LatinQualitas Moralis
Earum gradus seu Concursus. Earundem continentia, seu connexio. Quando ex
eodem fundamento nascuntur.
Est Potestas vel Impotentia, moralis. Potestas Moralis faciendi vel non faciendi, patiendive
dicitur Ius, impotentia Moralis dicitur Obligatio.
Subjectum
Subjectum Qualitatis moralis est Persona, seu substantia rationalis. Persona est
DEUS, Angelus, Mortuus, Homo, Universitas.
Mortuus v. g. sanctus qui acquirit honorem, templa etc. fundator alicuius Ecclesiae
vel benefactor, qui acquirit preces sibi debitas; mortuus obligationem acquirit infamiae
quando ejus memoria damnatur.
Homo liber, id est neque servus, seu qui alteri se totum dedidit, neque ex servo
natus.
Desuetudo Juris Civilis. Poena talionis seu subscriptio in Crimen. Carpz. 1. 5. D. 23
Carolus accusatorem custodiri jubet.
Hostis non est capax juris nisi quod ex promisso oritur. (NB ad causam.) Bannitus
item Carpz. 4. 48. D. 11.
Universitas intelligitur Licita. Universitas jurare potest. v. P. 1. Const. 13.
Successio est motus qualitatis moralis de persona mortua in superstitem.
Ususfructus jure civili non transmittitur, sed saxonico. Jus Domini declarandi se de commisso
ob Canonem ab Emphyteusi per triennium non solutum, non transit ad haeredes, nec
contra haeredes. Carpz. P. 2. const. 38. def. 9.
Cessio a viva in vivam. Jus aresti cessibile non est, etsi debitum cum aresto.
Confiscatio est a civiliter mortua. Incapax.
Communio. Re conjuncti.
Subjectum Juris non est Haereticus, Apostata etc. Reus laesae majestatis.
Subjectum obligationis non est Pupillus sine Tutoris autoritate.
Compromissum non transit ad haeredes. C. D. 1. 1. 16.
Procurator si damnum dolo dat, non nocet, si autem culpa, nocet. Si tamen non
sit solvendo, datur restitutio in integrum. Huc etiam Curator.
Fiscus tenetur dare advocato pauperum salarium. C. 1. 1. D. 25.
Mandatarii ipso jure cognati.
Procurator in causis magni praejudicii indiget speciali mandato. Carpz. 1. 17. D. 43
Mandatarius defuncti non est mandatarius haeredis. 1. 17. D. 41.
Juniorum bona immobilia alienari non possunt.
Actio ex delicto descendens ante litem contestatam in haeredem non transit ne quidem
rei persecutoria. Nisi reus malitiose distulerit litis contestationem. Actio poenalis et
famosa in haeredes defuncti alioqui non transit.
Ipsa Res, v.g. ipsum Feudum, ipse Principatus, inque his successor tenetur de his
quae in ejus utilitatem facta. Carpz. 2. 29. D. 21. 2. 46. 26. similiter ad aedificationem domus.
In haeredes judicis qui damnum in judicando dolo dedit, non datur actio. Pendente
Conditione ex U. V. non est transmissio ad haeredes juris Conditionalis.
Objectum est (1) vel deductum aut aequipollens, (2) vel deductum aut in subsidium
aequipollens, vel (3) deductum tantum.
Objectum item est aut factum merum aut praegnans. Factum merum est agere aut
pati. Factum item aut est personae affixum, aut non. Item dividuum aut individuum:
Pacisci nequeunt procuratores vel advocati de quota litis. Carpz. 1. 1. D. 24.
Causae connexae, vel continentes.
Personae aestimatoria. Huc Concursus Creditorum.
Plus petitio est causa obligationis ad triplum sportularum rei. Actus
permutatorius est causa obligationis ad evincendum. Si praecesserit litis denunciatio.
Qui jus habet tam ex l. diffamari, quam ex l. si contendat obligatus est ad persequendum.
Mutuum perit Usuris illegitimis.
Non cadit in fil. Famil.
Contra depositum non valet exceptio non numeratae pecuniae doli, compensatio,
deductio, aliaque ulterioris indaginis. Similiter (nisi compensationis) in contradictionem.
Obligatio ad Edendum. tenetur actor indistincte reo. Reus actori non nisi cum
instrumenta communia. add. alia. Carpz. 1. 17. D. 27.
Mercedem boni viri arbitrio debet quis ei, qui rogatu ejus ipsi operam bonam praestitit.
Res etiam merae facultatis alias non potest quis facere animo simpliciter alteri nocendi,
v. g. aedificare in suo. Carpz. p. 2. c. 41. D. 11.
Non potest quis in suo pro lubitu molam aedificare.
Subditi tenentur ad operas ad aedificia Dominorum. Carpz. 2. 52. D. 1.
Uxor marito alimenta debet et contra. Carpz. 3 25. D. 7.
Usurarum obligatio oritur ex mutuo.
Pretium animalis tenetur venditor restituere Emtori, si morbidum. (Also in caeteris
wenn sie were Kauffmanns guth) p. 2. c. 34. D. 15. Carpz. nisi morbus visibilis est. 2. 34.
D. 16.
Jus in personam aut rem debitoris arestandi. v. Carpz. p. 1. c. 3). d. 1. arestari nemo
nec persona nec res ejus debet tempore nundinarum ab imperatore privilegiatarum.
v. Peck. De Jure sistendi. excipe bannitos <->. Haec non opus annotari per se clara ex
jussu Imp.
Avus maternus non alit nepotes superstite paterno. Carpz. p. 2. c. 1). D. 21.
Usufructuarius tenetur ad praestandam cautionem. Potius sibi Usumfructum tenet
si cautionem praestet.
Nautae caupones stabularii tenentur de perditis negligentia sua et familiae, quae
scientibus ipsis illata sunt.
Cui quod ob causam datum est, et alioqui certis causis tenetur tantum facere quod in
se est.
Huc spectat obligatio culpae latae levis, levissimae.
Causa Obligationis.
Actus qualitatem moralem efficiens est physicus vel moralis.
Voluntarius vel involuntarius, vel mixtus. Physicus est productivus, destructivus,
mutativus. Quo pertinet damnum, possessio. Damnum datur ex actu meo per se vel per
accidens.
Actus moralis est voluntatis declarativus. Per verba: scripta, nutum. Verba pura,
conditionalia; disjunctiva, conjunctiva; modum etc. Huc verbis conjuncta. periculosus,
damnosus, lucrosus.
Causa obligationis etiam est Superioris Mandatum, v.g. quando quis in expensas est
condemnatus.
Fiscus tenetur pauperi sumtus praestare litis interim et pars adversa. Carpz. 1. 31.
D. 33 34.
Restitutio in integrum est causa juris amissi.
Actus juris effectum habentes diebus feriatis expediri non possunt, nisi adsit necessitas.
potius ad actus voluntarios, seu morales non physicos.
Dotalitium praestare tenetur Feudum ipsum Jur. Sax. Carpz. 2. 46. D. 25. contra de
communi.
Quando quis alterius negotia gessit quod ipsi inde abest petere potest.
Quilibet de populo eo ipso quod de populo est acquirit actionem popularem, sed
praeventionem suam facit.
Quilibet potest petere editionem instrumenti publici, ut argentariorum notarii.
Tenetur quis ex eo quod in rem suam versum est cum damno alterius inviti. ut in
Tut. <pecul. -> civitatum.
Non tamen hoc contingit in eo qui mala fide in alienum impendit. Ita voluit sed
dubito.
Judex qui litem suam fecit tenetur ex damno dato dolo sed non haeredes.
Verba commendatoria quatenus obligent. Carpz. II. c. 18. D. 24.
Causa obligationis damnum alteri datum per accidens. non nisi in <-> strepitu
opificum vicino literato, quod inde damnum <-> oritur est per accidens, neque enim dirigit
opifex sonum suum in ejus aures. NB.
Si quis alteri aliquid alienat, quod scit mutilum nec esse quale decet, obligatur ad
damnum sarciendum. Non solum in venditione, sed et conductione praeest usus alienatio.
Unde damnum locator conductori sarcire tenetur quod praevidere potuit Carpz. II.
3. n. 5.
Conductorem iterum conduxisse et ad pretium se obligasse intelligitur, qui mansit
ultra tempus. in annum reconduxit praedio rustico eodem pretio <- -> habitavit in
urbano. Carpz. 2. 37. 9.
Obligatio Erga Magistratum
v.g. Judex potest partes compellere ad transigendum quando metuuntur arma.
1. 1. D. 1).
Jurisdictio Magistratus ex loco ubi contractum non est sufficienter fundata, ut
e arestare possit, nisi et ibi solutionem promisi.
Aresto personali qui parere tanquam jussui magistratus non teneatur v. Carpz. p. 1.
3). def. 1). aut potius NB. tenetur parere, sed magistratus tenetur relaxare, est igitur
on contra magistratum sed arestantem exceptio.
Mobilia subsunt Judici Domicilii.
Jurisdictionem fundat continentia causae. D. lib. XI. tit. 2.
Destructio Obligationis Seu Causa Juris
Causa Juris est a natura in quidlibet praeterquam in personam usque ad alterius
obligationem. A facto vero est destructio obligationis.
Mutuum Perit Usuris illegitimis.
Amittit debitum ex mutuo qui non indicat, quando pupilli vel minoris sibi obligati
curam suscipit. Carpz. 1. 8. D. 22.
Renunciatio. Erori calculi et Exceptioni non numeratae pecuniae frustra
renunciari dicit Carpz. 1. 8. D. 25. item necessitati non recognoscendi 1. 17. D. 23. contra
Coler. Renunciari potest beneficio competentiae. Carpz.
Alienatio. Alienari non possunt bona minorum sinedecreto. resdotalis inaestimata.
Conjux omnia quae a conjuge expectat adulterio amittit Carpz. 3 26. D. 23. n. 6. et
19. D. 1. n. 1. item 2dis nuptiis. item Civitatis bonorum. 1. 13. D. 7. n. 4.
Jus in Vasallum non est alienabile invito eo ob fidelitatem. Quam quis certae tantum
personae promisit.
Actionis quae aliam concurrentem consumit electio est modus destruendi juris.
Emphyteuta qui non solvit canonem amittit jus suum. Carpz. p. 2. c. 38. <->
Non licet rem merae facultatis tantum in odium alterius exercere.
Res merae facultatis etiam amittuntur, lege ut nobilibus non licet exercere
mercimonium civitatibus nocivum.
Compensatio est species solutionis non tamen natura. Excepto deposito commodato
alimentis tributis. add. Zanger. de except. 3. 8. 21.
Amissio bonorum est confiscatio est potius successio fisci.
NB. Obligationis NB. non omnimoda destructio sed solum suspensio seu exceptio
citatoria est. in omni obligatione pro alio v.g. constituto, Tutore Honorario, competit
beneficium ordinis et cedendarum actionum. In quadam obligatione cum alio competit
beneficium divisionis, possis referre ad personam, causam objectum etc. sed de his
imposterum constitutum satis sit annotasse.
Jus In Re
minimus ejus gradus: Jus administrandi. Huc Curator.
Curator absentis bonorum legitimus est proximus haeres.
causa ejus etiam est adjudicatio.
Accessione acquiritur.
v. Alienatio.
Jus retentionis quis habet in ea re, ex qua suum debitum oritur, v. g. ancilla in
habitatione Domini donec de mercede satisfiat. (Huc jus arestationis.) Auriga in rebus vestis.
Adeo ut et personae corpus detineri possit. Etiam interim in realia deinde allata jus
retentionis habet Locator in bonis illatis conductoris pro mercede, Conductor pro
sumtibus.
Jus Hypothecae tacitae in Usurarii bonis et ex usuris comparatis. Traditio fit et
traditione clavium.
