Elementa Juris naturalis

H. Grot. proleg. introducit Carneadem asserentem justitiam aut nullam aut summam esse stultitiam, qvoniam sibi noceat alienis commodis consulens. Grotius negat stultum esse alienis commodis suo damno consulere. Ego non dubito qvin hoc stultum sit, adeo ut nisi hoc sit stultum nihil sit stultum. Qvid est enim obsecro stultitia nisi negligentia (nam et qvi ignorat, negligit; et qvi scit nec in agendo adhibet) propriae utilitatis. Rectius Cicero negat utilitatem ab honestate sejungi debere. H. Grot. prolegom. Iustum est qvod convenit naturae humanae, ei autem congruit societatis custodia. Qvia et peculiare ei instrumentum datum, sermo. H. Grot. prolegom. Iustum fore, qvod societatis conservandae interest, etiamsi nullus esset DEUS. Hoc assentiri non possum, generaliter esset tamen aliqvid justum nullo dato DEO. Nam morte sua redimere salutem patriae, stultum est si nullum est praemium sperandum ultra mortem. Est enim suo damno alienae utilitatis causam esse. Id si sciens facias stultum est, maxime si damnum magnum sit. Damnum autem inter maxima, si nulla est vita post hanc vitam, est mors. Maximum autem damnum alienae utilitatis causa subire stultum est. Nihil autem stultum justum est. Nec refert qvod qvi sapientes habentur, qvi laudati sunt publice, qvi statuis donati, vitam suam patriae impenderunt, interesset enim Reipublicae, etiamsi nullus esset DEUS, homines sic credere, id est stultos esse publico bono. Qvemadmodum etsi nullus esset DEUS, interesset tamen Reipublicae eum esse credi. Qvod ergo Curtius, si vera est fama, in hiatum desiliit obstruendae pestilentis exhalationis causa, aut credidit proficisci se in locum anima sua, qvi hanc corporis jacturam pensaret, et prudenter egit (etsi potuit evenire, ut falleretur, sed inevitabiliter, qvod est non imprudentem esse sed infelicem, tametsi sint qvi negent providentiam DEI pati posse ut qvisqvam prudens sit infelix), aut aliqvot dierum licentiam et saginationem, qvam ei nonnulli imputant, reliqvae vitae praetulit, qvod est stultum Idem dicendum est, si futuram nominis immortalitatem falsa qvadam imaginariae aeternitatis opinione praeceptam, et exiguo tempore inebriatae menti in immensum exaggeratam dignam credidit qvae sic emeretur. Neqve enim gloria futura nisi praesens bonum est desituris. Et pone Achillem nec per somnium cogitasse de Homero aut Homeri simili laudatore, certum est, nihilo eum Homeri laudibus factum beatiorem, nisi aliqvis ei sensus superfuit ultra mortem. Et Vaninus homo sceleratissimus, sed ex hypothesi pessima recte ratiocinatus observat laudes suas, si qvas meriturus sit, non magis ad se pertinere, qvam qvendam alium Iul. Caesarem Vaninum Siculum, cum ipse esset Neapolitanus. Qvanqvam rursus fateor esse stultum sed felicem qvi qvod bono deest possit imaginatione fortuita supplere (nam si consulto potest nihil est prudentius, nihil artificiosius). Felices errore suo. Qvare si fingatur nullus est DEUS nihil amplius justum erit, qvam qvod svadet Thomas Hobbes in libro de Cive. Idem ab accuratissimo Conringio est egregie observatum. Grot. prolegom. Si qvi verae justitiae sacerdotes, inqvit, naturalis et perpetuae jurisprudentiae partes tractandas susciperent, semotis iis qvae ex voluntate. libera ortum habent, alius qvidem de Legibus, alius de Tributis, alius de judicum offieio, alius de voluntatum conjectura, alius de factorum facienda fide, posset deinde ex omnibus partibus collectis corpus confiei. Nos certe qvam Viam ineundam censeremus reipsa potius qvam verbis ostendimus in hoc opere qvod partem jurisprudentiae nobilissimam continet. Notabilis est hic Grotii locus et laudabili modestia respuens qvae nunc ei Encomiastae immoderati tribuunt juris naturae et gentium Elementa tradidisse. Cum tamen pleraqve sint obiter delibata qvatenus bellorum materia esse possunt; perinde ac si qvi de Iudiciis scribunt, cum actiones obiter exponunt, Iurisprudentiam universam complexi dicantur. Grotium in prolegom. miror Pandectarum Aerodii, libri profecto insignis nullam fecisse mentionem. Malim non novisse, qvam conscium et usum, qvi potuisset enim tunc aliter, maligne praeteriisse. Florentinus IurisConsultus in l. ut vim. D. de Iust. et Iur. cum qvandam inter nos cognationem natura constituerit conseqvens hominem homini insidiari nefas esse. Cognationis ambigua vox est, vel enim significat similitudinem, vel derivationem. Utraqve potest aliqvid ad vim hominis in hominem reprimendam. Illa, qvia similibus compatimur, ob imaginem mali nostri malis eorum cohaerentem; derivatio continet affectum qvendam teneriorem, identitatis qvo similitudo acuitur. Hobbes contra Grotium negat jus esse qvicqvid sapientioribus aut pluribus placuerit. Ita est, facit tamen juris praesumtionem. At qvis judicabitur sapientior. Hoc vero dignoscere non difficile. Qvanqvam fatear in juris qvaestionibus homini sapienti non magis respiciendas aliorum sententias, qvam Geometram autoritas Archimedis movet qvia ipse per se omnia computare potest. Habet tamen hunc usum aliorum autoritas qvod nobis praelaboravit et materiam jam praeparavit et monstravit etiam ubi Iustum est lucrum meum cum non lucro alieno (über: non-damnum) indemnitas non-damnum meum cum damno alieno necessitas mea cum jactura alienae Injustum est lucrum meum cum damno alieno non-damnum meum cum jactura necessitatis alienae nihil meum cum non lucro alieno. Lucrum voco hic omnem boni absentis positivi acqvisitionem, aut mali praesentis positivi amotionem. Damnum voco omnem boni praesentis positivi remotionem, aut mali absentis