De Rerum Classibus

 [Herbst 1677 bis Sommer 1680 (?)] De Rerum Classibus

Aristoteles vel Architas decem praedicamenta proponit, quae sunt: Substantia, Quantitas, Qualitas, Relatio, Actio, Passio, quando, ubi, situs et habitus.

Hadrianus Junius in rerum omnium Nomenclatore haec habet Capita: Tomo priore* res libraria et librorum materia, Homo et partes humani corporis. Quadrupedes.* ~~*Aves. Pisces. Vermes et insecta. Serpentes.

Cibi et potus. Mensae secundae et fructus. Aromata et species. Frumenta et legumina.~~ ~~Res Herbaria, Arbores et frutices. Florum Darüber: ut Rosae partes. Arborum nomina.

*Res vestiaria (vestes sacerdotales, viriles, muliebres, capitis propria, pedum et~~ ~~reliqui corporis propria). Colores. Aedificia. Carcer, et Supplicia. Res navalis.

Varia supellex et instrumentorum omnium classes, ut domestica, Mensae~~ ~~propria, coquinaria, cubicularia, Muliebria, Textoria, Sutoria, pictoria, pistorum propria, piscatoria, Venatoria, Aurificum propria, Chirurgica, Rustica, militaria, Militiae verba Historicis propria, Lusoria, Architectonica, fabrilia, instrumenta et supellex Ecclesiastica, de re nummaria, Moneta, de re Mensuraria, Mensurae liquidorum, aridorum, intervallorum, Musica instrumenta, Musices materia reliqua cum sonis strepitibusque harmoniae dissonis.

Tomo posteriore. Elementa et quae eo spectant. Tempora, Terrae, aquae, loca,~~ ~~Metalla, lapides, gemmae, Morborum, symptomatum, vitiorumque naturae et affectionum Vocabula, quoquomodo affecti corporis vocabula. Medicamenta, saporum genera. De Deo et spiritibus.

Dignitatum Am Rande zum Absatz: vocabula personarum et muniorum sacrorum vocabula. Dignitatum et Muniorum profanorum* *vocabula. Militaria. Civilia. Artium nomina. Fabrilia et operarum. Vestiaria. Obsonatoria et Coquinaria. Rustica. Nautica. (+ Nota supra instrumenta recensuerat, hic personas +), Kommvtikà (ornatores) servilia, ludicra, infamia, cognationis et affinitatis vocabula.

In Appendice Maria, sinus, portus, lacus et paludes. Fluvii et fontes, insulae,~~ ~~promontoria, Montes et valles. Sylvae, regiones, populi, oppida. Notandum est nomina habere Nomenclatorem non verba: sed nec abstracta, nec adjectiva.

Jonstonus Polymathiam suam in tres dividit libros, *de Deo et rebus creatis, de Homine*, et de humano genere.

*Primo libro. Res in genere, Deus, Spiritus. Mundus, corpora mundana majora et coelum. Aër et ignis. Aqua, Terra. Corpora Mundana minora in genere ubi de principiis mixtorum, operationibus chymicis, colore, odore, sapore. Hinc de Meteoris subterraneis. Plantis. Animalibus, quae ille satis diligenter subdistinguit.

