mutationibus obnoxias, vertamus ergo mentem ad Deum seu ideas adaequatas, quia objectum hoc est aeternum et immutabile.  [ad p. 250 sq.] [Prop. XXI. et Dem.] *Mens nihil imaginari potest nisi durante corpore* quia alias *actualem corporis existentiam non exprimit, nec corporis affectiones ut actuales concipit*, adeoque *nullum corpus ut actu existens concipit.*  [ad p. 251] [Prop. XXII.] *In Deo necessario datur idea, quae hujus et illius humani corporis essentiam sub aeternitatis specie exprimit.*  [ad p. 251 sq.] [Prop. XXIII. et Dem. et Schol.] *Mens humana cum corpore absolute destrui non potest, sed manet quod aeternum est*, id scilicet *quod aeterna quadam necessitate per ipsam Dei essentiam concipitur.* Non possumus* *recordari nos ante corpus extitisse, quia aeternum nullam *ad tempus relationem* habet. Experimur tamen nos aeternos esse, quia non minus illa* *sentimus quae intelligendo concipimus quam quae in memoria habemus. Mentis enim oculi sunt demonstrationes. Mentis itaque existentia *eatenus tantum potest dici durare* et *tempore definiri, quatenus actualem corporis existentiam involvit.* (+ Difficultas cum aliud semper sit corpus quomodo* *eadem ejus idea seu mens. +)  [ad p. 252] [Prop. XXIV.] Quo plura particularia intelligimus, hoc *magis Deum intelligimus.*  [ad p. 252] [Prop. XXV. et Dem.] *Summus mentis conatus, summaque virtus est, intelligere res tertio cogitationis genere*, procedendo scil. ab *adaequata idea quorundam Dei attributorum, ad adaequatam cognitionem essentiae rerum.* Hinc et summa laetitia est.  [ad p. 253] [Prop. XXVIII.] *Conatus seu cupiditas res tertio cognitionis genere* intelligendi, oritur ex secundo non ex primo.  [ad p. 254 sq.] [Prop. XXIX. et Schol.] *Quicquid mens sub specie aeternitatis intelligit, id ex eo non intelligit quod corporis praesentem actualem existentiam concipit, sed ex eo quod corporis essentiam concipit sub specie aeternitatis. Duobus* enim *modis res ut actuales concipiuntur, vel cum relatione ad tempus et locum, vel quatenus* eas ex natura divina sequi concipimus.  [ad p. 255] [Prop. XXX. et Dem.] *Mens nostra quatenus se et corpus sub aeternitatis specie cognoscit, eatenus Dei cognitionem necessario habet, scitque se in Deo esse et per Deum concipi*; est enim hoc *res concipere quatenus per Dei essentiam involvunt existentiam.*  [ad p. 255] [Prop. XXXI. et Dem.] *Tertium cognitionis genus pendet a Mente tanquam* formali causa quatenus mens ipsa aeterna est, nam quatenus ea* corporis essentiam sub aeternitatis specie concipit, aeterna est, et eatenus *per Dei essentiam res concipit.  [ad p. 256] [Prop. XXXII. et Coroll., Prop. XXXIII.] *Quicquid intelligimus tertio cognitionis genere eo delectamur, et quidem concomitante idea Dei, tanquam causa.* Hinc oritur amor Dei intellectualis, idemque aeternus, quanquam* *hoc loco concipiatur claritatis causa quasi principium habuerit.  [ad p. 258] [Prop. XXXV.] *Deus seipsum amore intellectuali infinito amat, gaudet enim infinita perfectione, comitante idea sui.*  [ad p. 258 sq.] [Prop. XXXVI. et Coroll. et Schol.] *Mentis amor intellectualis erga Deum, est ipse Dei amor, quo Deus seipsum amat, non quatenus infinitus est, sed quatenus per essentiam humanae mentis sub specie aeternitatis consideratam explicari potest, seu mentis erga Deum amor, est pars infiniti amoris quo Deus seipsum amat. Hinc Deus quatenus seipsum amat, homines amat, adeoque Dei amor erga homines et mentis amor intellectualis erga Deum idem sunt.* Et in hoc aeterno erga Deum amore et Dei amore erga* *homines consistit beatitudo seu libertas. Hinc praestat ex singularibus ea a Deo pendere, agnoscere intuitive quam ex universalibus ratiocinative.  [ad p. 260] [Prop. XXXVIII. et Schol.] Quo plura *mens secundo et tertio cognitionis genere intelligit, eo minus ab affectibus* malis patitur aut mortem* *vincit.  (+ Objici potest, si amor ille aeternus quid opus eum assequi, sed dicendum est, eum quidem aeternum esse, sed tunc nisi a me actu eliciatur in corpore, non pertinere ad hoc corpus. +)  Mors eo minus noxia quo mentis clara distinctaque cognitio major est.* *Itaque fieri potest ut quod cum corpore perit, exiguum sit et fere nullius momenti.  [ad p. 260 sq.] [Prop. XXXIX. et Schol.] Si corpus ad plurima aptum est,* maxima mentis pars aeterna est. Hinc infantes conamur ad plura aptos *reddere.  [ad p. 262] [Prop. XL. et Coroll.] Quo res magis agit, *et minus patitur, eo est perfectior.*  Pars mentis quae post mortem remanet, quantulacunque sit, perfectior est* *reliqua.  [ad p. 262 sq.] [Prop. XLI. et Dem. et Schol.] *Quamvis nesciremus mentem nostram aeternam esse, pietatem tamen et religionem*, et quaecunque ad* *fortitudinem et generositatem referuntur, haberemus, quia eadem demonstrata sunt ex fundamento propriae utilitatis. Vulgus vero virtutes oneri esse credit quae post mortem deponere et pretium servitutis obtinere sperant; praeterea metu poenarum post mortem coercentur. Si vero spes ista metusque abessent omnia ex libidine agerent. Quae non minus absurda sunt, ac si quis propterea quod non credit se corpus in aeternum bonis alimentis nutrire posse, vellet se letiferis satiare, et quia non semper vivere potest, vellet amens vivere.  [ad p. 263 sq.] [Prop. XLII. et Dem.] *Beatitudo non est virtutis praemium sed ipsa virtus*, consistit enim in amore Dei intellectuali qui est vera hominis potentia seu virtus.