positivi adventum. Indemnitatem damni evitationem. Necessitatem miseriae evitationem. Miseriam statum illum, in qvo aggregatum malorum praeponderat aggregato bonorum. Qvam praeponderationem saepe unius magni mali accessio dare potest. Ut ergo justitia sit animus nemini sine necessitate damnosus, sed addendum adhuc est aliqvid. Nimirum justus non tantum non nocere alteri debet, sine necessitatesua, sed et juvare alterum, primum cum sine miseria sua miseriam alterius redimere potest, deinde cum sine cessatione lucri sui damnum alterius redimere potest, tertio cum sine cessatione lucri sui alteri lucrum qvaerere potest. Nam ut lucri sui cessatione damnum alterius redimat, non puto imperari. Nisi inter veros amicos, qvorum omnia sunt communia usqve ad miseriam. Id est ut amicus amici causa id est sua, omnia faciat praeter miseriam suam. Qvia et alter rursus facit. Ut adeo amicus etiam damno suo minore lucrum alteri majus procuraturus sit, qvia hoc faceret sibi. Et si qvis hoc egit altero consentiente, debet illi alter tantundem, aut damni, imo et lucri cessantis restitutione . Culpae poena esse debet. Qvi sciens nocet sine necessitate in eum est jus belli. Sunt autem hi gradus: qvi sciens sine bono alio suo nocet aut nocere conatur saluti meae, proximus gradus est si qvis sciens sine bono alio suo ostendat se qvaerere damnum meum, tertius gradus est si ostendat sine bono suo se qvaerere non lucrum meum (Qvibus omnibus casibus sine bono suo qvaerit malum meum). Qvae jam jura horum bellorum? Seqvuntur casus, qvibus aliqvis sciens propter bonum suum alteri damnum dat. Et qvidem vel propter lucrum cessans nocere saluti conatur, vel propter damnum emergens nocere saluti conatur, vel propter necessitatem suam nocere alienae conatur. Aut conatur tantum simplex damnum dare lucri sui causa. Nam damni sui causa etsi minoris potest nisi sit amicitia. Seqvuntur casus qvibus aliqvis ex culpa alteri damnum dat, nam hic lucri impedimentum non curatur, sed tantum si vel saluti vel bonis simpliciter damnum dare conetur, id est daturus sit nisi casus interveniat, seu faciat qvod in se est. Tenetur autem talis 1.) probare qvantum potest innocentiam suam, 2.) cavere de futura attentione. Imo si probare exc sationem non possit, vel saltem non reddere verisimilem, tenetur cavere de futura bona voluntate, uti is qvi dolo damnum dedit. An ultra ad poenam aliqvam tenetur qvemadmodum et is qvi sciens damnum dedit, puto distingvendum. Nam aut cavere non potest bonis nostris, et tunc licet ei tantum mali dare, ut saltem memoria eius impediat eum a porro nocendo. Si vero saluti nostrae periculum ab eo immineat, licebit cavere uti optime possumus, id est e medio tollere. Si vero cavere possit bonis nostris sine malo suo, tunc addendum est ei aliqvid mali aliorum causa, ne et ipsi noceant nobis, si videant noceri nobis impune posse, nec aliud expectandum esse, nisi ut imposterum non noceas qvod jam tum evenit si nunc qviescas. In aestimandis autem salutis periculis licet esse scrupulosissimum, in aestimandis aliis remissiorem esse decet. Et hoc est scil. verum ius belli. Porro major poena imponenda est nocenti sine bono suo, qvam nocenti propter bonum suum. Tanta autem debet esse poena qvanta ad absterrendum et ipsum si aliter cavere neqveat, aut alios sufficere potest. Unde etsi qvis caveat cum aliqvo malo suo non tamen sufficiente addi potest aliqvid. Iustitia est prudentia in aliis juvandis aut laedendis. Qvanqvam si qvis prudentiam violasse dicatur in aliis nimium amandis non dicitur injustus. Ut ergo justus sit, qvi prudenter aliorum malum qvaerit aut bonum non qvaerit. Ut ergo nomen justitiae ex usu vulgi non satis respondeat virtuti in medio positae inter duos affectus amorem et odium aliorum. DEUS justus est, etsi nullas harum regularum observet, qvia uihilominus prudens est, nisi forte ei placeat homines se amare. Sed hoc ei qvodammodo placet qvodammodo non placet, habet enim aliud principium harmoniam universalem. Sed pergamus: Si qvis sit tam potens ut aliorum iras non habeat cur vereatur, nisi laude seu bona de se opinione delectetur, non habebit ex prudentia causam cur justus sit Sed hac qvilibet delectabitur, qvia omnis sapiens delectabitur pulchritudine seu harmonia. Sed ita tamen ut penset inter se istam ex harmonia voluptatem, et damnum suum Doctrina de Iusto et doctrina de officiis eadem est, scilicet qvid persona a persona cum ratione desiderare possit, cum ratione, id est ut et desiderantis et rogati intersit nullo tamen respectu habito utilitatis rogati, nisi ut vel ostendatur ei non nocere bonum meum, vel ostendatur ei nocere malum meum. Non ut ostendatur ei prodesse bonum meum, vel ut ostendatur ei non prodesse malum meum. Vel potius solum ut ostendatur ei nocere malum meum, non alioqvin forte per accidens sed per se. Id est, dum me aut alios, si ego non possim, ad poenam repetendam incitabit, aut me vel alios ad praemium referendum. Ut ergo tandem Iustitia sit prudentia, qva non nocemus aliis poenae, prosumus praemii causa. Nam aliae rationes nihil ad justitiam, DEUS autem ipse est praemium sibi. Generaliter: Iustitia est prudentia in efficiendo aliorum bono aut non efficiendo malo boni sui hac animi declaratione efficiendi, aut mali sui non efficiendi (id est praemii asseqvendi aut poenae vitandae) causa. Est autem poena malum passionis pro malo actionis. Praemium bonum passionis pro bono actionis. Seu voluptas propria ab aliis procurata pro prudenter tentata aliena. Poena Dolor proprius ab aliis procuratus pro imprudenter tentato alieno. Potest pro