Ususfructus. hunc pater habet in adventitiis bonis liberorum. Ususfr. in uxoris
bonis pertinet eo quod Usumfructum videtur habere ipsius personae, unde quod acquirit
ipsi acquirit etsi Uxor proprietatem sui ipsa habeat. quem Usumfructum in bonis ejus
retinet etiam mortua uxore dum vivit jure Codicis non Sax. Parens de cautione
usufructuaria non tenetur. ut alii usufructuarii. NB. Carpz. 2. 1). 9. Decet tamen usumfructum
in bonis uxoris ea mortua potius referre ad Usumfructum in bonis adventitiis liberorum
nisi relinquens adimat.
Jus Protimiseos in bonis avitis itidem est reale Carpz. 2. 31. D. 14. sed de jure Saxon.
in avitis solum locum habet.
Jus Prolocationis ut ita dicam habet conductor in conductis publicis, si tantum
offerre paratus est quantum alter. fundatum in jure. Carpz. 2. 37. 8.
Jus reale etiam est das erste recht ex subhastatione in foro Saxonico imo et in Civili,
teste Fabiani de Monte tr. de Emt. vend. et Damhoud de subhast. apud Carpz. 1. 32. D. 42.
Jus prohibendi alienationem in fraudem legitimae habent liberi, Carpz. 2. 12. D. 36.
Patroni vid. Digesta. Creditores.
Res ad aliquid praestandum solo pacto non obligatur.
Jus reale minoris in immobilia sine decreto tolli non potest, aut transferi.
Acquiritur Dominium rerum nullius, item hostium. Adjudicatione in judiciis
divisoriis I. de off. Jud. §. fin. Dominium acquirit Fiscus immobilium derelictorum. Acquirit
item Dominium missus in possessionem rei in actione reali anno elapso.
In commissum incidunt, qui non solvunt vectigal.
Fendi incapax J. Sax. Clericus
Pollicitatio Dotis obligat.
Consolidationis Jus est in omnibus juribus realibus minus plenis.
Qui per modum repraesentationis acquirunt, ipso jure sine traditione acquirunt
dominium, uti Haeres, socius omnium bonorum, cum primum se immiscuerint gestioni
partis saltem, Legatarius, Fiscus in iis quae in commissum cecidere.
Causa Qualitatis Moralis in genere
Destructio Qualitatis Moralis
Praescriptio. Vultej. pag. 54.
Praescribitur etiam mero juri, si acquietum est prohibitioni per tempus praescriptioni
sufficiens.
Tributa et census perpetuum non praescribuntur. (Quia annua etsi ut puto
praescribantur, venn einmahl felligr) Nisi iis quorum est majestas, vel superioritas.
Non praescribitur precarium.
Omnis actio contra justum possessorem regulariter perit inter praesentes 1)ⁿio, inter
absentes 2)ⁿiu.
Precaria extinguitur, nisi quinquennio quolibet renovetur.
Praesumtio ex annuae pensionis triennali solutione dicitur esse de soluto. ea semper
ante solutum 2. 2. D. 7. Carpz.
Novatio non nisi expressis probari potest. Carpz. 2. 19. 14.
Biennio extinguitur jus reluendi pignoris distracti a Creditore.
De praescriptione Hypothecariae Vigel. M. J. R. pag. 102). Lib. 5. cap. 5. reg. 38.
Effectus Juris Seu Processus
Dies fastus. Vultejus pag. 53
Duo sunt in processu fundamenta: recte, cito. Prior primarius alter secundarius finis.
Advocatus debet jura didicisse in Academiis.
Judex competens v. Domicil.
Denunciatus stare tenetur coram Judice causae principalis et hoc casu actor non
sequitur forum rei. (Similiter in reconventione Saxonica et communi.) l. 49. D. de Judic. l. 1.
C. ubi in rem actr
Restitutio in Integrum quando procurator negligentia sua damnum dans non est
solvendo.
Probatio. Ad mandatum requiritur sigill: subscriptio <-> C. 1. 1. D. 27. Jure
Saxonico jus braxandi etiam possessor probare debet. Carpz. 1. 16. D. 72.
NB. Litis Denunciatio si exacte perpendas est species Interventionis, sc. Interventio
necessaria. Utriusque igitur quoad ipsum processum contra tertium paratio.
Causa de novo superveniens vel cognita (quandocunque) novo indiget remedio.
Processus matrimonialis liber est a satisdatione et guaranda.
Appellari non potest a sententia propter juramentum delatum a parte lata. Carpz.
15. D. 8.
Administrator reddere rationes tenetur, id est probare se reddere quod acceperit
quantum in se est, Pater tamen administrans bona adventitia filii non tenetur ad rationes
Carpz. 2. 11. D. 5.
Si Creditor debitum in genere probavit de quantitate eius juramento eius statur
Carpz. 3 22. D. 9.
Promissio Vel Omnis Declaratio Voluntatis
Lando arbitrorum standum est ex promisso. C[arpz.] D.
Promissio non obligat in ludo illicito aut illicita ejus quantitate.
Promissio Obstagii non obligat. Carpz.
Pactum de quota litis.
Pactum Usurarium v.g. Anatocismus. Carpz. 2. 3). D. 33 3
Si quis judicio sistendi causa nummum spoponderit ignorantia certae summae jure
praefinitae, quod excedit non valet, aliud si scierit. v. tit. D. lib. 2. tit. 11. Si quis cautionibus
in judicio sistendi causa factis non obtemperaveritr
Ex constitutione Anastasiana minus quis pro actione cedendadare non potest, quam
quanti ea est. nisi hoc potius pertinet non ad obligationem cedentis, <-> quam cessionis
validitatem.
In Emtione redituum annuorum, si emtor recuperandi sortem cum velit partem sibi
dedit, hoc non subsistit.
Pactum Legis Commissoriae in pignoribus improbatur.
Add. huc Renunciationem.
Obligari non potest in alimentis is qui tenetur tantum in id quod facere potest, ita
tamen ut mortuo eo auferantur. Ita Carpz. nec renunciari potest.
Minor jus suum reale sibi sine decreto adimere, aut ei renunciare non potest.
Si contractu facto convenit, ut redigatur in instrumentum perfectus non est nec
valet antea.
In contractibus innominatis locus est poenitentiae, si ab una parte implementum
secutum non est. Adeo, ut nec ad interesse teneamur. De quo tamen dubito. De jure
hodierno etsi Scabinorum et H. Pistoris Responsum alleget.
Creditor tenetur ad rationes reddendas de fructibus pignoris, etsi debitor stare
promiserit ejus simplici assertioni, quia hoc pactum in effectu est usurarium. Carpz. 1. 32. D. 29.
Beneficio competentiae renunciari non potest. C. 1. 32. D. 19.
Poena
Advocatus convicians, item partes ad negandum instruens arbitrarie puniendus.
C. D. 1. 1. 19. item contra Magistratum gestans. Administrator infidelis quomodo v.
Carpz. p. 4. c. 41. D. 1. sqq.
Censitus punitur arbitrarie ob non solutum censum et petitam renovationem. Carpz. 2. D. 3. 6.
Nb. Actus
Arbitrium tertii intelligitur esse boni Viri.
Ultima Voluntas valet cujuslibet Boni Viri arbitrio.
Actus invalidus accedente Magistratus decreto convalidatur. vid. de benef. l. 2.
De resc. vend. Althus. pag. 256.
Qui Tutorem idoneum affirmat pro fidejussore habetur.
Factum Judicis est factum partis, nisi potius ad personam.
Cognovisse finguntur qui edictaliter in trium Dominorum teritoriis citati sunt.
Qui dotem vel donationem propter nuptias alteri constituit donasse ei intelligitur nisi
expresse sibi reservarit.
PERSONA
seu
Qualitatis Moralis id est
Juris et obligationis capax est
Substantia habens aut habitura rationem et voluntatem (quo pertinet et furiosus, dormiens,
qui in utero est, Collegium, mortuus quoque (X 16.]].
Excipitur
1). Impubes (id est Masculus minor 14, foemina minor 12 Annis) nisi quoad validitatem
actuum Jus non minuentium; item eorum quoque, qui Jus minuunt, quibus Tutoris
Authoritas, in continenti interposita est. (VII. 9.)
Minor 25 Annis quoad personam standi in Judicio sine curatore, quoad donationem
omnino; adde II. 3.
Mulier (et miles) in eo actu quo alterius obligationem in se recipit (ex SCto Velleiano)
(VI. 6.)
Filius in potestate Patria existens, quoad mutui sumptionem (ex SCto Macedoniano).
Item potestatem Ultimae voluntatis condendae (nisi in mortis causa donatione)
etiamsi permittat Pater in bonis, ex quibus Patri ususfructus acquiritur.
Clerici, quatenus nihil disponere possunt de bonis ex re Ecclesiae profectis. Monachi
omnino de rebus suis, nisi quod liberis possunt relinquere.
Hostis et a Caesare vel Camera Bannitus, quoad Jus omne.
Domicilium habens in civitate peregrinis jus denegante, quatenus alibi patitur Jus
Retorsionis.
Clericus, Vitio nativo imperfectus, foemina in feudis: nisi quae personalibus
servitiis carent.
II
PERSONA PERSONAM REPRAESENTAT (XII. 24. XVI. 14. 15. seqq.)
Acquiparantur
Legitimatus et Adoptatus decreto Magistratus: Legitime nato. Nisi in nobilitate.
Legitimatus vero per subsequens matrimonium plane in omnibus.
Minor curatorem habens, si quid sine eo suscipit; Pupillo. Nisi quod Curatoris
consensus in continenti necessarius non est.
Prodigus cui decreto Magistratus bonis interdictum est, absens ex justa causa,
Respublica, Ecclesia: minori.
Servus: Dominum; quatenus quae sibi acquireret si liber esset, ea domino acquirit;
Item quatenus Dominus si a servo (vel pecude) nocitum est, vel id sarcire, vel noxam
dedere tenetur; (Socius Socium in obligando sorte tenus).
Qui in patria potestate est: Parentem quatenus eum peculio-tenus obligat facto
suo, et ex re ejus proficiscentium dominium, caeterorum vero usumfructum pareuti
acquirit; exceptis castrensibus et quasi castrensibus (id est quae in militia, vel artis
alicuius (Liberalis) professione aut exercitio, vel munere publico, acquiruntur). Dos
quoque profectitia in filiae dominio est.
Qui in nave, Caupona, stabulo, domo degit; Exercitorem: quatenus ex eo, quod
ille nocuit hospitibus; vel ex quolibet aedificio deiiciendo in publicum damnum
praetereunti dedit hic tenetur.
Pater, Tutor, Curator (XIII. 14. XIV. 17.): Liberos in potestate existentes,
pupillum minorem, vel alium qui rebus suis praeesse non potest. Tutor est qui
pupillum seu personam impuberem in potestate patria non existentem regit, resque
eius administrat. Curator est, qui puberis res administrat (sive minoris, sive dementis,
sive prodigi bonis interdicti, sive absentis); item eius qui in utero est, item bonorum
domini incerti. Fit autem Tutor vel Curator qui Testamento Patris in potestate
habentis, aut ejus qui aliquid minori relinquit, datus est; vel eo cessante ascendens
Masculus, Mater, Avia (IV. 3), proximus Cognatus; vel denique hoc quoque cessante
datus a Magistratu; administrationem accedere non potest, nisi decreto Magistratus,
et ubi satis dederit, rem pupilli vel minoris etc. salvam fore; ac denique inventarium
confecerit, Rationes reddet, quoties poscet Magistratus.
Quicunque alicuius haeres ab intestato esse potest, si de rato et indemnitate caverit
(ob interesse futurum).
1). Omnis mandatarius repraesentat principalem: sed si de Voluntate principalis non
satis clare constat; tum demum, si de rato caverit.
Absentem (Rempublicam) quilibet qui cautione praestita periculum in se suscipit,
quando de damno eius vitando, seu eo defendendo agitur. (Huc actiones populares,
ubi publice interest.).
Cessionarius, Actionis, cedentem: Nisi potentior in Republica; item nisi quatenus
redemptae Actionis summa pretium excedit.
