De serie rerum, corporibus et substantiis, et de praedeterminatione März 1690

DE SERIE RERUM, CORPORIBUS ET SUBSTANTIIS, ET DE PRAEDETERMINATIONE

Venetiis Martii 1690

Communicavi R^o. Patri Mich. Fardellae Ordinis Minorum cogitationes meas Metaphysicas complures, quod eum cognitioni Matheseos rerum quoque intelligibilium meditationem adjunxisse, et magno veritatem ardore prosequi viderem. Ipse igitur percepta sententia mea sibi domi propositiones quasdam literis consignavit memoriae causa, ut quae a me audierat complecteretur, adjunctis dubitationibus, quae ita habent, ut ipse mihi ad examinandum communicavit. Propositio 1

Deus ab initio non tantum infinitam rerum seriem, verum etiam infinitas combinationes possibiles actionum passionum mutationumque ipsarum rerum praescivit et praedeterminavit, quemadmodum ipsa eventa libera singularum Mentium creatarum. Dubium R. Patris

Non satis intelligo quomodo hujusmodi Dei praescientia et praedeterminatio cum humanae Mentis libertate conciliari valeat. Hoc modo enim quicquid homo ageret, necesssario [in]evitabili et velut fatali quadam ratione ageret. Si in humana Mente non esset virtus quaedam se determinandi a se ipsa, sed ab alio determinaretur, non profecto ad extra Dei libertatem repraesentaret. Non est evidens hujusmodi praedeterminatio, sicuti dubitari potest an vere detur in Deo haec praescientia respectu futurorum liberorum. Nec videtur haec praescientia Dei necessaria, quid obstat enim ita Deum humanas mentes libere in manu consilioque suo constituisse, ut neque determinaverit neque praesciverit eorum eventa libera. Declaratio

Distinguendum est inter rerum series possibiles et actuales. Deus ex infinitis possibilibus elegit seriem quandam universi constantem ex infinitis substantiis, quarum unaquaeque infinitam operationum seriem exhibet. Quod si autem Deus non praescivisset nec praeordinavisset rerum actualium seriem, sequeretur eum causa non satis cognita judicasse, ac rem non satis sibi perspectam elegisse. Neque excipi a caeteris possunt actiones Mentium liberae, quoniam partem seriei rerum faciunt, magnamque cum caeteris omnibus connexionem habent, ita ut unum sine alio perfecte intelligi non possit. Et cum omnis series ordinata involvat regulam continuandi seu legem progressionis, ideo Deus qualibet parte seriei perspecta omnia praecedentia et sequentia in ipsa videt. Neque tamen inde mentium libertas tollitur. Aliud enim est certitudo infallibilis aliud absoluta necessitas, quemadmodum S. Augustinus et D. Thomas, aliique viri docti dudum agnovere. Certe futurorum contingentium etiam liberorum determinata esset veritas vel falsitas, etsi ignota fingeretur. Itaque Dei praescientia, adeoque praeordinatio libertatem non tollit. Caeterum sciendum est Mentem non ab alio determinari sed a seipsa, neque ullam esse Hypothesin quae magis quam nostra faveat humanae libertati. Quoniam (ut ex sequentibus patet) una substantia creata in aliam non influit, adeoque Mens omnes suas ope rationes ex proprio suo fundo educit, licet ita ordinata sit ejus natura ab initio ut operationes ejus cum caeterarum rerum omnium operationibus conspirent. Propositio 2

Rerum mutationumque infinitae series ita sibi respondent et tanta proportione connectuntur, ut quodlibet eorum caeteris omnibus perfectissime consentiat et e converso.

Hinc quaelibet res cum toto universo ita connectitur et unus rei unius modus ita ordinem atque respectum involvit ad singulos aliarum rerum modos, ut in qualibet imo in unico unius rei modo Deus clare et distincte videat universum veluti implicatum et inscriptum. Unde cum unam rem aut unum modum rei percipio semper confuse totum universum percipio; et quo perfectius unam rem percipio, eo plures aliarum rerum proprietates mihi inde innotescunt.

Et ex hac rerum summa consonantia etiam totius Universi Harmonia ac pulchritudo maxima oritur, quae summi opificis vim et sapientiam nobis exhibet. Contra  hanc propositionem nulla formata fuit objectio. Sive quod praecedens dubium et in ipsam redundaret, sive quod priore dubio sublato rationi admodum consentanea videretur. Propositio 3

Corpus non est substantia sed aggregatum substantiarum, cum semper sit ulterius divisibile, et quaelibet pars semper aliam partem habeat in infinitum.

Unde repugnat corpus esse unicam substantiam cum necessario in se involvat infinitam multitudinem, seu infinita corpora quorum quodlibet rursus infinitas substantias continet.

Ergo praeter corpus aut corpora necesse est dari substantias quibus vera competat unitas, etenim si dantur plures substantiae, necesse est quod una vere substantia detur. Vel quod idem est, si plura Entia creata dantur, necesse est quod detur aliquod Ens creatum vere unum. Nequit enim intelligi aut subsistere Entis pluralitas, quin primo intelligatur Ens unum ad quod necessario referatur multitudo.

Hinc nisi dentur substantiae quaedam indivisibiles corpora non forent realia, sed apparentiae tantum seu phaenomena sicut Iris, sublato quippe omni compositionis fundamento.

Interim non ideo dicendum est substantiam indivisibilem ingredi compositionem corporis tanquam partem, sed potius tanquam requisitum internum essentiale. Sicut punctum licet non sit pars compositiva lineae sed heterogeneum quiddam, tamen necessario requiritur ut linea sit et intelligatur.