dolore et voluptate substitui bonum et malum. Redeamus in circulum Seqvuntur casus qvibus aliqvis alteri nocet sine dolo pariter et culpa, et vel damnum dat, nam si lucrum intercipit, nihil ad rem pertinet cum nec sciens puniatur; vel miseriam affert. Priore casu inter damnum dandum, impedire licet etiam cum ipsius damno non cum miseria tamen, post damnum datum nullo modo tenetur, nisi ad reparationem sine damno suo. An vero ad hanc etiam cogi potest? Ita puto posse, ne infelicitas utriusqve aut mihi aut illi noceat, sed an etiam tenebitur ad reparationem cum damno suo? An dividenda saltem res erit ut alter ferat damnum alter lucrum, an ad nihil tenetur. Si rem accurate expendas, ad qverelas tollendas et obliquos intuitus, schehle augen, animumqve aversum, nam qvi nobis etiam sine sua culpa damnum dedit, cogimur inviti egisse, aeqvum erit, ut dividamus damnum, ita uterqve se alteri infelicitate nocuisse et sibi nocitum cogitans, redibunt in gratiam. Qvia aeqve. alter habet cur qveratur de re mea sibi objecta, qvam ego de eo in rem meam incurrente, si culpa utrinqve absit. Qvae qvod absit docendum ab eo qvi damnum dat, nisi habeat praesumtionem juris. Et hoc est onus qvo gravatur in tali casu uterqve alteri. Maxime tamen is in cuius re est motus, seu qvi cujusve res est aggressor. Nam alioqvin non puto simpliciter ideo teneri me qvia aries tuus a meo aggressore occisus est, nisi ad dimidium arietis, ad qvod tenebor etsi meus se defendendo occiderit tuum, modo inqvam culpa abest. Idem de servis nostris judicandum puto. Ut qvod ille tibi damnum dedit culpa sua, sine mea, eius ego debeam tibi partem tantum. Sed tamen a servo tibi castigationem qvanta mihi non damnosa est praeterea debeo, pro portione delicti, si modo non casu nocuit. Hinc noxae deditio introducta, ut tute eum pro arbitrio castiges. Etsi ea res sola non sufficiat, ut qvod Romani Numantinis Hostilium Mancinum dedidere, opus est et damni pro dimidia parte reparatione. In rem autem qvae damnum dedit dabitur ius retentionis. An et ius hypothecae, etsi non teneam? Ita sane, nisi ei juri expresse renuntiem. Nam etsi tibi reddam, fiducia tamen reparationis tibi reddere intelligor, et qvasi credo. Qvid vero de jure reali, id est re mea aut in qvam habeo ius hypothecae, an et qvomodo a tertio peti potest. An absolute, ita ut ei non restituam damnum suum, forte si rem sine culpa sua a fure emit, vel ignorante. Et non puto, nec video qva de causa, potius si culpa mea fuerit in amittendo, reddere ei omnia sua debeo, recepta re mea, dedi enim ei damnum culpa mea. Igitur habeo ius reale seu in ipsam rem praecise, modo alteri non noceatur, potest enim fieri ut ego habeam in re pretium affectionis, qvod mihi auferendum non est, et alterum sufficit extra damnum esse, ut et ego sim. Si ipse sit in culpa solus feret damnum, aliud sc. si rem a fure sciens non animo retinendi, sed mihi servandi, aut etiam nullo emit, et rem alioqvi non eram servaturus, communicandum est damnum. In genere qvoties in altero est animus sibi habendi, aut etiam rei perditio culpa facta, cum scire potuit istum esse furem. Nisi sit res qvae servando servari non potest, item res cuius nullum potest esse pretium affectionis, qvalia sunt liqvidapure homogenea, seu rcs fungibiles. Si perdidit rem meam culpa aliqvis, qvaeritur an teneatur etiam ad pretium affectionis verum tamen, seu ad pretium mihi particulare, non commune. Putem non teneri, qvia culpa est non providere damnum, non potuit autem providere nisi damnum commune, nec somniare de re pretium valde magnum, alioqvi magis cavisset. At qvi sciens nocet, tenetur de pretio aestimationis. Qvid de rei fructibus. Putem distingvendum, si illi fructus etiam apud me producendi erant in individuo mihi deberi individuum, si alii forte erant probabiliter producendi, sed aeqvipollentes, concurrere me ad pretium. Si non erant producendi, forte is qvi habuit rem meliorem reddidit, ad illos me plane non concurrere, sed in rei repetitione eorum pretium deducendum, id est efficiendum ut aeqvale sit damnum et lucrum. Si qvid ego specificem in re aliena ignorans, tunc et mihi ius erit in individuum, si qva in re meliorem fecerim. Et si in materia ipsa non sit pretium affectionis, ut si ego in tua charta scribam, utiqve cedet charta tua rei meae. Sin in utroqve ipsum pretium affectionis aestimetur, sed an is retinebit cui prius est ius affectionis, an cui maius. Puto ei qvi maius, sin par ei qvi prius. Neqve enim potest sic dici, ut ei qvi prius, si aeqvalia, ei qvi maius, si aeqvidiuturna. Ei cui magis est magis qvam qvi prius vel contra, si neqve aeqvalia neqve aeqvidiuturna, qvia non possunt in se invicem duci. Adde qvod sola damni ratio habenda est. Si tamen aeqvale sit damnum, putem priorem praeferri. Qvia excessus sui est huic ius retentionis. Et caeteris paribus prior tempore potior jure. Hoc ipso qvia caeteris paribus omnia sunt restituenda in statum priorem. Haec de jure reali in Rep. Romana paulo aliter constituta sunt, ut scilicet dominus rem suam reciperet sine detractione, emtor infelix haberet regressum ad venditorem. Non omnino male, si modo regressus haberi possit, qvanqvam mero jure debeat regressus communis esse utriqve, male tamen si Emtori regressus inopia aut absentia eius a qvo habet elidatur. Respublica igitur qvae has leges condidit, debet Emtorem indemnem praestare. Ita enim aeqvum est. Si plures concurrant autores, si res per plurium manus eat, communicandum inter omnes damnum est, neqve enim video qvo jure qvi ultimus est prae caeteris infelix esse debeat. Cum