13 Successor defunctum particularis (nempe Legatarius etc.) in re particulari; sed
Universalis, et quotae bonorum seu Haeres, per omnia, exceptis poenalibus (XVI.18.),
et debitis ultra Vires haereditatis, si fieri curavit inventarium, id est specificationem
bonorum in haereditate repertorum judicialiter, vel Tribus Testibus factam. Haeredes
fiunt Liberi ipso Jure, nisi repudient; alii declaratione habendi praesumpta, si intra
Annum a tempore scientiae aliud non significent. Creditores tamen (defuncti) Haerede
obaerato petere possunt separationem bonorum haereditariorum a bonis haeredis
(XVI. 37.).
Fiscus (V. 2).) repraesentat eum cui ut indigno auffert, quod ei Ultima Voluntate
relictum est. Indignus intelligitur, qui Ultimam Voluntatem Testatoris, vi, metu, dolo,
importunis solicitationibus, coegit, impedivit, qui frustraimpugnavit eiusvaliditatem,
qui celavit; qui alioquin graviter in Testatorem (necem eius non ultus, aut cujus culpa
interiit) deliquit. Qui alere noluit, atrocissimorum criminum convictus est: meretrix a
milite, eius consuetudine utente instituta, adulter ab amasia, vel contra, denique quod
quis ipse sibi solus scripsit, id ei ut indigno aufertur. (Hodie potius caeteris accrescit.)
Maritus: dotis Dominum durante matrimonio. Et fructus suos facit in
compensationem onerum matrimonii. (Dos est in dubio, quidquid matrimonii contracti
tempore Uxor marito attulit, nisi quid exceptum sit.)
Monasterium Monachum. instar haeredis testamentarii. (IV. 6.)
Fidejussor (id est qui se obligat ad solvendum quod alius debet) Principalem quando
Principalis debitor excussus, non est solvendo (vel semper est solvendo) vel difficulter
excuti potest. Quatenus item uno liberato, liberatur alter.
Factum Judicis est factum Partis.
Cessat Repraesentatio
18). In iis quae sunt facti non Juris uti est possessio. In societate.
19). In personalissimis ubi qualitas personae in individuo attenditur.
In donatione administratorum.
2). In usu et fructu nudo qui non transmittitur nisi ex feudo (XI. 39.) et Emphyteusi.
Usus nudus nec cedi potest.
21). In Jure ex Ultima Voluntate dilato in diem vel conditionem incertam; item ex
contractu, conditione collata in potestatem jus illud habentis; quatenus non
transmittitur ad haeredes ante existentiam diei, vel certificationem conditionis. (VII. 14.)
22). In Haereditate, quatenus eam ante scientiam delationis, haeres ad haeredes non
transmittit, nisi fidei-commissarius, Liberi, infans.
23 In factione Ultimae Voluntatis, quae per alium fieri non potest, sed ipsum
Testatorem a Testibus vel Judice et audiri et videri necesse est. (III. 6. nisi III. 9.)
24). In actione Injuriarum quoad Haeredes Rei. huc revocatio ob feloniam,
ingratitudinem. (XV. 15.)
25). Quaecunque tamen actiones alias, neque haeredibus neque contra haeredes dantur,
eae litis contestatione facta dantur.
III
SUCCEDUNT DEFUNCTO
Quos ille Ultima Voluntate Valida designavit,
talis est (add. VII. VIII. 14.)
1). Militis in expeditione, et hominis peste laborantis, et parentis inter liberos.
disponentis nuda ex Jure gentium; modo legitimam non imminuat.
Ad pias causas, item facta a ruri degentibus, vel tempore belli, aut pestis,
habens 5 Testes.
3 Ab ipso Testatore praesente Judici (licet alias non competenti), in loco Judicii;
vel duabus personis Judicialibus (Judici vel Assessoribus) Rogatis, et a Judice missis
declarata, vel insinuata.
Si legata (id est res particulares ex haereditate directe relictae) et fideicommissa
(id est omne quod non immediate Tibi, sed alii cum onere Tibi restituendi relictum est,
sive sit Universale nempe haereditas, vel eius quota; sive particulare) non vero si
haereditates directae; codicillis (id est ultima Voluntate, in qua 5 Testes sufficiunt)
relinquuntur.
Non solennis, etsi in ea et mulieres, et non rogati, Testes sint; secus in Testamento.
Testamentum solenne, si fiat vel scripto vel sine scripto; si scripto fit, ita fieri
debet: Testator Notario et 7 Testibus praesentibus ad hoc Rogatis, ostendat Schedam
Testamenti dicens hanc esse suam Voluntatem, tum vero smguli una cum ipso
Testatore subscribant nomina sua, in prima parte vacua, et Sigillum suum, vel etiam
(dummodo id in subscribendo exprimant) alterius apponant. Testator si scribere non
potest octavo Testi caeteris audientibus nomen suum ut scribat, dictet.
Sine scripto seu Nuncupativum Testamentum fit praesentibus 7 Testibus a
Testatore rogatis eum videntibus et audientibus ex eius ore Ultimam Voluntatem. In Caeci
Testamento concurere debent Solennitates scripti et Nuncupativi. Testamentum
denique uno contextu, nullo extraneo actu interposito totum fieri debet.
7). Testamentum non valet, si haeres directe institutus non est, et Liberi ac Parentes
Testatoris non instituti, vel expressa causa exhaeredati. Causae ob quas exhaeredari
possunt, sunt: Si Testatoris vitae insidiati, si Conjugi vel concubinae ejus se
miscuerunt, Testatorem Testari prohibuerunt, furiosum neglexerunt, captivum non
redemerunt, si sint haeretici; Si parens alterum parentem interemit, Si liberi parentibus
manus vel aliam gravem injuriam attulerunt, criminaliter (excepto crimine contra
Principem et Rempublicam) accusarunt, eos detulerunt et delatione damnum dederunt,
pro iis ob debita incarceratis fidejubere noluerunt. Si liberi cum hominibus
maleficis versantur, item histrionicam invito parente exercent, vel cum histrionibus
manent, nisi parens ipse sit histrio: Item si filia libidinose vixerit, vel ante Annum 25.
absolute; vel postea conditionibus honestis a parente quaesitis assentiri nolens. Causam
autem veram esse, haeres institutus probare debet. (VII. 7.)
Omnis Ultima Voluntas valet, nisi in ea negligantur jura Testamentorum, nominatim
non remissa.
Impuberis vel furiosi in eo statu morientis ultima voluntas intelligitur quam parens
eum in potestate habens ejus nomine condidit, dummodo idem parens eam condat,
vel confirmet in ea Ult. Vol., quam condit sibi ipsi, et is qui in potestate est, non sit
in alterius potestatem recasurus.
1). Donatio mortis contemplatione facta, acceptata.
Infirmatur Ultima Voluntas
11). Sola animi mutatione, nisi haeredis institutio, quae tum demum, si postea alio
tempore alius haeres rite (imo successurus ab intestato etiam non rite) institutus est.
Si a Testatore Tabulae consulto violatae sic sunt, ut amplius vim probandi non
habeant; item quatenus in iis ab eo aliquid est cancellatum vel deletum.
13 Honorato vel eius successore relictum non capiente.
Infirmata haeredis institutione Testamentum totum, ita ut nec legata debeantur,
nisi ex Testamento ob praeteritionem Parentum et Liberorum invalido, item legata
ad pias causas.
Rescinditur Ultima Voluntas
15). Si fratri aut sorori turpis persona praelata est in haereditate. l. 27. C. de inoffr testamr
Quatenus Legitima (cui aequatur portio conjugis statutaria) imminuta est.
Legitima descendentium est Triens (si 4 et pauciores, semis, si 5 et plures liberi
sunt) portionis ab intestato debitae. Legitima ascendentium est Triens. Imputatur
tibi in legitimam, quidquid ex re defuncti ad te pervenit titulo Lucrativo. adde III. 1.
V. 24. VI. 24. VII. 7.
Quatenus haeredi 4ta legatis vel fideicommissis ablata est, quae in illis Falcidia, in his
Trebellianica dicitur[.] In ratione illius ineunda spectatur tempus mortis
Testatoris, in hujus ratione tempus debitae ex fideicommisso restitutionis. Cessat utraque
detractio, si a Testatore prohibita, item in relictis ad pias causas, item si haeres sine
beneficio inventarii adiit.
Quatenus Conjugi secundae non potest plus relinqui, quam uni ex liberis prioris
matrimonii.
Filius detrahit et Legitimam et Trebellianicam simul.
IV
SUCCEDUNT AB INTESTATO
Deficiente Ultima Voluntate
1). Descendentes jure repraesentationis (scilicet nulla ratione habita proximitatis)
in stirpes, Ascendentes, jure proximitatis, in lineas.
Descendentes praeferuntur, caeteris omnibus Testamento non extante. Nisi quod
Liberi naturales tantum, succedunt Patri, non extantibus aliis Liberis, in 2 unciis
cum matre partiendis, similiter Pater succedit illis.
Ascendentes praeferuntur collateralibus. Nisi quod fratres, et sorores utrinque
conjuncti, eorumque filii et filiae concurunt cum Ascendentibus in capita; Et
Mater liberis Tutorem, ventri curatorem non petens amittit haereditatem..
Collaterales succedunt Jure proximitatis in capita, nisi quod fratrum filii
etiam cum fratribus succedunt jure repraesentationis in stirpes; et fratres
utrinque conjuncti, seu germani, unilateralibus, uno gradu propiores intelliguntur.
Conjux ratione portionis statutariae caeteris omnibus concurrit.
Religioso succedit monasterium capax bonorum. (II. 16.)
Clerico succedit Ecclesia in iis quae ex re ejus acquisivit.
Vasallo succedunt in Feudo soli descendentes proprie loquendo. Ideo et hi factum
defuncti, et debita praestare tenentur; nec possunt haereditate ejus in allodialibus
abstinere, et tamen feudum retinere.
Collaterales non tam succedunt Vasallo ultimo morienti, quam primo
acquirenti, cujus descendentes sunt.
1). Proximitas Lineae in feudalibus aestimatur, ex persona ultimi morientis,
proximitas gradus ex persona primi acquirentis.
Si non apparet primus feudi acquirens, feudum quam maxime antiquum intelligitur.
In feudo non succedunt foeminae, et cognati per foeminas, ideo nec duplicitas
vinculi attenditur. In caeteris regulae successionum Feudalium a communibus non
discrepant. Imo si feudum sit haereditarium, id est datum primo acquirenti, et
haeredibus ejus, tum vero et testari de eo permissum, et succedunt quoque ascendentes
et collaterales. Non tamen foeminae, nisi feudum sit foemineum, id est expresse
et foeminis datum. Imo etsi sit foemineum; nihilominus deficientibus demum Masculis
succedunt. In feudo tamen franco; id est a servitiis libero (uti nonnunquam
pensiones pro servitio praestantur) eodem cum Masculis Jure utuntur.
Conjux inops ex sanctione Justiniani in haereditate conjugis concurit cum caeteris,
ita ut si tres paucioresve, vel nulli liberi sint, succedat in 4tam, sin plures accipiat
partem unius Liberorum.
De caetero deficientibus cognatis conjux superstes indistincte succedit.
Deficientibus caeteris succedit Ecclesia Clerico, et alias collegium ad hoc
privilegiatum membro.
Fiscus id est aerarium ejus qui habet superioritatem Territorialem, succedit subditis
nemine alio haerede existente. Damnatis vero laesae majestatis statim exclusis
aliis omnibus.
V
CONCURSUS PLURIUM PERSONARUM AD IDEM
Si aequali Jure ad idem; singulorum est in solidum, partes demum in concursus
executione oriuntur. Nisi quod plures correi promittendi, item existentes in communione
(praeter socios) non tenentur, nisi altero absente vel inope; plures vero rei
stipulandi, ab initio partem tantum habent: nisi item res sit spiritualis quae tunc est
nullius.
Delinquentium ad poenam est in solidum cumulative.
Reorum et doli, et latae culpae ad interesse est in solidum elective, ut unius
solutione alter liberetur. Tenetur tamen Liberatus solventi pro parte sua ad Restitutionem.
Tutorum et Curatorum ad administrationem non admittitur, sed unus periculo
caeterorum administrat.
Si plures habent mandatum ad standum in judicio, tum occupantis est, mandatum
exequi; potestas alterius interim pendet, donec prior impediatur, quo facto alter itidem
administrat, donec ipso quoque impedito priori regressus detur.