Lib. II. De corporis humani partibus. De anima humana (+ ubi potius agit de his quae ad vitam animalium in universum pertinent +). Functiones Hominis naturales et vitales. Functiones hominis rationales (cogitare, loqui). Affectus corporis humani praeter naturam, Morbi et symptomata. ~~Occupationes humanae corpus respicientes~~~~ ~~quo refert Horticulturam, Agriculturam, Molituram, pisturam, rem pecuariam, Venationem, Laniaturam et Cocturam, potulenta, vestes, Aedificia, Utensilia, Nummariam rem, itinerationem, Equitationem, Aurigationem, Curam sanitatis diaeteticam, Exercitationem corporis, ludos veterum sed privatos (+ nam spectacula postea +). Medicationem. Occu-~~ ~~~~pationes humanae animae perfectionem concernentes~~ contemplatio, sectaeque~~ ~~philosophorum. Modus contemplandi seu Logica, Numeratio, Dimensio seu Geometria, Dimensio coelestium seu Astronomia, Telluris Geographia, temporum Chronologia, visibilium Optica, sonorum Musica. Ponderatio. Divinatio. ~~Actiones morales~~~~ ~~nos respicientes, alios respicientes. Virtutes et vitia. Jus. Religio (Gentil. Jud. Christ. Mahum.). Sermo varius (ubi de variis linguis) congruus ex Grammatica, ornatus ex Rhetorica, copiosus ex oratoria (ubi de persuasione), metricus ex poesi. Denique scriptus, ubi de re graphica.

Liber III. De Humano Genere, seu societatibus ubi societas oeconomica, scholastica,~~ ~~politia, judicialia, Regnum, officia, Domus Augustae, aulae Constantinopolitanae, Militia. Spectacula. Convivatio veterum. Ecclesia judaica. Ecclesia Christiana. Hierarchia Ethnicorum Muhamedanorum. Funus Romanorum. Ordo rerum in disciplinis seu artium omnium recensus.

Becherus organum linguarum ex quatuor componit libris. Primus habet substantiva,* *secundus adjectiva, tertius particulas et inprimis Adverbia, quartus verba. Quemlibet librum subdividit in titulos quindecim, qui sunt: Substantia, quantitas, qualitas, locus, tempus, Gustus, Odor, Visus, Auditus, Tactus, potentia Agendi, Voluntas, Ratio, Virtutes et vitia seu Moralia. Theologica. Ubi notandum ubi potentiam agendi in substantivis tractat, omnes ab eo recenseri actores ut vocat, seu personas sive substantias ratione praeditas. In Adjectivis et particulis et Miscellanea habet.