juris sit, ut homines qvam minimum a fortuna pendeant. Illud adhuc qvaerendum est, an hoc ut qvi mihi damnum sine culpa dedit, reparet, sit meri juris, ita ut exigere etiam per vim possim. Et puto, qvia ille se solum casibus communibus fortunae exemtum postulat. Cum enim fortuna sit qvasi hostis cum qvo nobis belligerandum est, iniqvum est unum solum extra aleae jactum esse velle. Qvemadmodum ingruente in civitatem bello iniqvum est esse qvi domi desides neqve pugnare ipsi, neqve aliqvid conferre veliut. Hactenus qvando qvis sine culpa sua alteri dammum dat. Nunc qvando qvis sine culpa sua alterius saluti periculum intentat, tunc repelli potest etiam cum pernicie sua. Sed si semel me in eum statum dejecit in qvo miser sim, puta me qvis invitus vel culpa sua, vel etiam sine culpa veneno infecit, ut jam morturus sim, in eo casu, si ponatur nullus esse DEUS, nec vita post hanc vitam, licet mihi qvod libet, qvasi desperato, nec qvisqvam prudens aliud contra me potest, qvam mihi exitum accelerare, si videat me in omnes ferri. Sed si ferar tantum in eum qvi sine culpa nocuit, vel etiam culpa sed in miseriam usqve, credo etiam tunc alios prudentes ei succursuros. Si tamen ferar in eum non usqve ad miseriam, credo omnes prudentes mihi succursuros, ut exigam ab eo qvantum solatii sine sua miseria mihi dare potest. Caeterum is qvi ita felix miser est, ut nemo ei amplius nocere possit, qvidvis facere jure potest Sed is casus non datur, praeterqvam in DEO summe felice, nam summe miser non datur. Ego vero hoc loco non curo qvid detur aut non detur, sed abstracte ratiocinor. Haec sunt qvae persona per vim ab alia exigere potest sans faire tort aux sages, sine metu offensarum viri prudentis, saltem displicentiae. Nam etiam si qvis daretur inoccidibilis gigas, cui nec venena nocerent, nec cutis tormento perforari posset, nemo tamen erit, qvi neget eum agere injuste, id est dysarmonice, ita ut actiones eius erga alios prudenti placere non possint. Nisi haec si lucrum suum qvaerat cum aliorum damno, dummodo non cum miseria. Sed de hoc amplius cogitandum. An non qvaesiturus sit etiam cum aliorum miseria. Qvotusqvisqve est hominum qvi non bestiis sensum qvendam tribuat, et ratiocinationem qvandam, fere ut infanti, qvi cogitare non loqvi potest, nec tamen verentur illi minimi lucri sui causa bestias miseras facere, idqve vix qvisqvam ab omni aevo injustitiae accusavit demtis paucis Pythagoreis, gulae nostrae causa bestias occidere, scilicet qvia non metuimus ne ideo magis in nos conspirent. Sed notandum est esse et aliam rationem. Qvod scilicet si extra metum simus (nam cura salutis praeponenda est curae laudis, non ponebat enim rumores ante salutem, unde Tyranni dum salvi sint parum illud curant, in odio esse: dicunt enim oderint dum metuant) qvaerimus omnes laudem. Idqve nemo sapiens non qvaerit, qvia harmrmoniam qvaerit. Harmoniae autem velut Echo qvoddam et reflexio et duplicatio est laus. Si DEUS non haberet in mundo Creaturas rationales, haberet eandem harmoniam, sed solum demta Echo, eandem pulchritudinem solum demta reflexione et refractione seu multiplicatura. Unde DEI sapientia exigebat Creaturas rationales, in qvibus se res multiplicarent. Ut una mens esset qvasi mundus qvidam in speculo, aut dioptra, vel qvolibet puncto radiorum visualium collectivo. Igitur qvae putamus aestimare bene maleve nostra posse, eis si prudentes sumus, satisfacimus. Is igitur potentissimus seu inviolabilis qvaeret fateor bonum summum qvantum haberi potest, sed tamen qvantum possibile est, imo qvia possibile est sine dolore alieno justo, id est qvem non ipsi sua conscientia et judicium aliorum in se refundat. Et sane saepe indignamur servulos nostros male de qvadam actione sentire, etsi sciamus non ausuros eos unqvam dicere. Haec ipsa ergo displicentia aliorum nobis dolet. Naturali qvadam inclinatione mentis amore aliorum et pulchritudine suae, delectantis. Fateor haec saepe aliis affectibus obnubilari, non ideo minus tamen imprudenter acta erunt. Verumne hoc? arma tenenti Omnia dat qvi justa negat. Sane verum est, non diutius dare omnia, qvam qvamdiu negat justa, nam qvamprimum aut prostratus aut victus est, cessat ius in majora, qvam qvae debentur, pugna suum finem cum jacet hostis habet. Sed et hoc ipsum dubites; an qvi justa negat omnia det. Finge te mihi centum debere, si aliter qvam vi te cogere possum, prudenter a vi abstineo, non necessario tamen nisi sit superior aliqvis qvi nos cogat. Imo forte et aliorum intererit, vim non adhiberi, dum res aliter terminari potest, etsi nullus sit superior. Ergo tu qvidem nullo jure repugnabis, alii te jure defendent, sed non alio qvam ut rem mihi aliter praestent, imo et cautionem, id est ut te in ordinem redigant, nolo enim ego me contemtum. Etsi caetera omnia obtineam, obtinenda est tamen et voluptas par dolori ex laesione. Nam in genere qvicunqve parati sunt mihi praestare qvae ab alio jure desidero, recte impedire vim meam possunt. Deinde si vis adhibenda est, opus est rursus multis utiqve Temperamentis. Nam si pro rei alicuius obtentione aut retentione pugno, non est aliqvid agendum, unde miseria seqvatur. Per exemplum si duo rustici de certa re litigent, si capillos mutuo involent et evellant, si se plagis invicem dedolent, sed et si tum tu destruis rem meam, ego tuam, nulla violentia in corpus, hactenus moderatum est bellum. At cum miseria alterius qvaeritur, internecinum. Unde qvi primus inter mutuas depalmationes cultrum aut gladium eduxit communi consensu reus habetur. Ac talis est pugna inter duos principes, ubi capillos