In re communi potior est conditio prohibentis.
In collegio circa ea, de quibus in collegium a singulis consensum est, praevalent
maiora Vota.
In concursu creditorum, quatenus uni periculum amittendi debiti non imminet,
stare majoribus tenetur. (Majora hic computantur ex magnitudine summarum non
multitudine personarum.) Ita consentientibus caeteris unus tenetur Debitori
dilationem permittere, dum caveatur ei de debito non deteriorando.
In Ultima Voluntate plures re eadem conjuncti, uno deficiente habent jus accrescendi
seu ejus partem acquirunt sine onere. (add. II. 14.) Et omnes cohaeredes eo ipso
intelliguntur re conjuncti. Nisi quod his solis res accrescit cum onere, usus fructus
accrescit et post concursum.
1). Plures vero Verbis conjuncti, seu in eadem constructione positi, in Ultima
Voluntate censentur sibi invicem substituti in eandem causam, ut unus alterius partem
acquirat cum onere. Ideo si concurrant cum re conjunctis, illis praeferuntur.
Nemo in communione manere cogitur.
Divisio inter dissentientes, officio Magistratus, assignatio per sortem fit. Nisi quod
in duorum fratrum divisione haereditatis Ascendentium jus canonicum ad exemplum
Lothi et Abrahami recipit, ut major dividat, minor eligat.
13 In divisione haereditatis inter liberos, ii, aequalitatisservandae causa, conferre debent
profectitia, v.g. dotem etc., et alia, quae a Patre titulo Lucrativo acceperunt,
vel pati ut sibi detrahantur. Excipe si in parente appareat animus donandi, item ea
quae consumpta, nec in rem versa sunt; item alimenta, et ea quae ad educationem
Liberorum a parente impensa sunt, uti sumptus studiorum, peregrinationum,
promotionum.
Ante concursum creditorum actualem nulla inter eos praerogativae ratio habetur,
sed quod minus privilegiato solutum est, magis privilegiatus postea repetere non
potest, excepto Fisco, dote, et habente Jus reale, et eo quod in fraudem creditorum
solutum est. (VI. 24.)
In concursu creditorum (1.) rem auferunt Domini, item ii qui Domini fuerunt, et
in alienando sibi Hypothecam reservarunt. Et qui Hypothecam in re habuerunt,
antequam ea ad debitorem pervenit.
(2.) Qui ad funerandum, redimendum ab hostibus, aut aegrotum curandum crediderunt.
(3) Tributa et collectae.
Postea (4.) Hypothecarii in rebus hypothecatis, ita ut prior tempore sit potior Jure.
Excipe quod mulier ratione dotis illatae praeferatur omnibus; nisi anteriorem
expressam habentibus.
Fiscus (nisi in poenis) praefertur etiam anteriori expressae, et tacitae in bonis postea
quaesitis. Ut et is qui ad rei perfectionem cum effectu credidit, in illa re. Item
pupillus, Minor, Universitas, mulier, miles, quorum pecunia res empta est, item qui
ad emptionem Rei cum effectu crediderunt, sibique hypothecam reservarunt in illa re.
Hypotheca in Judicio vel coram Notario et Testibus constituta, praefertur
etiam anteriori in privata scriptura constitutae, nisi huic 3 Testes subscripserint.
Si res uni in genere, alteri in specie hypothecata est; ille ad rem hanc accedere
non potest, donec caeteris excussis appareat, solidum, ex iis consequi non posse.
(5.) Personaliter Privilegiati, nempe deponens ratione rei depositae non amplius
extantis; qui ad rei emptionem, cum effectu credidit, sine reservatione hypothecae.
(6.) Caeteri Creditores Chirographarii appellantur, et concurrunt pro rata. Nisi
quod ultimo loco ponendi, quibus aliquid debetur. Titulo mere lucrativo, etiam
post legitimam. (XI. 3). 31.)
Qui cum effectu credidit, vel rite obtulit, ad creditorem privilegiatum dimittendum,
in ejus privilegium succedit.
Usurae et interesse debiti privilegiati eodem jure cum debito censentur.
Cessat privilegium personale, quando creditum in mutuum simplex acceptis vel pactis
usuris conversum est.
Sponsalia sequentia publica praeferuntur antecedentibus clandestinis.
VI
ACTUS CIRCA JUS ET OBLIGATIONEM
Efficax esse potest qui non excipitur.
Excipitur
Tum Actus nullus qualis est
1). Omnis actus illicitus quatenus cedit in commodum facientis v. g. Simoniacus.
Gratuitus seu donatio inter Virum et Uxorem constante matrimonio; item
inter Patrem et Filium, in potestate ejus existentem; utraque si sit inter Vivos.,
nec remuneratoria, vel reciproca in continenti; illa tamen subsecuta traditione et
morte. haec sola morte confirmatur.
3 Donatio inter Vivos non remuneratoria ultra 5)o solidos vel aureos (qui sic
computandi, ut 72 constituant auri libram) Judici alicui (etiam incompetenti) non
insinuata. Excipe dotem, et donationem propter nuptias. Item si annuum sit
donatum, quod in singulos annos non excedit. l. 34. §. si quis aut. C. de donr
4. Dotis Constitutio a muliere intra Annum Luctus nubente facta, quatenus est ultra
3tim partem bonorum. Item a muliere secundo nubente facta, quatenus est ultra
id quod attulit priori marito et partem unius ex liberis prioris matrimonii.
Compromissio in Laicum in causa Ecclesiae; compromissum in causa ubi peccatum
versatur, uti matrimoniali: Transactio de causa matrimoniali et Criminali poenam
Sanguinis non continente.
Fidejussio mulieris, militis (I. 3): clerici pro Laico.
Actus quem in Scripturam redigi contrahentibus placuit, quia ejus vis interim
pendet.
Actus in scripturam redactus ejus qui scribere difficulter potest, nisi ejus nomine
subscribat Testis supernumerarius.
Contractus Emphyteuticus sine scripto.
1). Actus sine causa v.g. societatis Leoninae pactum, ut alter totum damnum ferat
vel nihil lucri.
Actus in scripturam redactus, in quo causa non expressa est.
Declaratio Voluntatis generalissima (v.g. dono tibi omnia, renuncio Juribus omnibus
etc. vid. tamen l. si quis argentum 35. §. sed et si quis C. de don.) aliud est in
subalterna et speciali.
Conventio qua debitor promisit se expensas praestiturum secundum nudam Actoris
assertionem, qua quis promisit stare nudae alterius assertioni in reddendis rationibus
etc. ut alter non teneatur de dolo, et similes aliae irrationales.
Beneficii competentiae (S.C. Maced. non num. pecun. et cess. bon.) item a Clerico
privilegiis fori facta renunciatio: ob publicum interesse.
Renunciatio haereditatis paternae a filia non congrue dotata facta etiam inrata,
imo etsi dotata sit, iurata sit necesse est.
Pactum mulieris, ut Maritus in dote de culpa non teneatur, et similia doti damnosa.
Authoritas a Parente, Tutore, Curatore in rem suam interposita.
Actus, Votum captandae mortis alienae (VII. 3) vel pactum de haereditate
viventis continens, nisi ea persona consentiat, vel sit incerta.
Pactum (Creditoris in continenti) Legis commissoriae in pignore.
2). Pactum obstagii: Obstagium est: quando debitor promittit se in certo loco sistere,
et tamdiu laute excipere creditorem, donec solvat, quae res in Luxum abibat.
Actus cui dolus vel vis causam dedit, quoad inferentem.
Actus ignorantia vel ob Vim gestus, respectu alterius quam inferentis, rescinditur
in integrum restitutione.
Tum Actus Rescinditur
Qualis est
Permutatorius in quo est laesio ultra dimidium justi pretii si laedens nolit supplere
quod justo pretio deest.
Omnis Actus Legitimae imminutivus (III. 16.), item in fraudem creditorum
factus. (V. 14.)
Omnis actus quo Minor, Ecclesia, Universitas Juris sui inconsulta amissione
laesi sunt, Rescinditur in integrum restitutione. (XVI. 4. 33.)
Omnis Actus quo absens, imo quilibet sine culpa juris sui amissione laeditur
(excepta praescriptione, de qua infra) Rescinditur in integrum restitutione.
Donatio ob atrocem ingratitudinem, item supervenientiam liberorum, item inopiam
debitoris (si hoc casu ei alimenta non praestentur) rescinditur. (add. supra §. 24.)
Actus nullus vel rescindibilis accedente juramento, vel fidei interpositione illustris
confirmatur, etiam respectu Haeredum. Nisi de re mihi illicita juraverim, quo
casu juramentum ipsum nullum est; nisi item Actus a parte tua cui juravi, contineat
peccatum, quo casu contra te agere possum ad relaxationem; Denique nisi a
Magistratu etiam saeculari, uti Caesare et Camera, relaxationem impetravero.
VII
ACTUS ADJECTIONES, CONDITIO, DIES, MODUS
1). Pendente conditione, pendet jus vel obligatio (II. 21.).
Conditio impossibilis vel turpis, in Ultimis Voluntatibus et sponsalibus, est pro
non adjecta. In caeteris reddit Actum nullum.
Conditio captatoria haereditatis alienae reddit institutionem haeredis nullam.
Conditio mortis alterius certi, reddit conventionem nullam (ob metum alioqui
insidiarum VI. 18.).
Si Titius voluerit, tu haeres esto; institutio talis nulla est. Legatum valet.
Res spiritualis et jus publicum, uti Jurisdictio, judicium, sententia,
Excommunicatio, tutela dativa non recipiunt conditionem, nisi ex ipsa Actus natura
fluentem seu non recipiunt extrinsecam.
Servitus praedii neque sub conditione, neque ad conditionem vel sub modo
constitui potest.
Quicunque in Testamento praeteriri non possunt (nempe Parentes et liberi) illi non
possunt institui, vel exhaeredari sub conditione nisi potestativa. Legitima vero
conditionem plane non recipit.
Ac tus qui non recipiunt conditionem, in totum vitiantur ejus adjectione.
Conditionem collatam in potestatem ejus, cui aliquid, ultima Voluntate relictum est[,]
implevisse is intelligitur, si per eum non stetit, seu fecit quod in se erat. Si vero
is sit pupillus, et interea conditio deficiat, seu fiat impossibilis, per eum non stetisse
intelligitur.
1). Adjectio[:]cum morieris, vivo Te existere intelligitur. Nam qui moritur, adhuc vivit.
Plures conditiones intervallo eidem Conditionato ascriptae in haeredis institutione,
et pia causa intelliguntur disjunctae, in contractibus conjunctae: in Legato et
fideicommisso implenda est novissima.
Conditio contra substantiam matrimonii, seu quae a vero fine matrimonii
abest (v. g. Ducam te si Dives es. Si pulchriorem non invenero) reddit sponsalia nulla.
Sponsalia Conditionalia, copula secuta purificantur, perinde ac si impleta esset
conditio.
Jus conditionale ex Ultima Voluntate, ante impletam conditionem, quasi nullum
intelligitur, et nec transmittitur (II. 21. 18. 6.), nec in bonis aut Commercio est,
similiter in diem incertum, an vel quando dilatum. Contra est in Jure conditionali ex
conventione orto, quod et aestimationem ex quantitate spei recipit;
b. (Partus edi potest intra Menses 7 vel 1)1/2. 1 mensis 3) dierum est.)
Modus qui libertatem infringit, est in Ultima Voluntate pro non adjecto, talis
est qui aliquid inutile alicui imponit. v.g. haeres esto, sed tota vita tua vinum uon
bibes urbe non exibis etc.
Conditio mere negativa modus esse intelligiturin ult. Volunt. V.g. haeres meus esto,
si debitum a Cajo non exegeris, ibi non opus est exspectare dum moriatur, ut appareat
eum non exegisse, sed statim fit haeres, si caveat de eo non exigendo. Modus enim
dat pure sed ad conditionem resolutivam, qua existente iterum adimit, (si debito dies
nullus adiectus statim debetur).