In Appendice practica ad Methodum Didacticam, distributionem hanc illustrat uberius* *et in nonnullis paulo aliter proponit. Nempe duo ait intelligi posse Ens reale, seu nomen substantivum concretum, et accidens. Accidens diverso respectu exprimi per substantiva abstracta, per adjectiva, per verba, per adverbia. Porro Accidentia ait esse vel Communia, vel Specialia. Communia sunt: Fieri, Qualitas, Quantitas, locus, tempus. Specialia sunt externa, Sapor, Odor, Color, Sonus, Tactilis qualitas. Interna sunt Potentia, Appetitus, Memoria, Ratio, Intellectus. Haec omnia explicans, Fieri ait sibi esse fieri~~ ~~rerum in genere, itemque Animalium, Vegetabilium, Mineralium, quibus adjicit Existen- ­tiam et interitum rerum. Fatetur autem hunc titulum ad Accidentia non pertinere, sed ordinis tantum gratia adjectum. Qualitates habet Elementares, ubi de Meteoris (+ quae tamen substantiae sunt potius +), Calore, frigore, Humiditate et siccitate; Vigore et languore, Vapore et spuma, ignitione et ustione (+ quae quatuor tamen recte postea in ipso Organo omisit +), secundarias imperfectionem vel perfectionem designantes; animales.* *Quantitas est dimensio, ponderatio, Numerus. Locus huc praeter positionem,~~ Tumulationem, etc. refert ornamenta, Tegumenta. Tempus huc et ordo, dispositio, Alteratio. Sapor hic et de gustu. Odor hic et de olfactu. Color: Hic de visu, caecitate, luce et umbra. Sonus: Auditus, surditas. Sonus, murmur. Risus. Cantillatio (+ poterat ~~haec et referre ad Animales functiones +), fistulatio. Impedimenta linguae, silentium locutio. Jocus (+ quasi non is et scribendo fieri possit +). Rixa, subsannatio. Ostentatio Maledictio, [Salutatio], Commendatio, Veneratio, vox laeta, flebilis. Brutalis. Tactus simplex inhamans, signans et notans. Tendens, premens, vellicans, rumpens, offendens, vulnerans, deartuans. Tactile superficies Tenuis, rara, densa, tumida, callosa, dura,~~ ~~Mollis, liquida, consistens, mixta, subacta, cocta, praeparata (+ quid coctio ad tactum? +). Acuta, hebes, arcuata, tabulata, caelata, cavata, rasa, sculpta, Terebrata, Malleata, cusa, limata, dolata, obliquata, sinuata, plicata, plana, eminens, laevis, aspera, fistucata, pavimentata. Tusa, trita, pulverata, fodicata, sulcata, arata, pastinata, runcata, sarrita, lirata (+ quanto satius pro usu puerorum haec referre ad agriculturam? +). Carminata, pexa, comta, Stipata, pacta, Neta, Texta. Nodata; scissa, tonsa, caesa, serrata, figurata, fabricata, condita, Uncta, glutinata, ferruminata (+ haec non sunt superficierum tantum +). Cincta, marginata, septa. Combinata, ligata (+ haec potius lutinata +), soluta, sparsa. Motus,~~ ~~Molitatio, vibratio, volutatio, circumactio, pulsus, jactatio, fluxus, fusio, itio, cursus, gressus, saltus, et reliqui itionis modi, excessus et defectus, locomotio in aëre, aqua, terra, quies. Haec de Tactu. Potentia, intendens, operans, incitans, assuefactio, negligentia,~~ ~~ductus, gestatio (+ quae connexio +), Auxilium et Desertio. Actio civilis et militaris. Appetitus et voluntas. Voluntas appetens et rejiciens, Dominium et poena, servitus~~ ~~et meritum. Acquisitio et possessio. Modi conservandi, abscondendi, manifestandi, dandi et porrigendi, alienandi et pauperandi, luxuriandi. Memoria memoria et oblivio. ~~Ratio~~~~ sciendi ratiocinandi vocabula. Intellectus verum, falsum. Fides et fraus civilis. Fides ~~moralis. Augurium et divinatio. Immolandi et sanctificandi vocabula.

Georgius Dalgarnus in arte signorum, ita res ordinat: Substantias enumerat et accidentia.* *Substantia seu Ens concretum sive completum ipsi est Mathematicum, Physicum, Artefactum, et Spirituale. Res Mathematica, nempe punctum, linea, superficies,~~ corpus. Figura, puncta, anguli, lineae etc. in figura. Ens Physicum coelum et quatuor ~~Elementa. Partes coeli. Partes ignis (huc cineres, fuligo, fumus), partes aquae (ut maria, fluvius, etc.), partes terrae (continens, insula, Mons). Meteora ignita, aërea, aquea,~~ terrea. Mineralia. Plantae, et harum partes perennes vel mutabiles. Bruta imper- fecta seu Exanguia, volatilia, aquea, terrestrea. Bruta sanguinea aëria seu aves et harum partes; aquea seu pisces et horum partes. Terrestria, partes animalis in ~~genere. Concreta artificialia ad victum; ad ~~amictum; aedificia, nautica, supellex* varia, supellex domestica, rustica, literaria seu scriptoria, Voluptuaria nempe pro aure Musica, pro oculo ludus et pictoria. Perniciosa seu arma. Res Spiritualis, Anima, Angelus, Deus.