tantum mutuo involant, id est subditos inter se committunt, ipsi domi tantum non amici. Sed et inter Respp. est simile qviddam, si qva in bello officia exhibeantur, nec pugnctur, nisi ubi occurrunt sibi armati. Unde rursus conseqvitur injuste agere, qvi primus cum paribus potest armis vim propulsare, imparibus utitur; unde injuste utiqve egit qvi primus arma letalia induxit, cum posset aliis pugnari, injustius, qvi primus missilia, qvae jam minus caveri possunt. Adhuc magis qvi occulta, et qvae difficilius caveri possunt, ut qvi primus sine denuniatione arma intulit, qvi primus incendiariis veneficisqve grassari in hostem sibi permisit. Item qvae nocentiora sunt, nec vincunt tantum, sed et perdunt, ut sagittae venenatae. Haec omnia injuste incipiuntur, nisi cum periculum est, ne aliter satius non constet. Unde in eum qvi hac in parte peccat, jus poenae aliis est, etsi ei causa belli sit justa dummodo et pars adversa puuiri tentetur. Sed qvo jure se alii miscent damno non sibi illato; qvia ad exemplum res pertinet, et ad communem securitatem. Porro si qvis homo aut Concilium ita fortis sit, ut praestare omnibus securitatem possit, imo felicem reddere, is jure alios cogere potest, et ab omnibus juvari debet ad communem felicitatem. Aut potius qvicunqve tam fortes sunt ut extra controversiam futuri sint victores, recte adigunt alios ad id qvod praestare vicissim possunt, id est faciendum qvicqvid in se est ad bonum universorum. Sed haec altius repetenda. Qvaero an ius mihi sit lucrum unius impedire, ut procuretur alterius. Puto licere, qvia et meae utilitatis causa licet, non omnino nullius tamen. Porro iusne mihi est damnum tuum procurare lucri alieni causa? non est, qvia nec mei. Porro licetne tibi damnum dare, vitandi damni alieni causa. Item licetne mihi miseria tua alterius miseriam redimere. (Nam qvin miseriam alterius damno tuo redimere liceat non dubito). Haec jam paulo majoris momenti qvaestio est. Pone duos in periculo summersionis esse, nec ambos liberari posse, unum posse, estne in puro arbitrio meo alteri favere, alterum deserere. Et habetne desertus si casu liberetur, cur de me qvaeratur. Sane non habebit cur me amet, nec cur oderit tamen. Igitur credo hic gratitudinis esse et aeqvitatis officium, stricto jure uihil exigi posse ab alterutro, nisi sint deserti ambo. Certe si qvis me sine causa deserat, cum nullo periculo suo subvenire potest, habeo in eum actionem. Etsi cum damno suo, sine miseria tamen me liberare potuit. Similiter habeo in eum actionem qvi rem meam cum posset non liberavit sine damno suo. At ut liberaret rem meam cum cessante lucro suo, nemo opinor tenebitur. Sed si duo liberandi conurrunt, si ponatur me tibi debere, certe et alteri debebo. An ergo rem sorti committere teneor? An si spatium non datur, qvasi impetui primo. An hic est casus pro amico. Ita arbitror. An vero jure praeterire propiorem, ire ad remotiorem sine causa licet. An deserere semel apprehensum alteriusqve precibus succurrere. Sunt hae profecto magni momenti qvaestiones, nec qvod sciam expeditae. Omnes optime natantium exemplo declarari possunt. Valuitne casus pro amico, cum Calchas sacrificiunm exposceret. Certe aliter videntur sensisse Graeci, qvi Agamemnonis filiam, cum aliorum procerum filiabus non exemere, et sors cecidit in Iphigeniam. An discrimen est inter inferre damnum et non eripere. Si parentem meum cum alio natantem, deprehendam cum submersionis periculo, aut fratrem, aut amicum, aut deniqve notum, rectene eum eripuero altero deserto. An vir bonus malo praeferendus est, sapiens rudi. Sed si factum non sit, estne injuste deserto ius vindicandi. Nonne notus indignabitur si desertus sit, erepto ignoto. Sunt profecto eius generis qvaestiones difficiliores qvam prima fronte videntur. Certe aeqvum videtur eligi meliorem, item utiliorem in universum, v. g. qvi multos liberos sine eius ope prope perituros habeat, qvam orbum et otiosum. Item cum qvo pereat Reip. multum, ut obsidem, item qvi vendi caro potest. Sed an hoc in computum venire debeat, dubium. Magis etiam proprium meum commodum pecuniarium an divitem eripere possim prae paupere qvasi plus praestiturum. Non est res parva, de vita et salute aut huius aut huius agitur. Qvid de parente, qvid de intimo amico, qvid de domiuo aut Rectore, qvid si Rector cum amico, imo qvid si princeps meus cum parente concurrant. Utri subveniendum Qvid si parens cum amico. Qvae gratitudinis ratio habenda est. An nihil est in tanta re statuendum, sed res committenda sorti aut fato. An sorti et fato non extra rem, sed in re posito committere nos debemus. Puta accedendum auxilium ei, qvi nobis cum primum juvare possumus et agimus qvod nostrum est adjutu facilior est. Alioqvi si duo sint nantes, et alter insiliat mihi primus, etsi forte indignior, an crudeliter repellendus erit. Sed an ideo firmitas corporis improbum aut nihili hominem liberabit, infirmitas sapienti oberit. Esset hoc admittendum, si cum irrationalibus Elementis res est, non ubi cum hominibus ratione fruentibus. Finge non posse regem liberari nisi caede civis. Ut per latus eius transadigendum in hostem telum, a qvo periculum regi. Qvid si per corpora vulneratorum pons mihi faciendus ad liberandum Regem, patrem, amicum, benefactorem. Sed tandem concludendum est aliqvid. Eligendus utiqve est cujus exitium cum exitio multorum conjunctum est. Par ratio de miseria. Finge me remedium contra podagram habere, sed qvod mox absumendum sit nec reparari possit, cui debebo. Si egomet podagram habeam, utiqve me praetulero, etsi et alii jure mihi eripiant, prorsus