VIII
OBIECTUM IURIS ET OBLIGATIONIS
SEU IUS ET OBLIGATIO
Versari potest circa omne quod non Excipitur.
Excipitur
1). Omne ad quod quis praestandum a Magistratu cogi non potest v.g. Res
impossibilis, illicita, factum personae, Quo pertinent res quae non sunt in commercio(VII.14.):
aer, aqua profluens, mare, littora maris, Res publicae, Sacrae, liber homo.
2). Quidquid mea non interest, te obligari v.g. ne bibas vinum, ne rideas, et similes
actus mere physici. (VII. 15.)
3). Quota litis: quae advocato et Procuratori frustra promittitur.
4). Usura illicita, id est quidquid excedit 5 de 1)o (Usura Usurarum; ultra alterum
tantum, nisi rei judicatae) usura detracta sorti ab initio.
5). Reditus annui, quatenus vendi minoris non possunt, quam 5 pro 10 nec potest
adjici pactum, quod emptore volente, venditor reëmere cogatur. Alioqui actus habetur
pro Usurario.
Monopolium in necessariis vitae, quatenus certi ad reliquos a quodam commercio
excludendos paciscuntur.
7). Res Litigiosa.
8). Res dotalis et propter nuptias donata, item Res minoris servabiles, quae nec
consentiente minore, sine decreto Magistratus recte alienantur.
Merces bellicae (v. g. Arma, tormenta etc.) hostibus barbaris et infidelibus non
transmittendae.
1). Quidquid est ultra id, quod (deductis alimentis) facere (seu praestare) potest
Parens, Conjux, Conjugis Parens, Socius, Donator, nobilis, miles, Doctor. His enim
relinquenda sunt alimenta, personam eorum decentia.
Ius nondum competens, quod valide non alienatur, vel resignatur. (VII. 14.)
Onera fundorum publica quae sine consensu Magistratus in alium, ne volente
quidem Domino transferri possunt; ob publicam utilitatem.
Res immobilis subditi, quatenus officialis eam sine consensu prioris acquirere non
potest.
Juncta et affixa aedibus detrahenda; item aedes diruendae; haec non possunt
Ultima Voluntate relinqui, Coloni et onera a fundis separari non possunt.
IX
IN JUS ET OBLIGATIONEM DEDUCTUM INTELLIGITUR
seu continetur
1). Sub re a te praestanda: ipsa in natura, si in patiendo consistit praestatio; sin in
faciendo, vel ipsa, vel si culpa tua factum est, quo minus praestetur, aestimatio.
Sin dolo, id quod mea interest praestari. Rei impraestabilis factae, nec aequivalens
debetur: ab initio talis, sciente disponente, debetur, nisi res sit extra commercium.
2). Sub re omne damnum seu periculum et commodum rei, quoad Dominum, item
eum in cujus potestate est rei dominium acquirere[,] v.g. Emptorem re nondum
tradita, quod et in Cambio obtinet, si is qui Cambium accepit, apud 3tium stato
tempore non exigat, nec cum protestatione remittat Campsori.
3). Sub re, affixa rei quae sine vi avelli non possunt. (VIII. 14.)
4). Sub re fungibili non mensurata, etsi mensura adjecta sit, integrum corpus: sic
tamen ut excessus, vel defectus pretio accedat, vel detrahatur.
5). Sub debito solutio totalis una vice. (XV. 3.)
Sub debito dilato usque ad diem: favor solius debitoris, ut tamen creditor invitus
accipere cogatur, secus in dilato usque ad conditionem.
Sub pecuniae mentione: non corpus sed aestimatio, ideo reddendum, quod
tantundem possit seu quo tantundem emi possit, quantum tempore contractus. (Haec
unica Regula totam controversiam de Monetis terminat.) Ita tamen ut nemo in
solutione summae super 25 fl. minutae monetae accipere teneatur.
Legato genere v.g. equo: individuum mediae bonitatis, et alioquin sub genere: non
Vilissimum.
Via est in rectum 8 pedum, in flexum 16.
1). Sub interesse (seu eo quod inter facultates, quas habes, et qnas habiturus esses,
nisi per alium stetisset, interest, ratione tam damni emergentis, quam lucri
cessantis) continetur quidquid intra terminos a Magistratu praestitutos in litem
juraveris. Sub aestimatione continetur pretium rei commune; in id quod interest etiam
privata affectio et utilitas venit.
Interesse morae ipso Jure est 5 pro 1)o nisi majus esse probetur.
Damnum sic aestimatur, in animali mansueto, quanti eo anno plurimi fuit, in re
alia quanti 3) diebus proximis plurimi fuerit.
Cautio inopis sufficit juratoria, qua jurat de non laedendo, et quod non potuerit
invenire aliam cavendi rationem. Immobilium possessoris nude promissoria;
alterius per pignora de re certa, per fidejussores de re incerta.
X
CAUSA JURIS VEL ACTIONIS ET OBLIGATIONIS IN GENERE
Omnis tam persona quam Res tenetur mihi
Non nocere. Item nihil facere animo nocendi, etiamsi revera damnum non sequatur.
De damno probabiliter a se secuturo, vel eo quod ut sequi possit, facto suo efficit
securitatem praestare, vel removendo causam, vel praestando cautionem. Huc
cautio usu fructuaria a qua tamen liber est parens.
Nihil facere solo animo aegre faciendi seu in aemulationem zu troz, unde non licet
aedificare eo solo fine, ut Vicino incommodes. Videtur Actioni injuriarum locus esse
et esse modum nocendi.
Praestare id quod intererat nocitum non fuisse
4). Facto suo animo nocendi seu dolo.
Cessatione sua dolosa, in re mea quam possedit, usus tantum mei causa.
Lata culpa est dolus praesumptivus in Civilibus.
Aestimationem Praestare Damni Dati
7). Facto suo culpa media. (XIII. 6.)
Facto suo sponte non per accidens.
Cessatione sua, culpa media, in re mea quam possedit usus mei et sui causa.
1). Cessatione sua culpa levissima, in re mea quam possedit usus sui tantum causa.
Hinc usufructuarius tenetur ad rei reparationem ejusque onera realia.
Gestor negotiorum Domini ignorantis de levissima etiam culpa, tenetur,
et secundum nonnullos Mandatarius; precarium accipiens tantum de Dolo.
Bonae fidei possessor Lite contestata tenetur de culpa levi.
Possessor rei meae in tradendo moram non Jure faciens etiam de eo quod interest,
et casu fortuito tenetur, etsi apud me ille eventurus fuisset. (XIII. 9.) quia casui
causam culpa vel dolo praebuit.
Mora currere incipit lapsu diei, ubi ea praefixa est; lapsu biennii si dos promissa
marito; interpellatione; incipit et finitur cum aetate minori Creditoris. cui ipso Jure
curit, ut et legitimae et piae causae.
Injuriator verbalis, si animus injuriandi apparet, tenetur, ad aestimationem vel
revocationem, aut nisi gravis, deprecationem, si non apparet ad declarationem.
Occisor defuncti animae ad missas legi curandas arbitrio Magistratus tenetur Jure
Pontificio.
Laesionem alterius, quae ex facto suo, vel non facto sequi potest, Cogitare est dolus:
cogitare posse si ratione recteutaris est culpa. Jam si Laesio ex facto necessario sequitur
est culpa lata: si probabile est secuturam, est culpa levis: sin possibile saltem sequi,
culpa est levissima. Tanto enim facilius tibi in mentem venire poterat, modo
animadvertisses, quanto major ejus cum facto tuo connexio est. Jam si cogitatio
frustranea sit, id est, si Laesio, etsi scias, praecaveri humano consilio non possit, casus est
fortuitus.
18). In facto animalis quasi dolus, ac quasi Culpa intelligitur pro ratione sensus, qui
in ipsum cadit.
19). Si arbor Vicini in aedes meas radices agit aut ramos diffundit, atque ita nocet,
tenetur is (pessum) praecidere, nec teneor pati ut arbor ejus in agrum meum Umbram
ultra 15 pedum altitudinem projiciat, quo spatio et arbores ab aquae ductu distare
debent: Caeteroquin Arbor 5 speciatim vero olea aut ficus novem pedibus; Maceria
uno, Domus duobus; sepulchrum aut scrobs, quantum profunda est, puteus passus
Latitudine a Vicini fundo distare debet.
2). Non licet habere in suo herbas Venenatas, et animalia nocentia non-clausa; furnum
pistorium in loco ubi non fuit, suspensa habere ea, quorum casus metuitur. (X. 2.)
Qui opus novum facit, tenetur alio id (apud Magistratum) nunciante, ad non amplius
aedificandum, nisi de damno futuro caverit, alioqui quod aedificaverit amplius,
de.
struitur, nisi nuncians interesse suum intra 3 menses praestare paratus sit, tunc
desistet.
Aquae cursum, ita mutare non licet,ne opere quidem in tuo facto, quo alteri noceatur.
(XI. 46. sqq.) Est servitus naturalis.
Sarcire teneris, quantum ex damno inviti factus es locupletior (V. 3. V. 24.
XV. 9.) nisi suo dolo causam dedit.
Reddere teneris quidquid datum tibi est, ob causam, vel non secutam vel ex
parte tantum tua turpem: item sine causa; et indebitum per errorem datum; nisi
Jure saltem gentium debitum sit.
25. Quidquid negotiorum tuorum gestori sine omni culpa sua casu abest restituere
teneris.
Quidquid mihi prodest, tibi non nocet (XIII. 12.), id, ut sumptibus meis fiat,
etiam in tuo pati debes.
Omnis turbator aut diffamator, qui sibi Jus aliquod contra me asserit, tenetur
ad illud intra praefixum a Judice tempus probandum aut perpetuo silendum.
XI
CAUSA JURIS REALIS IN GENERE (XV. 19.)
Nulla alia est nisi possessio et dispositio in continenti adjecta, non conventio,
nisi ubi lex specialiter concessit, ut in singulis dicetur; non ultima Voluntas, quia
in ea non tam jus reale constituitur, quam semel constitutum, in successorem,
defunctum repraesentantem, transfertur.
Possidet, qui habet rem in potestate (XV. 7.) per se vel per alium sibi non
possidentem.
3 Possessor fit etiam cui prior possessor rem in conspectu existentem vacuam, vel
apertam, se resignare dicit. Tradito item Symbolo v.g. clavibus.
Successor in officio (XII. 19. seqq.) ipso jure acquirit possessionem antecessoris,
secus de successore in bonis.
Jus possidere intelligor, si protestationi meae alter paret. (XVI. 2.)
Signatio et degustatio rei est pro traditione.
Dignitates et officia symbolice traduntur.
Jus Reale in Specie est Jus Possessorium
8). Possidens turbandus non est, sed retinebit possessionem donec injusta probetur.
Spoliatus id est qui amisit possessionem vi, clam vel precario, ante omnia est in eam
restituendus, etsi adversarius paratus sit probare, quod is non Jure possederit, hoc
enim in Judicium petitorium differtur.
1). Si non apparet, uter possessor, uter turbator sit, et subest periculum armorum;
interim sequestranda res est, et utri momentanea possessio competat
summarissimo Judicio definitur.
Jus Retentionis
In re habeo, si ipsa res mihi obligata est (hinc jus pignorandi animal laedens non
hominem).
Si Dominus rei mihi obligatus est, et obligatio ejus ex possessione mea, vel ex eadem
cum ea causa oritur (ita habet Jus retentionis qui utiliter in rem impendit, hospes
in illatis pro mercede, Mulier in bonis Mariti, pro dote).
13 Si rem in qua Hypothecam habeo, sine vitio possideo, idem enim est pignus quod
hypotheca cum Jure retentionis.
Item si duplici nomine mihi obligatus es, et unius debiti causa pignus dedisti; habeo
Jus retentionis etiam alterius nomine.
Conductor re locata ante tempus cedere non tenetur, nisi re male utatur, autmercedem
non solvat; nisi item Dominus rem velit reficere vendereve, aut alias ad proprios usus
indigeat, et damnum conductori sarciat.
