Methodus docendi una popularis altera scientifica perfectior

 [2. Hälfte 1683 bis Winter 1685/86 (?)]  Methodus docendi

etiam puerum vix infantia egressum non vago loquendi usu, sed certa methodo docere linguam nostram et cum lingua scientias; ostendendae ipsi essent crebro res plurimae, rerumque status et mutationes, adjecta cujusque appellatione. Sed in nominandis rebus servari posset ordo duplex, unus aptus ad usum, ut quamprimum disceret cum nostris hominibus conversari, alter aptus ad accuratam rerum cognitionem cum verbis comparandam. Et quidem praestaret ambos conjungere inter se, quam alterutri soli insistere, ne aut vulgaribus tantum notionibus imbutus de integro postea scientiis animum applicare cogatur, duplicato tempore ac labore, ne dicam animo per confusas conceptiones praeoccupato; aut a principiis veris quidem sed remotis rerum in medio positarum incipiens, toto institutionis suae tempore prorsus omni studiorum fructu careat, similis magnificum struenti palatium, qui medio tempore sub dio agere, quam aedes mediocres ingredi mallet.  una popularis

Et Methodus quidem popularior haec foret, ostenderem, aut ostendi curarem, homini, quae ad pietatem et mores, ad victum et amictum, ad defensionem sui, ad obtinenda alimenta, ad colendas amicitias, ad commercium cum quibuslibet hominibus, denique ad vitae commoditates pertinerent. Efficeremque ut experimenta statim caperet eorum quae promte et commode experiri licet, caetera describerem illi per ea quae expertus esset, et complura monita utilia darem, hominum longa observatione constituta, haec enim sunt de quibus locum habet illud Aristotelis pervulgatum, oportet discentem credere. Denique in his omnibus magis sensuum, observationum, ac traditionum, quam scientiae et causarum rationem haberem. Et huic methodo majorem temporis partem impenderem, et horas maxime pomeridianas, sumta non tam magistri quam familiaris persona. Methodo autem sublimiori non nisi paucos septimanae dies, nec nisi paucas illorum dierum horas darem. Nam quae observatione ac traditione discenda sunt, multo tempore ac labore indigent; at nihil est brevius faciliusque scientiis ipsis, si recte tradantur.  altera scientifica perfectior

At Methodus Scientifica, maxime perfecta incipiet non a posterioribus natura, atque compositis et specialibus, quae in sensus incurrunt, sed a notionibus et veritatibus maxime simplicibus ac generalibus, quae primum intellectui obversantur, unde paulatim ad notiones speciales et compositas descendit. Legesque syntheseos sive combinatoriae artis sequitur, quae ostendit quomodo variae species ex summis generibus inter se compositis ordine exurgant et definitiones inter se et cum axiomatibus observationibus et hypothesibus jungendo theoremata oriantur. Hac Methodo synthetica (si semel haberetur) nihil foret clarius et facilius. Sed antequam constituantur ejus Elementa, hoc est summa genera seu primae notiones, et simplicissima axiomata aliaeque primae veritates, opus est analysi difficili ac diuturna, quam Magister ipse secum instituere cogetur, ut pulcherrima illa synthesi apud alios uti possit, quibus sane multorum annorum labore collectos fructus paucis horis tradere potest. Valde autem errant qui putant Analysin Synthesi praestare, cum analysis ad synthesin perfectam inveniendam sit comparata.  Comparatio utriusque

Ex his etiam patet Methodum praecedentem ad usum vitae directam, a fine incipere, qui est felicitas, et media quaerere bene vivendi, quae pleraque non tam per rationes quam experientias sunt inventa, at Methodus perfectior ipsam rerum naturam potius quam usum hominum respicit, et res eo ordine percurrit, quo etiam angelus uteretur (quatenus scilicet nobis angelum imitari licet), si angelus scientias nostras perlustrare vellet. Interim hac ipsa Methodo quae nullam utilitatis, sed tantum veritatis rationem habet, nihil futurum esset utilius, si modo haberetur, nihil enim ad sapientiam et foelicitatem efficacius est, quam causas rerum nosse, ita enim sciemus quid nobis expetendum sit, et quibus modis expetita effici possint.  De scribendis humanae vitae Agendis pro methodo populari

Optarim autem utriusque Methodi scriptores extare, et primum quidem esse qui populariter sed vere tamen et diligenter tradant Agenda vitae (quo titulo memini prodire non ita pridem libellum Gallicum inscriptum: Agenda des honnestes gens), seu ut Georgius Valla inscriptione operis sui vocabat, expetenda et fugienda; eaque adaptata tum hominibus in universum, tum deinde variis vitae generibus vel ut vulgo vocant professionibus. Unius autem ea res non foret, sed opus esset multorum conspiratione, et praeterea ingenti numero figurarum, quale quid alibi sub Atlantis Universalis nomine concepi atque descripsi, quanquam pro scopo nostro Manuale tantum aliquod tanquam compendium magni operis, sufficere putem.  De analysi notionum pro Methodo perfectiore, et quam utile sit fingere docendum nobis hominem linguae nostrae ignarum

Sed ut scientiae perfecte tradantur opus foret accuratis terminorum omnium qua licet definitionibus ac significationibus vocabulorum bene constitutis, tanquam si de integro linguam aliquam condere vellemus, quod ut fiat rectius, fingamus quod initio dixi hominem alloglosson Americanum puta aliquem ingenio et discendi cupiditate non carentem, sed nostri sermonis prorsus ignarum nobis dari docendum, cogitemusque quanam ratione illi significationes vocabulorum tradere quam accuratissime possimus; eadem enim opera animadvertemus tum quae sit vocabulorum significatio tum quomodo notiones aliae ex aliis oriantur, quod est omnis scientiae caput. Itaque consideremus quomodo effecturi simus, ut ille homo intelligat, quid sit Ens, Aliquid, Nihil, Substantia, Qualitas, Totum, Pars, Actio, Passio, aliaque hujusmodi generaliora; quae consideratio nos faciet evitare inanes circulos, quos plerumque in his rebus decurrimus, figeturque animus, et ad certas quasdam constantesque notiones constituendas cogetur. Quod quanti momenti sit, pauci capiunt, quia pauci considerant, quanti sit prima in omnibus elementa constituisse.