ut in nave si ego solus habeam occultatum victum sufficientem, non est cur producam, possum enim forte ad portum usqve me sustentare. Sed si alii resciscant, jure communicationem exigent potius qvam ut moriantur. Et ita his casibus in utroque necessitas facit bellum justum. Qvicqvid sit, non dubito eligere me posse cui prius subveniam, sed ex ratione. Igitur elige. Prae caeteris eum qvo salus sua continetur, deinde cui aliorum, qvantoplurium, maxime si publica. Patrem conjugem filium postponet principi cui salus publica innititur. Sed si haec omiserit, non erit cur desertus indigne ferat, cum aeqve sibi carus sit rusticus ac Philosophus, cumqve iniqvum sit a te petere ut tuam salutem postponas meae, erit impliciter iniqvum a qvocunqve exigere ut meam salutem praeponat alienae. Qvid si ille debeat salutem mihi ut filius patri, ne tunc qvidem puto mihi actionem esse. Sed distingvendum est. Puto enim eum qvi custodiendae aeqvitati praeest, punire admissum in se, qvod punire in alios admissum potest. Unde parens nisi ius castigationis alias habeat, non recte puniet filium, qvi ei extraneum praetulit, Rex puniet eundem. Qvod de miseria idem de damno dicendum est, licere mihi alieno damno tuum redimere, v. g. si servi, aut animalia Titii et Caji sint in periculo summersionis utrilubet succurrero, ut dixi. Nota tamen amico dari actionem contra amicum id est eum qvi beneficia accepit, in qvantum ego vel de lucro meo cessi, vel damni passus sum eius causa, si amicitiam non servet. Contractus enim qvod bene notandum est sunt velut parvae qvaedam amicitiae. Et societas omnium bonorum cum amicitia vera multum communitatis habet. Nam etiam vera amicitia dissoluta, recipiat unusqvisqve qvod intulit, neqve enim ideo communicata mutuo proprietas, nisi id expresse sit actum. Sed cum detur ultra actio ad id qvod interest non solutum, perinde erit effectu, ac si confusa essent bona. Si igitur is qvi mihi amicitiam debet me non eripuerit, habeo in eum utiqve actionem. Habet ergo et parens. Hactenus liceatnc potius te eripere miseria vel damno vel alium. Nunc qvaestio est, liceatne potius tibi dare damnum qvam alteri si alterutri dandum est. Pone salutis meae causa per vulneratorum corporum moliendam eqvo viam, puto idem qvod supra eligendi ius esse. Illud etiam puto, si miseriae meae vitandae causa alteri miseriam intentavi, nullam esse ei ubi elapsi uterqve sumus actionem. NB. Ecce limitationcm juris belli utrinqve justi. Sed formandus est alius casus, liceatne salutis Titii eripiendae causa Cajum in miseriam dejicere. P. one Titium esse inter hostes, nec licere viam moliri ad eius salutem, nisi per corpus Caji, qvi tamen alioqvi extra periculum est. An tabula dejicere Cajum licet, ut Titius enatet, praesertim si me lucro pecuniario Titius invitet, licetne in hunc usum si subveniri alias non possit e longinqvo trajicere Cajum. Non puto licere. Nulla pecuniae ratio habenda in qvaestione salutis. Hoc ipsum enim est non ex paribus unum alteri praeferre, sed imparem superiori. Impar autem est fortuna. Nisi inqvam plurium salus ab eo pendeat, nisi item sit is qvi vindicationem in me habet, nisi eum eripuero. Sed tamen et hoc dubium an vel parentis causa hoc liceat, est is casus qvo non licet jure assistere, ei qvi jure bellat, qvia uterqve jure bellat. Hoc est adhuc pene aliud. Ponamus hunc casum, Titius et Cajus in aqva de tabula pugnant, licetne eminus missili alterutri subvenire. Par est ratio an liceat eum qvi jam adhaeret primus func, repellere. Pone insilire in navem et navem plures capere non posse, licetne miserum rursus ejicere, ut alter cuius causa navem adveximus intromittatur. Ita puto si debita fuit alteri advectio ita ut habeat ius belli aut magistratus poenam intentaturus sit, tunc enim cum duo habeant ius belli, rursus mihi eligendum est, a qvo sustineri malim, nam hoc casu habebit ius neuter. Sed si unus habeat ius belli, alter non habeat. Puto debere me eripere eum, qvi non ereptus habet ius belli. Sed qvid si duo habeant ius belli, puta amicus vel parens, et is qvi navi insiliit, ei utiqve assistendum est, qvi primus ius belli habuit. Id est, qvi me cogere jure per se aliumve potest ad assistendum sibi in necessitate. Debeo ne vero in necessitate assistere amico, qvi et me eripuit, ita sane debeo. Imo et si nulla sit Respublica, in qva agam, tamen si caeteri homines idem dicturi sint, idem juris est. Imo discrimen est, nam id qvod aeqvum est, non est a prudente nisi in Republica aeqviparandum debito. Id est non nisi ubi hoc vicissim ab omnibus jure expectandum est. An ergo amicus qvi me eripuit ius habet exigendi me vindicari si non ereptus est. Habet si nec alium eripui, sed si alius sit puta ignotus, cui ego nil debeo, an illum recte eripuero. Non recte, puto esse enim hoc declarationcm mali animi in amicum. Animi aversi signum est amico, negligi; non est ignoto. Iam animi aversi signum jus belli praebet. Eadem proportione de patre, de rege, sed illud adhuc restat, si duo invicem de salute pugnent, uterqve jure, ut de tabula, liceatne alterutrum transadigere eminus, alterius eripiendi causa. An si se eripiat, est ei ius belli in me, non licet nisi sit qvi jus belli in me habet, si in discrimine salutis, ubi sine meo servari potest, negligatur. Sed per accidens longe aliter evenire potest, si enim ego habeam cur metuam a transadigendo periculum salutis, aut amicis eius, etsi non jure, tamen cessat amico debita obligatio. Qvid si duo ita pugnent, ut effecturi sint si sibi relinqvantur neutrum servari, puta servari unum tantum posse, sed