Jus Protimeseos vel Retractus
Ut rei alienatio retrahi possit regulariter, intra Annum et mensem, a Tempore scientiae
oblato eodem pretio hoc competit
16). Domino directo in Emphyteusi superficie offerenda prius res est, qui nisi intra
duos menses se declaret, cessat Jus Protimeseos. (XVI. 29.)
Primo Licitatori in re subhastata.
Antiquis conductoribus, in locatione praediorum publicorum.
Multis in imperio Locis competit primo proximis cognatis (maxime in bonis avitis)
deinde Consortibus, denique Vicinis (dummodo in usum suum) (Agnatis in feudo
Carpz.) (XVI. 33).
Jus Arestandi
2). Rem (XIV. 9.) habeo si summarissime ostendero Dominum ejus mihi obligatum, et
periculum in mora esse, tum enim licet incipere ab executione, non ut res mihi
applicetur, sed ut sequestretur, vel saltem sistatur, nisi in nundinis a Caesare
privilegiatis.
Jus Immissionis
In rem habeo si Dominus ejus mihi obligatus; Contumax est in respondendo, vel
judicato implendo, ita tamen, ut prius in possessionem mobilium, deinde immobilium,
hinc nominum, extremo loco instrumentorum debitoris quibus vitam tolerat, caeteris
non suppetentibus; pro debiti quantitate creditor immittatur, pignoris Jure
possessurus.
Jus Hypothecae
Est obligatio Rei pro persona instar fidejussoris, ita ut Creditor suum ex ea consequi
possit sed si tertius in rei possessione est (vel in ea jus habet) habet rei nomine
beneficium excussionis, ut tum demum res teneatur quando caetera debitoris non sufficiunt.
Consequitur autem suum ex re debitore non solvente, distractione ejus judiciali. Ita
ut Judex certo pretio publice rem venum exponi, et plus offerenti addici curet. Si
nemo eam velit, ipsi creditori pro debito, vel pretio sub quo proposita est, utrum volet,
addicetur.
Jus Hypothecae habent omnes, quos supra (ubi de concursu creditorum V. 14. sqq.)
inter Hypothecarios retulimus, vel iis etiam praetulimus.
His accedunt: is cui a Domino conventione vel ultima voluntate hypotheca constituta
est, etiam sine traditione, quae si accesserit oritur pignus.
Immissus a Judice in bona Rei contumacis.
Locator in rebus ab Inquilino in praedium Urbanum animo ibi habendi illatis; item
in fructibus extantibus praedii rustici.
Qui administratore indiget (ut minor, Universitas etc.) in bonis ejus ita Mulier
in bonis Mariti ratione tam dotis a tempore matrimonii quam paraphernalium a
tempore illationis imo et ratione donationis propter nuptias; item contra Maritus in
bonis ejus ratione dotis promissae non praestitae.
Fiscus etiam in poenis.
Is cui alimenta debentur, vel annua praestatio in Re ad hoc destinata.
3). Liberi et Parentes ratione Legitimae post eos qui titulo oneroso crediderunt. (V. 24.)
Legatarius et fideicommissarius ratione Legati, in haereditate, post creditores defuncti.
Qui usuras illicitas dedit in bonis usurarii.
Is cui debetur aliquod onus reale v.g. Canon, solarium, census, decimae, reditus
annui, de re certa ad hoc obligata promissi: habet hypothecam in illa re non solum
ratione securitatis ipsius in se oneris realis, sed et singularium praestationum etiam
quarum dies jam venit.
Jus ADministrandi
Id nihil aliud est quam quando persona personam, in exercitio Juris alicujus
repraesentat. (II. 6. 8. seqq.)
Usu fructu jus administrandi continetur, et adempto eo remanet, idque et Maritus
habet in Paraphernalibus.
Jus Ususfructus (XV. 1).)
Jus usus nudum est, utendi re alterius tantum ad necessitatem. Jus ususfructus
plenum est utendi etiam ad commoditatem, et abundantiam. Utrumque est jus
administrandi, etiam personam repraesentandi, sed in rem suam. Ideo vid. supra
de Parente II. 16. de Marito ratione dotis II. 15. 25. add. V. 9.
Bonae fidei possessor acquirit fructus industriales percipiendo. (XVI. 27.)
Conjux ad 2das nuptias (transiens) vel libidinose vivens superstitibus Liberis prioris
matrimonii amittit proprietatem bonorum quae a conjuge, aut liberis ejus matrimonii
per successionem habuit, eaque in liberos superstites translata retinet solum
usumfructum.
Mortuo Vasallo inter Ultimum Augusti et primum Martii, fructus non percepti sunt
ejus cujus est feudum; mortuo inter primum Martii et Ultimum Augusti, sunt Vasalli
haeredum.
4). Partus hominis in fructu non est.
Huc pertinet Jus Emphyteuticum, quando fundi sterilis ususfructus sub conditione
meliorationis conceditur.
Jus superficiei quando Jus alteri conceditur aedificium in fundo habendi.
Feudum seu ususfructus rei immobilis ei datus, qui danti fidelitatem promisit. Quod
constituitur investitura, et possessione investiti. Investitura est Solennis symboli
cujusdam pro consuetudine loci facta traditio, animo concedeudi feudum, accedente a 2
Vasallo promissione fidelitatis, et testimonio parium Curiae (seu convasallorum, sub
eodem domino in eadem ditione) Ecclesiasticis tamen feudis, secundum nonnullos,
remisso.
Jus Servitutis
Id est oneris realis passivi, quod praedium praedio debet, non ad voluptatem, sed
usum, Idque, etsi persona acquirat, praedio acquirere intelligitur, nisi aliud actum sit.
Fundus alteri servitutem in aedificio consistentem debens, tenetur et ad aedificii
refectionem, quo servituti locus sit.
Licet cuilibet quodlibet in suo facere, nisi Jure prohibetur, uti ea ex quibus damnum
metuitur. add. X. 3. 19. seqq.
Inferius praedium tenetur aquam recipere a superiori, superius demittere non tenetur.
Aedificare, non-perpendiculariter et efficere ut sua fundo alieno immineant, non
licet.
Jus braxandi ad negotiationem alii extra civitates regulariter non habent.
5). Teneor pati ut alius feram vulneratam vel amissam in conspectu persequens ingrediatur
fundum meum, sed sine inflatione corniculi Venatorii, et clamosa canum incitatione.
Praestatio Realis
51). Seu Onus reale activum competit: Canon et solarium Domino fundi
Emphyteutici et superficiarii in recognitionem Dominii.
Quando fundus talis venditur debetur Domino Laudemium ex alienatione in
extraneum inter Vivos vel mortis causa pro Laudatione seu approbatione, estque in dubio
pars pretii 5)ma.
Ecclesia debet Episcopo duos solidos ratione synodalis vel cathedratici.
Decimae fructuum praedialium, ne sumptibus quidem deductis Ecclesiae parochiali
Loci debentur.
Ab impositionibus et collectis libera sunt praedia ea, quibus imposita servitia
militaria.
Quartam partem decimarum debent Clerici Episcopo, quae dicitur Canonica portio.
Feudum tenetur ad personas, quae a feudo exclud.untur (v.g. foeminas et imperfectos)
ex feudo dotandas, educandas, alendas, funerandas.
De reditu fodinarum decima debetur superiori.
Jus Consolidationis
Habet omnis Dominus in eo quod sibi ad plenitudinem dominii deest (mortuo, sine
haeredibus habente vel bannito), etiam ante fiscum, recuperando.
XII
CAUSA DOMINII (XV. 7. XVI. 11. 26.)
id est, Juris dominandi in rem pleni, nisi quid expresse excipiatur, est:
1). Possessio Rei nullius animo habendi, quo pertinet apprehensio rei nullius etiam per
aliam rem, v.g. per animal (canem) nostrum; hinc fructus sunt Domini rei; huc pertinet
quod res extincto per praescriptionem alterius jure possidenti acquiritur. (XVI. 26.)
Immobilia derelicta sunt Fisci.
Thesaurus cujus Dominus ignoratur, est dimidius invenientis (nisi data opera
invenerit) dimidius Domini Soli, sed si Dominus Soli magicis artibus invenerit totus est
fisci;
Feras et pisces in alieno capiens non acquirit hodie.
Fera animalia id est quae hominis manui non assuevere, capiens, non aliter acquirit,
quam quod in iis habet jus retentionis. Nam si ex possessione et e conspectu amiserit,
fiunt occupantis, nisi consuetudinem redeundi habeant.
Venationes, aucupia avium maiorum vulgo edervildtbredt pertinent ad
superioritatem, ut et flumina perennia.
Ad regalia seu jura fisci pertinent: Armandiae, seu Armamentaria, Viae publicae,
flumina Navigabilia, et per quae alia fiunt navigabilia: Portus[,] Ripatica (seu quod
de ponte vel Vectura de ripa in ripam solvitur) Vectigalia, monetae, mulctae, bona
vacantia, quae ut indignis auferuntur (II. 14.), angariae et parangariae seu
praestationes plaustrorum naviumque ad Reipublicae necessitatem, auri argentique fodinae,
salinae.
Capta ex hostibus bello justo (inter duas Respublicas) sunt capientis, nisi quod
immobilia, item apparatus bellicus sunt Reipublicae.
Si res Rei majori cohaeret, domino quoque ejus accedit, ita aedificium, item
implantatum solo, nisi quod scripturae tabula, picturae cedit charta.
1). Si neutra dici potest alteri accessisse, res fit communis.
Insula in flumine nata ejus, est, cujus est flumen.
Flumen alveo mutato praediis priorum accolarum adjicit, quantum priori ripae
adjecit, adjicit quoque quidquid per alluvionem latenter accedit. Exceptio est in
agris limitatis et arcifiniis.
Specificatione res fit specificantis, si prior species interiit, ut reduci non possit.
Traditione (id est possessione rei alterius animo habendi, eo consentiente ut imposterum
habeam) rem acquiro.
In rei alienatione pro alterius praestatione, Dominium non transfertur; nisi
praestatio facta, vel fides de ea habita sit.
Dotis aestimato datae Dominium plenum est apud Maritum.
Res pecunia minoris ab administratore empta, minori acquiritur.
Res in quibus Vectigali fraus facta, cadunt in commissum, seu cedunt Fisco.
Quae fisco acquiruntur, commissi Jure sine traditione acquiruntur.
2). Sine traditione acquiruntur beneficialia et spiritualia. (XI. 4. seqq.)
Qui per modum repraesentationis personae acquirunt, sine possessione apprehensa
acquirunt; ita haeres, socius omnium bonorum, Legatarius, Fiscus.
XIII
CAUSA JURIS IN PERSONAM AD REM
Quando Persona tenetur Ad praestandam aliquam Rem
PRAESTARE TENETUR
Quod quis pollicitus est Reipublicae ob causam justam, vel opus quod coepit.
Votum, seu quod quis pollicitus est DEO, si competenti loco insinuavit.
Subditus quod superior Voluntate irrescindibili jubet.
Ex testamento capiens, quidquid Testator jubet.
Obligor ex Jurejurando alterius, cui Judex detulit, vel ego ipse, adeo ut posteriori
casu, nec perjurii exceptio prosit.
Qui Tutorem idoneum affirmat, tenetur quasi fidejussor. secus alias.
Quod quis promisit acceptanti, praestare debet, ac tunc dicitur conventio.
In conventionibus commutatoriis, nemo tenetur praestare, nisi alter praestare paratus
sit.
9). Pensio Locatori remittenda est, quando usus casu fortuito imminutus, (qui et alias
contigisset). contra X. 13
1). Emptor Arhas datas amittit, Venditor duplicatas restituit, si poenitet. (XV. 12.)
11). Auctor non gratuitus praestabit omne rei vitium vel virtutem non apparentem,
illud si dissimulavit, hanc si simulavit (inter Vitia est et Evictio (XV. 19.), si lis Autori
denunciata quam tamen Uxor de dote non praestat). In electione Emptoris est rem
redhibere (XVI. 29. 32.), et pretium repetere, vel petere aestimationem defectus.
(XVI. 33)
12). Edere quisque tenetur rem alteri, quatenus alterius interest, sua non refert (X. 26.).