Sequitur series accidentium, ubi Accidentia Communia (seu modi produ- cendi), modi existendi, modi agendi, perfectio et bonum, consentanea et dissentanea, gradus comparationis, relatio, Numeri. Accidentia Mathematica, magnitudo et figura, positio, situs seu distantia. Accidentia physica Communia, Motus, tempus, locus. In specie Modi Motus, Motus simplex, Motus cum contactu, Motus separans, Retentio seu impedimentum, Motus. Qualitas sensibilis, Tactus, gustus, olfactus, auditus, visus objecta. Communes Affectiones mistorum (ut fermentatio, putrefactio etc.). Affectiones vegetabiles, Accidentia sensitiva generaliora, Motus animalis, sensus interni, inclinatio naturalis, passiones, harum effectus. Accidens rationale. Actus intellectus, Habitus, modi significandi, cogitationes et signa. Voluntas, ejus expressio. Sequuntur Relationes Oeconomicae. Relatio morum. Variae denominationes rerum et personarum. Relatio societatis, modi acquirendi. Contractus, Modi obligandi. Relationes politicae. Relatio officii, judicialia, delicta, bellum, Religio.

Wilkinsius in opere characteris Realis ita procedit. Res vel notiones considerari possunt vel in genere, vel in specie. In genere occurrunt Res vel verba. De rebus in genere. Transcendentalia sunt vel magis absoluta, vel magis relativa. Magis ~~absoluta.* Huc genera rerum, causae, idem ac diversum cum discriminibus ex rei* *natura. Discrimina relata ad finem, relata ad media. Denique Modi (ut subjectum, adjunctum, objectum, circumstantia, gradus, cognatio). Magis relativa sunt mixta, nempe~~ vel ad quantitatem et qualitatem, totum et partem, vel ad Actionem respectu unius, ~~respectu diversorum; ubi de negotio et otio; Commercio, eventu, itione. Post res in genere sequuntur verba in genere seu discursus; ubi plurima, Grammatica, logica, rhetorica,~~ ~~poetica. Jam progreditur ad res in specie, quae sunt substantiae, accidentia.

Substantiae Deus et creatura. Creatura collective Mundus ubi de Spiritibus,~~ ~~Coelo, Tellure, Aquis (+ miror aërem omissum +), rebus animatis (sub quibus comprehendit Mineralia, plantae, animalia). Imaginarii circuli (ut Horizon etc.), singulatim Elementa et Meteora (sub quibus ignis, aër etc. tempestates etc.). ~~Lapides et Concretiones. Metalla.* Herbae secundum folia. Herbae secundum flores, secundum semina. Frutices. Arbores. Insecta et Exanguia. Pisces. Bestiae. Partes peculiares plantarum et animalium. Partes animalium generales.

Sequuntur Accidentia, quae sunt Quantitas, Qualitas, Actio et Relatio. Quantitas illi continet, Extensionem, ubi dimensiones (punctum, linea, superficies, corpus), relativa (ut Centrum, Tangens, Parallelum), linearum et figurae. Spatium ubi relationes, temporis loci et situs et Mensuram, ubi de Multitudine (numeris), Magnitudine seu Capacitate (ut pede), pondere (ut libra), valore (ut denario), duratione (ut anno), aetatibus (ut adolescentia). Qualitas continet potentiam naturalem (sub qua potentiae rationales, sensitivae (internae et externae), inclinationes animi, inclinationes et status corporis respectu individui, respectu speciei). Habitum et dispositionem (+ huc refert quod miror, praemium et poenam, felicitatem et miseriam, instrumenta virtutum, ut libertatem, divitias, dignitatem, Affectiones virtutum intellectualium; affectiones virtutum moralium +). Mores ubi de virtutibus in genere, virtutibus ad corpus respicientibus, virtu- tibus ad bona relatis, virtutibus homileticis, tam communibus quam erga superiores et inferiores. Post haec sequuntur Qualitates sensibiles, objecta visus, auditus, olfactus, gustus, tactus, pertinentia ad Morbos et sanitatem.