qvemlibet velle illum unum esse, tunc puto idem juris esse. Sed qvid si non sit qvi praeferatur, utiqve sors tandem judex esse debet, non qvasi judicium DEI, sed ut ego purus sim animi, nec judex salutis inter duos sine ratione. Id est, ut judex sit, is cui nemo irasci potest, id est fortuna. Nam in alios omnes judices est ius poenae. Qvicqvid autem poenae ius facit injustum est. Iam ad plures; licetne damnum unius non cavere, ut damnum plurium caveatur. Ita sane. Licetne miseriam unius non cavere, ut miseria plurium caveatur. Ita puto. Sed qvid si is sit in dubio alteri uni praeferendus, an et pluribus praeferendus erit. Sane si tres sint in periculo mortis nec possint nisi duo eripi, utiqve eripiam qvem alioqvin prae uno alio debeo jure, alium sorte; sed qvid si ita res comparata sit, ut non possit eripi unus cui prae uno salus debetur, nisi plures pereant. Puto plures non amicos uni amico praeferendos. Sed qvid duone alii meo parenti praeferendi erunt, an decem an 100. Magna certe qvaestio est, si ponatm. parens meus in dolo esse, non est ei parcendum. Ut si qvam conjurationem pulverariam designarit animo. Interest qvo ego animo sim, an mortem parentis a me cessando procuratam esse major sit miseria, qvam procuratam mille aliorum. An ita res distingvenda est, ut si tot hominum salus vertatur, qvot per se beati esse possunt, injustum sit. Iustum est qvod qvis in concionc generis humani, si totum sapiens supponatur, defendere posset. Aut justum est, qvod placeret DEO si esset, sive sit sive non sit Qvid ergo nonne debeo damno meo mille aliorum damna redimere, ita sane si citra miseriam, non duorum tamen, non trium. Ponendus est casus, sunto captivi mille, his eripiendae vestes et cum laceris commutandae. Ego qvi apud ducem victorem gratia polleo, possum hoc unius gemmae in illum dono redimere, recte et prudenter facturus sum, imo non potero contrarium defendere in concione generis humani omnium sapientum, seu optima Republica universali; at si omisero, non est illis in me ius poenae, nisi privativae seu retorsionis, ut et ipsi non prosint. An haec retorsio determinata sit ad aeqvalitatem, de eo mox. Sed pergamus, cum aeqvum sit me damnum mille aliorum meo redimere, qvod scilicet nullius sit ad miseriam felicitatemqve momenti (nam hoc ipsum miseriam efficere potest, felicitate possessa dejici, adeo ut nemo cogatur de felicitate possessa in statum medium decedere miseriae alterius causa NB), non tamen aeqvum est me miseria mea aliorum miseriam redimere, etsi debeam damno meo redimere aliorum felicitatem. Qvaeritur vero an aeqvum sit me miseriam parentis mille aliorum miseriae praeferre, an saltem duorum, an centum, ubi sorites locum habet. Pone parentem meum apud hostes esse et hostes eum occisuros cum summo cruciatu, nisi eis 100 alios ad cruciatum dedam. Qvid faciam obsecro. Imo ponamus alium casum, qvia aliud est dedere, aliud relinqvere. Ponamus inqvam hostem mihi optioncm dare, parentem meum an 100 alios occidi cum cruciatu malim, et si non eligam intra erastinum (ne qvis dicat me debere supersedere optione), occisurum omnes. Credo me meminisse potius debere me fratrem esse sub uno parente DEO qvam filium Excipe si ponantur illi 100 hos cruciatus mereri. Qvid si poenam mereuntur, non cruciatus tamen aut mortem. Et redit casus in amimum prius omissus an si duo sint in periculo, in aeqvilibrio is sit potius deserendus, cuius culpa contigit miseria. Ita utiqve certum puto. Sed hic est casus paritatis, inter parentem meum et 100 alios non est casus paritatis. Sed qvid de duobus, licetne et hos parenti praeferre an intra 10 subsistcudum est. An numeri qvicqvam ad rem pertinent. Ulterius an teneor pati mihi brachium abscindi ut alii serventur. An teneor sustinere magnum aliqvem dolorem, seu miseriam exigui temporis, ad vitandam aliorum non dicam diuturnam, sed aeternam. Puto me ex aeqvitate teneri, cogi autem posse etiam ab iis qvorum interest generali jure, ut suam miseriam evitent, non tamen posse me alios particulares cogere. Imo nec ipsos, ubi elapsi, punire. Cum ergo sit hic magnus dolor seu brevis temporis miseria cruciatus parentis nosse non puto me cogi posse. Secus est de aliis. Qvid ergo de amico inter 100 alios. Pone eidem amico me felicitatem aut miseriam vitatam debere, eum jure stricto eligere licet. Qvia non possum cogi ad magnum animi dolorem, seu miseriam brevis temporis. At ex aeqvitate non licet. Miseria tamen prorsus exigui temporis habetur pro nulla, ut, sich an den Elbogen stoßen. Porro qvod de miseria contra miseriam, idem de damno contra damnum juris est. Non est simpliciter justum, qvod bello peti potest, qvando et jure resisti potest. Cur vero exigere non possum, seu non cogere alium, ut prosit, non tantum ne noceat. Qvia nec ipsi securitatem praestare possum. Si qvis alteri securitatem praestare potest de miseria vitanda et felicitate obtinenda, qvidvis ab eo jure exigere potest, etiam per vim. Si per vim extorserim ae[quita]tem, an puniendus sum. Investiganda sunt mox distinctius qvae aeqva sunt etsi exigi non possint. Ut lucrum meum minus postponam tuo majori, et damnum minus tuo majori, et miseriam majorem tuae minori, et felicitatem minorem tuae majori, amicitia exigit. Sed non statim aeqvitas. Imo potius eo casu credo et contraho tantundemqve qvantum largior exspecto. Ut tibi utilitatem mihi non innoxiam vel etiam mihi utilem praestem, a te cogi non possum. Ut necessitatem, possum. Hoc est principium aeqvitatis. Damnum ferre cum recipiendi certitudine seu credere aeqvum est, qvia est utilitas innoxia. Qvin et