Instrumenta publica cuique petenti edenda, quo pertinet Notarii protocollum, Actor
Reo instrumenta edet, etiam ad fundandam Rei intentionem, non Reus Actori, nisi
Fisco.
13). Edere Testimonium jurato, quilibet tenetur[,] excipitur is cujus Testimonio non
c.reditur, item quilibet in Causa criminali familiae, Clericus in causa Laici (nisi veritas
aliter haberi per rei naturam non possit), Confessarius nisi volente confitente;
proxeneta nisi consentiente utraque parte; nisi denique de propria turpitudine.
14). Tutor vel curator (II. 8.) datus administrare tenetur nisi intra 5) dies
allegaverit immunitatem partim ob incongruitatem, partim ob numerum trium tutelarum
et 5 Liberorum, vel occupationem publicam, vel artium professionem et Medicinam.
15). Parens liberis dotem vel propter nuptias donationem debet.
Liberi Parentes, fratres, conjuges sibi invicem alimenta, caeteris in casu necessitatis
Uxori et liberis in potestate existentibus omnino: soluto quoque matrimonio Maritus
vel haeredes Uxori, dote non reddita.
Qui Virginem honestam corrupit, nec ducit: praestabit ei dotem statim, et sumptus
puerperii et alimenta infanti.
Si Actor praesumptionem pro se habeat, et inops sit, tenetur ei reus praestare
alimenta aut Fiscus litis expensas.
Raptor raptam, etiam non coruptam, etiam volentem, etiamsi ducat, dotare debet.
XIV
CAUSA JURIS IN PERSONAM PRAECISE
quando aequivalens praestando non liberatur
1). Reverentiam fidelitas, utramque obedientia continet.
Si obedientia vel fides remissa est, reverentia retenta intelligitur.
Ministris Ecclesiae Reverentia debetur.
Quicunque Usumfructum rei sub fidelitatis conditione (XI. 43) accepit, tenetur ad
servitia etiam militaria Domino, tempore necessitatis.
Qui fidelitatem debet, debet damnum alterius removere, bonum promovere, magis
etiam quam communiter hoc omnibus debet: nempe omnibus hoc in foro tantum
conscientiae, huic et in externo debet; et concurrente bono plurium Domini bonum
praeferet.
Fidelitas debetur pro protectione (seu ex clientela).
Omnes subditi obedientiam debent, id est parere, quantum salvis rebus suis licite
possunt.
Subditi sunt quilibet Magistratui et parentibus ([XIV.]17.) et quibus ii hanc
potestatem delegarunt, Tutoribus, Curatoribus, Praeceptoribus. Uxor etiam
Marito; et hisce modica castigatio commissa est.
Creditor potest Arestare personam cum fugae suspicio est, item cum pacto ad hoc
se obligavit, nisi beneficium competentiae habentem.
1). Qui solvendo non est improbitate sua, creditoribus ad operas pro alimentis tenetur.
Quicunque pro persona aliquid impendit, v.g. expositam alendo, captivam
redimendo, item is cui a parente (ob alimenta) vendita est; retinet eam in potestate
ut servire sibi teneatur, donec pretium restitutum sit. Item qui Christianum hostem
cepit retinet; donec Lytron solvatur.
Qui infidelem cepit, pro Lytro reddere non tenetur, sed habet in pleno Dominio,
seu servum, nisi quod constituit Pius V. Pontifex baptismo eum liberari.
Hominum propriorum in Germania, seu Ascriptitiorum ea conditio est, ut
invito Domino se et sua alio transferre non possint, de caetero liberi.
Ex matre serva vel Ascriptitia natus servus vel Ascriptitius est; non tamen statim
Domini matris, nam si alius est Dominus Patris divident inter se natos, sic tamen ut
quod superest ventri cedat. Ex matre libera natus liber est, ideo Dominus servum vel
Ascriptitium suum a Liberae conjugio retrahere potest.
Nemo se servum vel ascriptitium facere potest, imo nec ullam personae suae iniquam
conditionem inferre, nisi delicto. (XVI. 4).
Omnis personae servitus intelligitur; salvis alimentis.
Patria potestas hodie est, quamdiu Liberi minores sunt, item quamdiu aluntur.
Nisi emancipentur, vel nisi filia nubat. Tunc enim patria potestas extinguitur.
Quemadmodum et filius major, a familia Patris vel alimentis se separans, sui Juris efficitur;
Consistit Patria Potestas et in regenda persona, de qua hic num. 8. et in acquirendo
(VI. 2.) per eam, de quo supra II. 6. 8. Extincta patria potestate, reverentia et
fidelitas, non vero subditio debetur. Matri competit patria potestas post Patrem in
regendo, non vero in acquirendo.
Qui factum praestare non vult, aestimationem non potest, corporis afflictione
cogendus est.
Matrimonialia
II. 15. III. 5. 18. VI. 16. VII. 2. 12. 13 XI. 27. 34. 38. XII. 16. XIII. 14.
si mas et foemina inter se sponsalia de futuro rite contraxerunt, id est sibi invicem
futuram corporis et vitae societatem, seu Matrimonium promiserunt, vel id per
nuptias inierunt, praecise servare debent.
Invalida sunt sponsalia contracta a nondum septenni, nuptiae ab impubere,
utraque inter cognatos in linea recta in infinitum, in collaterali intra 4tum gradum
inclusive (tot autem gradibus duo inter se distare videntur, quot plurimis alter eorum
distat a stipite communi) item inter spiritualiter cognatos, qualis cognatio ex
concilio Tridentino tantum contrahitur inter susceptorem aut baptizantem, et
Baptizatum, ejusque Patrem et Matrem. Item in confirmatione receptum est. Item inter
affines id est inter conjugem, et alterius conjugis cognatos itidem intra 4tum gradum,
ubi tamen conjugibus aequiparantur, qui illicite concubuerunt, nisi quod inter eos in
3tio et 4tu gradu impeditur matrimonium contrahendum, non dirimitur contractum;
item inter me et coguatum sponsae meae pure, de futuro, in linea recta. Nec valent
contracta a professo religionem, vel subdiaconatu aut majori ordine insignito.
2). His casibus dispensatio admitti potest nisi in linea recta, et in primo gradu cognationis,
in secundo difficillime.
Non valet contractus Sponsalium et Nuptiarum inter christianum et infidelem;
raptam, et raptorem, quamdiu in ejus potestate est; eos ex quorum consensu Conjux
alterius prior medio sublatus est, aut qui eo vivente scientes ambo, sibi matrimonium
promiserunt.
Nec valet inter eos, qui sibi debitum reddere non possunt, sic scilicet: ut
exspectato Triennio cohabitationis Matrimonium nullum ab initio fuisse declaretur.
23 Nec valet inter eos quorum alterius Conjux vivit. Ne dirempto quidem matrimonio
priore ex sententia Ecclesiae Romanae. Si tamen matrimonium posterius contractum
sit, et de morte illius non constet, interim sustinetur.
Sponsalia de futuro sola nulla sunt (non etiam Matrimonium) dissensu Parentum;
item per alia praecedentia (V. 28.) sponsalia, nisi praecedentia ob discessum sponsi
in remota loca sponsa invita, item subsequentem fornicationem, Lepram, paralysin,
aliamve turpitudinem vel malum resoluta sint.
Sponsalia de praesenti, Nuptiae, Contractus vel initium matrimouii,
quae omnia idem sunt, aliter hodie contrahi non possunt, quam publice seu coram
Ecclesia; id est praesente Parocho (vel alio Sacerdote de ipsius Parochi vel ordinarii
Licentia) et duobus vel tribus testibus per Verba de praesenti.
Matrimonium quocunque tempore recte contrahitur; solennis Nuptiarum
celebratio a Dominica Adventus usque ad diem Epiphaniae, et a feria 4ta cinerum usque
ad octavam Paschatis inclusive prohibita est.
solvitur matrimonium copula consummatum, quoad Vinculum, id est, ut alteri
Conjugi ad secunda vota transire liceat ex sententia Ecclesiae Romanae, his tantum
casibus: morte, 2. alterius conjugibus infidelibus conversione, altero, vel nullo
modo, vel non sine blasphemia Divini Nominis, et conatu ad mortale peccatum
pertrahendi, cohabitare volente. addunt Protestantes: Adulterio, desertione
malitiosa, quidam crudelitatem aut causas aeque dictis graves addunt.
Non consummatum solvitur, quoad Vinculum altero religionem ingrediente, etiam
invito; sacrum ordinem suscipiente, tantum volente conjuge. Item Pontifice
dispensante, ex iis causis ex quibus separatio Tori conceditur.
separatio Tori etiam in consummato fit ob adulterium, haeresim, saevitiem etc.
XV
EXTINGUITUR JUS ET OBLIGATIO EXCEPTIONIBUS
PEREMPTORIIS
1). Rei (VIII. IX.) et personae interitu (quo pertinet inopia) nisi illi aestimatio, huic
haeres succedat, item rescissione Actus de quibus supra (VI. 23 seqq.), deinde
solutione, remissione, culpa (XI. 3) jus habentis, praescriptione tanquam remissione
vel culpa, a lege praesumta, aut ficta etc.
Solutio alterius liberat et invitum.
Solvi et invito potest (etiam creditori puro in diem) etsi accipere nolit; rei debitae
oblatae et consignatae judiciali depositione contingit liberatio, adeo ut creditor
pignoratitius tali oblatione succedat in Jus prioris (V. 25.). sed debitum totum non pars
tantum offeri debet (IX. 5.). Nisi hodie ob belli calamitates ex novissimo recessu imperii.
Solutum imputandum est in causam duriorem (si bis teneris).
Compensatione debiti liquidi, cum liquido commensurabili, statim ipso jure (XVI.
22.) tollitur obligatio; Nisi quod opponi compensatio non potest deposito, commodato,
alimentis, item ei quod debetur Reipublicae vel Fisco ad publicam Utilitatem, uti
causam Annonae, tributorum, stipendiorum, vectigalium, item pretio Rei a Fisco
emptae, vel frumenti oleive publici pecuniae.
Remissio vel Renunciatio Juris sui acceptata ab alio, regulariter valida est, nisi
in casibus enumeratis supra VI. 12. seqq.
Possessio civilis seu quae praescriptionem parit, amittitur, solo animo in
contrarium acto. Dominium non, nisi et corpore et animo res omittatur.
Novatione quoque Jus tollitur, si quis novum sibi constituit, animo a priore recedendi
expresse declarato.
Tollitur etiam Jus vel Actio concursu alterius ubi notandum: poenalis Actio cum
poenali vel rei persecutoria, item civilis et criminalis copulative, et concurrunt
et cumulari possunt. Duae causae lucrativae concurrunt elective (ita ut una
judicialiter electa altera consumatur) similiter duo Jura incompatibilia, item duae
Rei persecutoriae ex eodem ortae, ne bis idem petatur, vel a ter alterius damno fiat
locupletior. Quae concurrunt elective, illa plane se invicem consumunt; si ex uno
capite obtingat solutio; sed si uno electo cadamus, si quidem ex probabili ignorantia,
regressus ad alterum datur. In omnibus exceptionibus una perempta datur
regressus. Actiones quae concurrunt elective cumulari in libello possunt alternative,
quando incertitudo quaedam subest; exceptiones indistincte.
1). Vidua electione dotalitii (id est fructuum quorundam ex bonis Mariti a tempore
mortis Mariti ad tempus mortis Viduae, qui solent communiter esse de sorte dupla
dotis) ubi id usitatum est, dotem amittit.
Ex Apochae datione, vel Chirographi redditione aut Cancellatione
praesumitur solutio vel remissio.
Ex praesumpta contrahentium mente, qui Arrhas duplicatas restituit (XIII. 1).),
re adhuc integra, seu nullo implemento secuto, a contractu liberatur. (De quo ego
dubito.)
Interdum Lex ob culpam Jus aufert, ita de Bannito supra I. 6. Indigno II. 14. Adde
XI. 3 et 18.
Excommunicatione amittit secularis feudum Ecclesiae; contra banno
Ecclesiasticus amittit feuda, et Regalia secularia.