Hinc cum Ego vere sim unica substantia indivisibilis in alias plures irresolubilis permanens et constans subjectum mearum actionum et passionum, necesse est dari praeter corpus Organicum substantiam individuam permanentem toto genere diversam a natura corporis, quod in continuo fluxu suarum partium positum, nunquam idem permanet, sed perpetuo mutatur.

Itaque in homine praeter corpus datur substantia aliqua incorporea immortalis, quippe inepta in partes resolvi.

Porro unio animae cum corpore in homine consistit in perfectissimo illo consensu, quo motuum series cogitationum seriei respondet, ita ut neque physice corpus, neque occasione corporis Deus seriem cogitationum ex natura mentis sponte nascentium immutet novasque in ea producat, sed potius ipsa anima ex suae substantiae propriae virtute tales sibi modos agendi educat, qui ex primis naturae legibus cum corporis motibus conspirent. Unde fit ut certissime unum animae aut corporis modum aliorum corporum vel Animorum modi consequantur. Neque aliud est operatio unius substantiae in aliam quam actio unius substantiae quam vi consensus generalis consequitur actio alterius substantiae.

Hinc videtur probabile Bruta quae sunt valde nobis Analoga, similiter et plantas quae brutis in multis respondent non tantum [corporea] ratione verum etiam anima constare secundum quam brutum aut planta unica indivisibilis substantia permanens suarum operationum subjectum ducatur. Quod quamvis imaginatione comprehendi nequeat, mente tamen maxime intelligitur. Am Rande: Probabile judico plantas et bruta esse animata, asseverare tamen aliquid de ullo speciatim corpore praeter humanum cujus intimam experientiam habeo non possum. Interim illud affirmare audeo inesse ipsis corpora animata vel animatis analoga seu substantias.

Hujusmodi autem animae nunquam pereunt, sed cum perire videntur in aliqua mixti corrupti parte inconspicua involutae remanent. Dubium

Pro multitudine lapidum A, B, C debet prius intelligi lapis A vel B vel C. At non idem est in anima quae cum aliis animabus non constituit corpus. Et videtur aliquid difficultatis esse in hac ratiocinatione. Dantur in universo aggregata substantiarum corpora. Ergo datur necessario aliquid quod sit unica indivisibilis substantia. Etenim tunc consequi legitime inferretur, si haec unitas intrinsece tanquam pars hujusmodi aggregatum componeret. Nam hoc unum substantiale non constituit intrinsece aggregatum, nec est portio aliqua, sed omnino essentialiter diversum intelligitur. Quomodo igitur requiritur ut subsistat hoc aggregatum? Declaratio

Non dico corpus componi ex animabus, neque animarum aggregato corpus constitui; sed substantiarum. Anima autem proprie et accurate loquendo non est substantia, sed est forma substantialis seu forma primitiva inexistens substantiae, primus actus, prima facultas activa. Vis autem argumenti in hoc consistit, quod corpus non est substantia sed substantiae, seu substantiarum aggregatum. Am Rande: Corpus non est una substantia, sed substantiae seu aggregatum substantiarum, ergo aut nulla erit substantia aut alia quam corpus. Et vel nihil substantialis inerit corporibus adeoque corpora erunt phaenomena tantum, vel in corpore continentur substantiae indivisibiles, quae non sint amplius aggregata. Utique autem substantiae illae quarum aggregatum est [constituunt] corpus, vel si ita loqui velit aliquis componunt. Et si quis talia velit partes appellare per me licet. Geometrae tamen iis tantum constituentibus quae toti homogenea sunt nomen partis imponunt, neque punctum appellare solent lineae partem. Discrimen est inter relationem lineae ad puncta, et corporis ad substantias. Nam in lineis intelligibilibus nulla est divisio determinata, sed possibiles indefinitae, in rebus vero actuales divisiones sunt factae, et instituta resolutio materiae in formas. Quod puncta sunt in resolutione imaginaria, id animae in vera. Linea non est aggregatum punctorum, quia in linea non sunt partes actu. Sed materia est aggregatum Substantiarum, quia in materia sunt partes actu. Ergo aut nulla datur substantia, adeoque nec substantiae, aut datur aliquid aliud quam corpus. Porro etsi harum substantiarum aggregatum constituat corpus, non tamen constituunt per modum partis, quia pars semper toti homogenea est, eodem modo ut puncta non sunt partes linearum. Interim corpora organica substantiarum in aliqua materiae massa inclusarum, sunt partes hujus massae. Ita in piscina insunt multi pisces; et humor cujusque piscis rursus est quasi piscina quaedam in qua velut alii pisces aut sui generis animalia stabulantur; et ita porro in infinitum. Ubique igitur in materia sunt substantiae, ut in linea puncta. Et ut nulla datur portio lineae, in qua non sint infinita puncta, ita nulla datur portio materiae in qua non sint infinitae substantiae. Sed quemadmodum non punctum est pars lineae, sed linea in qua est punctum, ita quoque anima non est pars materiae, sed corpus cui inest. An vero dici possit animal esse partem materiae, uti piscis est pars piscinae, armentum gregis, considerandum. Et vero si animal concipiatur ut res habens partes, id est ut corpus anima praeditum, divisibile, destructibile; concedam esse partem materiae, cum omnis pars materiae habeat partes; sed non concedam esse substantiam neque rem indestructibilem; idem est de Homine. Nam si homo sit ipsum Ego, neque dividi neque interire potest, neque pars est materiae homogenea; sin hominis appellatione intelligatur id quod perit; homo erit pars materiae; illud vero indestructibile dicetur Anima, Mens, Ego, quod pars materiae non erit. Tantum.