Actio est vel spiritualis (Dei, intellectus theoretici, practici, Voluntatis ubi affectus) vel Corporalis, vegetabilium, animalium, hominis, ubi significationes cogitationum, passionum, conversationes, gestus. Motiones (Motus animalium, modi eundi, motus partium, purgationes, ludi seu recreationes, variae motiones violentae). Operationes (Mechanicae, agricultoriae, fabriles, sartoriae, Chymicae). Relationes sunt privatae et publicae, privatae sunt oeconomicae (ubi propinquitas, superioritas, amicus, educatio), possessoriae (ubi fundus, aedificium et hujus partes, vectoria, supellex vel utensilia). Provisiones seu pertinentia ad victum et amictum. Publicae relationes sunt civiles, judiciales, militares, navales, Ecclesiasticae.

P. Pomey hunc habet ordinem rerum.

Pars I. De creatione, de Mundo (ubi Coelo, Angelis, sanctis), de Aëre (et Meteoris), de Igne, Terra (ubi animalia terrestria, volucres, pisces, Arbores, plantae, mineralia), de Aqua (ubi et maria, insulae, flumina, lacus).

Pars II. De Homine, nempe de Corpore Humano ejusque statu naturali; de vitiis corporis humani, de vestibus, de re cibaria, de Anima, (ubi ingenii, judicii, voluntatis, virtutes et vitia; animique motus). Denique de flagitiis.

Pars III. De Civitate. De incolis (ubi de differentiis aetatum, conditionum, cognationum et affinitatum aliaeque inter homines relationes, denique foeminis propria). De domo et ejus partibus (ubi et supellex mensae, ministri, domestici et villatici, et instrumenta rustica), de Templo et ejus partibus (ubi et personae Ecclesiasticae, sacramenta, preces, festi dies), de Curia forensi (ubi de rebus judicialibus), de Aula principis (ubi varii principes eorumque Administri et officia), de Armamentario (ubi de tota re bellica), de Scientiarum Academia (ubi de Theologia, Philosophia, Jurisprudentia, de qua tamen jam praevenerat, Medicina, ubi totam rem morborum et remediorum quam etiam potius praecipere debuerat, Mathematica, Astronomia et Astrologia, Arithmetica, Optica, Statica, Geometria, Musica, Chronologia, Geographia ubi regiones recenset, quod rectius supra fecisset, ubi flumina, et insulas, Architectonica, quam rectius ubi de domo; Rhetorica, Poetica, Grammatica). De Artibus (ubi pictura, statuaria, venatio, equaria, typografica, Monetaria, Scutaria, Mercatura, Artium Mechanicarum professores). Denique Miscellanea (ubi rus, hortus, iter, ludi).

P. Pexenfelder primum habet Mundum, Coelum Elementa, Meteora, Fossilia, Vegetabilia, Animalia. Homo. Corporis humani partes. Functiones naturales, animales, vitales. Mens cum suis affectionibus. Morbi, vitia naturae, Artes Rusticanae, Artes alimoniae, vestiaria, Aedificatoria, Artes utensilium argillaceorum, vitreorum, metallicorum, lineo rum, ligneorum, coriaceorum, itineraria ubi equitatio, vectura nautica. Machinae Tractoriae, Artes oblectatoriae, Artes liberales, res Academica, de Scriptoria et aliis eruditionis administris, de Modo discendi, Grammatica poetica seu schola humanitatis, rhetorica, dialectica, physica, Metaphysica, Arithmetica, Musica, Geometria, Geodaesia, Statica, Monetaria, Optica, Geographia, Astronomia, Computata fastorum, prognostica, chronologia, Historia, Ethica, Temperantia, fortitudo, justitia, civilitas morum, Medici cum Pharmacopoeis et Chirurgis, jurisprudentia et res judicalis, Theologia, oeconomica societas conjugalis, parentes, liberi, heri, famuli, politica, societas civilis, Mercaturae, relaxationes corporis et animi, Ritus convivales, natalitii et nuptiales. Sepulchrales. Regnum, Rex, regia Administratio, turbae et bella. Religio, Judaismus, idololatria, Mahumetismus, Christianismus. Haereses, Miscellanea.