De lingua rationali

 [Herbst 1685 (?)]

Lingua rationalis ita utiliter constituetur, ut cuilibet vocabulo aliarum linguarum respondens possit, si velimus constitui, v.g. Titius est magis doctus Cajo. Sensus est: quatenus Titius est doctus, et Cajus est doctus, eatenus Titius est superior et Cajus est inferior. Haec analysis optima quidem est, sed non exprimitur vis singulorum verborum. Quod ut assequamur, dicendum erit: Titius est doctus et qua talis superior, quatenus inferior qua doctus est Cajus. Cumque si doctior sit idem quod magis doctus patet in explicationem hujus: doctior Cajo, id est doctior aliquo qui est Cajus, ingredi hoc ipsum. Et quidem doctus est quasi radicale, magis aliquo qui est hic, scil. Cajus esse servilia. Et haec servilia debent posse ita esse constituta, ut apparet regula commutandi seu ex hoc Titius est doctus magis aliquo qui est Cajus debet etiam fieri posse Cajus est doctus minus aliquo qui est Titius item doctrina Caji minor est quam Titii, etc.

Notandum et non videri possibile esse ut abstrahendo aliquod commune semper inveniamus jam commune illud in notione seu charactere, alioqui innumeris opus esset literis ingredientibus, sed abstractio illa plerumque pendet ab aliquo respectu, itaque videtur potius additione quorundam servilium interdum fieri abstractio, quam minuendo seu excerpendo partem notionis.

Si velimus multiplicatione numerorum in se invicem exhibere compositas notiones nonnihil haerebimus in iis inter se jungendis quae idem bis involvunt, ut si dicas triangulum aequilaterum, manifestum est anguli notionem jam inferre notionem laterum et contra.

Si duo inter se disputantes consentiant in quaestione hujus linguae verbis vel characteribus exprimenda, postea ex ipsis characteribus dirimi poterit controversia.

Videndum an sic institui possint characteres, ut pro arbitrio transponi possint; salva praesenti significatione, sed re melius considerata aliter faciendum arbitror, nam praeterquam quod ita nimis multa forent synonyma, quae memoriam turbarent (tot scilicet quot transpositiones), putem ne fieri quidem hoc posse quia non potest quaevis litera absolute per se stare.

Reperio plurimas notiones incomplexas quae relationes involvunt, supponere quasdam propositiones, sed generales seu indefinitas, verbi gratia A est B. Quid ergo si tot faciamus syllabas vocabuli quot sunt praepositiones ingredientes notionem, ita ut syllaba sit trium literarum, ex quibus una sit subjectum altera praedicatum [propositionis] indefinitae, tertia modum connexionis cum reliquis praepositionibus exprimat. Videndum quid hic possint diphthongi, item literae aspiratae, quae quodammodo duplices sunt.

Aethiops est albus quoad dentes sic explicari potest: Aethiops est albus quatenus dentes (qui sunt partes quatenus Aethiops est totum) sunt albi. Ita videmus prius: quatenus respicere ad omne quod sequitur, in quibus involvitur postea novum quatenus strictius. Videmus et relativum qui adhiberi respectu unius termini, at quatenus respectu integrae propositionis. Si quis vellet evitare repetitionem Aethiopis, sic rem instituere posset: Aethiops seu A est albus quatenus dentes (qui sunt partes quatenus A est totum) sunt albi.

Dentes Aethiopis hoc loco sic explicui: dentes qui sunt partes quatenus Aethiops est totum.