Feudum amittitur ob gravem infidelitatem seu feloniam (sed ita tantum aperitur
Domino, ut Vasallo delinquente, ejusque descendentibus deficientibus veniat ad
agnatos vel simul investitos). Si Dominus egerit ad privationem, sin minus remisisse
praesumitur, nec haeredibus ejus Actio privatoria (II. 24.) competit. Vasallus etiam de
Vero Crimine, Dominum accusare non potest, nisi laesae majestatis, vel suam
suorumque injuriam persequatur, quo tamen casu in pecuniariis non aget famose. Felonia
quoque videbitur, si se Vasallum contra scientiam neget (aliud si dubitet) si jus suum
quod in feudo habet, in alium cum effectu transferat (aliud si exercitium) vel
deterioret rem feudalem, quae et in Emphyteusi locum habent. Si eum quem in
potestate habet, quantum in se est, non retineat ab injuria domino inferenda, si cum
Domini Uxore turpiter luserit, eam quae in domo Domini et familia ejus simul est,
stupraverit; si successor vel a successore intra annum et Mensem investituram petere
neglexerit. Si eum qui Domini Vasallus est, vel futurus est, occiderit, vel alias ad
serviendum inutilem dolo reddiderit, quo posteriore casu, et aliis, quibus non in
Dominum sed alium commissum, uti incestu, adulterio, Paricidio, uti Doctores putant,
feudum agnatis cedit. Ob Canonem non solutum Emphyteusis Ecclesiastica
amittitur biennio[,] alia Triennio.
Tam feudo, quam Emphyteusi amissis sine malitia, repeti meliorationes possunt,
alias non possunt. (X. 23.)
Amittit Jus suum, qui per Vim a debitore aufert, etsi quidam id hodie abrogatum
dicant.
Domino fundum negligenti, nec colenti, Magistratus aufferre potest.
Si Fiscus rem mihi vendidit, ab Evictione (XVI. 32.) tutus sum, quia omne in eam
jus reale extinguitur.
2). Si qui aliter commode citari nequit, edictaliter in trium Dominorum locis celebribus
vicinis edicto publice affixo, sub poena amissionis citatus non compareat, sententia
declaratoria amittit suum jus.
XVI
PRAESCRIPTIONE TEMPORALI
Extinguitur Jus et Obligatio
Praescribi non potest res, in quam Jus non cadit (v.g. Jus nulli obediendi, Libertas
omnimoda a Decimis, tributis) de quo supra VIII.
Item mera facultas nisi a tempore contradictionis et subsecutae conniventiae,
quia tunc inducitur possessio (XI. 5.). Mera facultas est Jus aliquid agendi
in rem, in quam praeter me nemo jus habet, seu vel per merum membrorum
motum, vel in re a nullo possessa[,] v.g. in aëre, mari. Ibi ego non faciendo meum Jus
in aeternum non amitto, nec faciendo me ad imposterum quoque faciendum obstringo,
nisi postquam alter imperavit, ut facerem, vel ne facerem, et ego parui. Et hoc hactenus
a nullo, quod sciam, recte explicatum est. Ideo Jus offerendi, reluendi[,] protimiseos
etc. falso dicuntur merae facultatis. Quae merae facultatis sunt ipso jure possidentur.
3 Neque incipit neque currit praescriptio minor tricennali contra rem furtivam,
vi possessam aliamque lege vel Testamento alienari prohibitam.
Suspenditur praescriptio tricennali minor tempore minorennitatis, et in fundo
dotali tempore constantis matrimonii. Tricennalis vel major tempore pupillaris
aetatis, captivitatis, sedis vacantis Ecclesiae, absentiae, in negotio publico
vel Principis, et in effectu quoque ope restitutionis tempore minorennitatis
ejus, contra quem praescribitur.
Praescriptio Tricennali minor incipit tantum a scientiae tempore, deinde vero currit,
etiam contra successorem ignorantem.
Praescribit is omnis et solus, qui bona Fide (nisi XVI. 13.) (id est opinione Domini)
tempore legitimo, continuo possidet.
Haeredi ita nocet mala fides, ut nec a se incipere possit computationem, nisi vel
alia causa vel praescriptione immemoriali superveniente, secus in aliis successoribus.
8). Etiamsi in mala fide sim contra alium (quem Dominum puto) sufficit contra te, quod
sim in bona contra te.
9). Non dubitatio sed probabilitatis opinio de domino alio inducit malam fidem.
1). Quidam lapsu decennii praesumunt prioris malae fidei oblivionem, et hinc de novo
computant.
11). In praescriptione Tricennali minore titulo opus est, Titulus est causa possessionis,
acquirendo dominio sua natura sufficiens (XII.) v.g. Emptio, donatio, inventio.
12). In servitutibus scientia et patientia Domini pro titulo est.
13 Bona Fides praesumitur in minore Tricennali ex Titulo; in Tricennali et majori ex
Lapsu temporis, quae est praesumptio Juris. In immemoriali est praesumptio Juris,
et de Jure, et fingitur bona fides etsi contrarium probetur.
Alienante malae fidei possessore, res etiam bona fide et titulo accepta 3) demum
Annis praescribitur.
Alius mihi praescribere potest, si in bona fide est, etsi ego sciam rem alienam esse;
modo nesciam eum mihi praescribere.
Ad conficiendum tempus Authores conjunguntur.
In causa individua unius praescriptio alteri prodest.
Successor Universalis (nisi Ecclesia) ex defuncti, singularis ex suo tempore praescribit.
Tempus regulariter hic non utile, sed continuum est; tempore tamen belli et ubi
Judicia cessarunt, Praescriptio nisi immemorialis non currit.
2). Coeptus dies praescribenti habetur pro completo in praescriptione juris realis, in
personali currit de momento in momentum.
Actio non ante praescribi incipit, quam institui valide potest.
Quod per modum Actionis oppositum, praescriptum esset; id per modum exceptionis
aliam actionem impugnans, illi coaevum est. V.g. Debitum compensat aliud debitum,
inter cujus ortum et occasum praescriptum est.
Interrumpitur praescriptio possessione involuntarie amissa. (XVI. 16.)
Item citatione hodie, sed ita ut in pendenti sit, nam si sententia absolutoria
sequatur],] nulla interruptio facta intelligitur.
Si per citationem interrumpens litem ad finem non deduxit, redintegratur
praescriptio et de novo computatur a Die litigii ultimo, sed ita ut quadragenaria opus sit.
Praescriptionis effectus est hodie ut indistincte Dominium prioris tollat, et ita
possidenti rem jam nullius existentem adjiciat. Quod et analogice in dominio
obligationis intelligi potest.
Idque adeo procedit, ut qui rem praescripsit decennio (v. g. bonae fidei Possessor
fructus naturales extantes imo et consumptos) etiam ante Tricennium elapsum actione
personali, quasi factus locupletior conveniri non possit.
Praescribuntur
28). 3) Dies seu Mensis: exceptioni (34. 38.) non numeratae pecuniae contra Apocham,
quatenus onus probandi transfert in producentem. Vectigali (37.) non soluto, contra
publicanos.
2 Menses: Juri redhibendi, sine causa Emptori reservato per pactum: Juri
protimiseos Domini directi a tempore denunciatae alienationis rei Emphyteuticae (XI. 16.)
si voluntatem emendi non declaret.
3). 3 Menses: Exceptioni non numeratae dotis si matrimonium (33) biennio duravit
(sin minus, Annus).
4 Menses: Dominio socii in re communi moram facientis in sumptibus refectionis
socio cum Usuris restituendis. Juri praesentandi ad Laicum pertinenti, quoad hunc
casum, seu ea vice.
Semestre: Juri praesentandi ad clericum pertinenti, juri conferendi inferioris,
quatenus devolvitur ad superiorem, Juri evincendi rem suam a fisco in tertium translatam
(XV. 19.). Juri in agrum (XV. 18.) a Domino desertum et neglectum ab alio occupatum,
et cultum. Juri rem ob Vitium redhibendi.
Annus (XVI. 3).): Actioni quanto minoris res alienata vitiosa fuit; restitutioni in
integrum quam absens Reipublicae causa petere potest contra praescriptionem
Tricennali minorem se praesente coeptam et absente continuatam. Exceptioni non
numeratae dotis, si matrimonium non biennio duravit (3).); Juri retractus gentilitii et
Legalis; uti quod in Venditis bonis Debitoris Cognatus extraneo, creditor cognato,
creditori alius creditor in majorem summam praefertur. Ut et Juri retractus Agnatorum
propriorum, si feudum nondum apertum; commodo rescripti si dolo vel negligentia
non usus es..
Biennium: Actioni injuriarum verbalium, Actioni de dolo qua famosa; Exceptioni
non numeratae pecuniae contra chirographum; Juri mulieris revocandi rem ad Dotem,
vel donationem propter nuptias pertiuentem consensu suo alienatam, si scilicet in
biennio in Consensu perseveravit.
Triennium: Juri in rebus mobilibus etiam Ecclesiae competenti, Juri Liberorum
recuperandi haereditatem paternam, repudiatam, re integra seu bonis nondum distractis. Qui
pensionem annuam tribus Annis proximis continuis solvit, praesumitur retro solvisse.
Quadriennium: petendae in integrum restitutioni, Juri Fisci in bona vacantia vel
commissa nunciata nondum incorporata. Actioni contra Fiscum, et rem Principis
privatam, qui rem meam possidet, vel transferendo in alium (quippe contra quem
Evictio mihi non competit) possidere desiit; revocationi, alienatorum in fraudem
creditorum titulo oneroso.
Quinquennium: quaestioni de statu seu libertate vel ingenuitate defunctorun1,
Querelae inofficiosi Testamenti (non tamen actioni ad supplementum legitimae, quae
3) Annis durat) revocationi rerum minoris sine decreto alienatarum, Accusationi et
inquisitioni (39.) criminis adulterii et peculatus; Actioni fisci de Vectigalibus (28.)
interceptis vel suppressis, Juri creditorum petendi separationem bonorum haeredis
et haereditatis (II. 13).
Decennium: Juri in rebus immobilibus competenti inter praesentes, id est in eadem
provincia domicilium habentes (Vicemiium inter absentes) quod dicitur longum
tempus. Exceptioni non numeratae dotis, ita ut ea opponi non possit, si matrimonium
tamdiu duravit; Juri nundinarum impetratarum non exercitarum, imo omni
privilegio, quando quis dolo vel negligentia eo non utitur; domicilio acquirendo (XVI. 1).).
Vicennium: (§. 38.) Accusationi (37.) vel inquisitioni Criminali; Juri Domini in
servum in possessione libertatis existentem; Juri Fisci in ea, quae in commissum
cecidere, nec nunciata sunt; restitutioni in integrum ob errorem Calculi.
4). Tricennium (seu Longissimum tempus): Actioni personali, feudali; Juri retractus
agnatorum in feudo non aperto, si alienatum in extraneum; petitioni haereditatis;
revocationi alienatorum in fraudem creditorum (vel alias illicite) titulo lucroso, etiam
libertati personali (quatenus qui 3) Annis quasi Colonus detentus est, liber quidem
manet, sed praecise tenetur in fundo colendo permanere; imo nec ab alio domino potest
avocari) omni denique Juri quod tamdiu non exercetur (nisi in sequentibus exceptis)
imo et secundum quosdam iis quibus alias immemoriali tantum tempore praescribitur
(v.g. discontinuis) quando Titulus probari potest, item quando intercessit
contradictio.
Anni quadraginta: Actioni Hypothecariae[,] Juri Ecclesiae, Principis, privato,
piae causae, civitatis et fisci, in iis quae semel Fisco incorporata fuere (XVI. 25. 27.).
Anni 5): Repetitioni ejus quod Lusu amissum ultra modum lege concessum.
Nonaginta Anni: juri Liberorum in petenda haereditate paterna ex traditis
Doctorum.
Centum Anni: Juri Ecclesiae Romanae, quatenus particula.ris est; Ususfructus
personae immortali relictus 1)o Annis tanquam maximo vitae spatio extinguitur.