miseriam aliqvam ferre cum certitudine alterius contra vitandae est utilitatis. Imo fortasse videor me cogi posse ad praestandam innoxiam imo utilem utilitatem, si mihi cavetur de innoxietate. Hinc ergo aeqvitas est, qvando caveri non potest, nisi delegatione in DEUM facta cui ut vindicta, ita praemium delegari potest. At si constat innoxiam esse utilitatem, etiam ideo non teneor ad eam praestandam, si alioqvin de animo alterius securus non sum. Certum est justum esse bellum non solum necessitatis, sed et utilitatis causa, si qvis eam abstulerit aut auferre minetur, ergo et si qvis cum possit non juvet, nam et tunc non necessitatis sed utilitatis causa bellum est. Nec videtur opus cautione ad exigendam utilitatem innoxiam, nisi dubitari possit innoxiam esse. At si lucrum meum cessare, aut damnum ferri tuae utilitatis causa debet, praestanda mihi securitas est, de aeqvali bonitate. Unde et dolor a me exigi potest, si constet majorem mihi dolorem depulsum aut felicitatem conciliatum iri. Huic fundamento nititur tum. Civium obedientia tum pietas. Nam cum ut dixi qvi securitatem mihi praestare potest, me cogere jure possit, hinc in civitate, qvousqve securus salutis esse possum, teneor ad omittenda alia praesidia salutis jussu civitatis. Et eius qvi mihi de felicitate spondere potest, jussu teneor omnia alia remittenda, jussu eius praesidia et instrumenta felicitatis. Igitur ei qvi me securum praestat felicitatis ad omnia simpliciter deferenda teneor. Qvalis est DEUS. Hinc patet jure resisti civitati, ubi miseriam mihi intentat, aut felicitatis qvam aliunde praestare non potest praesidia eripit. Neqve enim qvod a miseria securum me praestat, felicitatem eripere potest. Hinc etsi civitas me jure morte puniat, ego tamen jure resistam, nisi scilicet sit aliqva ratio ultra mortem De DEO admirabile est, qvod solus nulla cautione indiget, sed cavet nobis ipsa natura sua. Cum enim sapiens velit, et omnipotens possit nos, si velimus, facere felices. Hinc omnia qvae illi placent agenda sunt. Placet autem ei, qvicqvid pertinet ad Harmoniam rerum, cum et harmonia particularis mentium ei placeat adeo ut distorta non possit reddi harmonica nisi per poenam. Aeqvitatis autem est, qvicqvid justum est si DEUS esset, idem posito DEUM esse est pietatis. Unde si mortem, si cruciatus, qvanti tolerari possunt (qvousqve enim hoc loco pertingant humanae vires fateor me nescire), imperet DEUS, aut ratio, id est, maius bonum in universum, jam pro certo habendum erit, justum esse. In Civitate praesumtio est pro rectore, id est per omnia ei parendum est, nisi appareat felicitatem nostram tangi aut miseriam imminere. Sed apud eos qvi DEUM agnoscunt una est mundi civitas, caeterae huic subditae, ut non liceat resistere Civitati, nisi certo constet maius inde bonum universi pendere, id est esse gratum DEO, qvod cum rarissime constet certum est, rarissime resisti posse civitati. Quemadmodum delegato resistendum non est, nisi constet alia velle delegantem. Nam qvae Grotius et Arnisaeus scripsere de jure Civium contra potestatem semper irresistibili, ea nescio an defendi qveant. An liceat rem suam ab alio possessam clam ipso resumere, qvaestio est notatu digna. Non puto, nisi sine damno expectari tempus neqveat. Pone me videre rem perituram nisi resumam Resumam utiqve, nam alioqvi actionem qvidem habebo, sed qvanto satius est rem habere. Adeo ut qveri alter possit, si forte extra culpam est, ut fieri potest. Pone ab hostibus interceptam rem neglectam esse. Res ad qvaestionem utilitatis meae alteri indemnis redit, si nihil mea interest, relinqvam, ne qvem offendam, sine causa, offendere autem est exprobrare imprudentiam vel malam fidem. Utrumqve fit. Sed haec ratio parum videtur sufficiens. Solidior est, qvia auferendo privo alium possessione, id est probabiliter damnum do, nam etsi incertum sit an damnum dem, potius in re aliena supersedendum. Qvalis hic est possessio. Sed si lucrari interim possim, jure repeto, qvia damnum est, ex re mea non jure interceptum lucrum, computandum potius inter damnum emergens qvam lucrum cessans. Ergo in casu concurrentis utriusqve damni pronunciandum est pro meo. Id est rem mihi debitam ablaturus sum. Par etiam ratio est in aestimatione debita, non corpore, possum enim ego certo corpore mihi solvere, in Republica autem Romana hoc interdictum est l. ult. C. unde vi, qvae tamen an hodieqve locum habeat, sunt qvi disputent. Et puto regulariter etiam in optima Republica locum habituram nisi probata aeqvitatis exceptione. Si tamen et damnum emergat, in optima Republica qvoqve omittenda est ablatio. Si modo illa Respublica duo praestat 1.) processum celerem, 2.) eis qvi per leges Reipublicae inopia debitoris aliisve modis excluduntur indemnitatem. Optima igitur Respublica etiam hoc constituere potest, ne qvis in alium qvovis modo vim exerceat damni simplicis causa, nisi res sit inaestimabilis et irreparabilis. Nam si per exemplum inventum aliqvod mirabile generi humano utile possideam, qvod non sim amissum ipse reconscripturus, et sit qvi mihi eius perditionem suspectam faciat, agam contra qvicqvid potero, idqve etiam in hac qvam dixi Republica summo jure. An possim occidere alium qvem scio morte aeterna damnatum iri, potius qvam ut me occidi patiar. Puto posse me occidere, si qvis mihi sit metus, ne sim in eo statu, in qvo verendum sit ne sit periculosum comparere coram DEO. Nam circa miseriam et felicitatem minima suspicio sufficit, nec potest nimia cautio esse. Nam qvod Grotius I. 3. 3. putat pro nullo habendum damnum, qvod infertur ei qvi se culpa sua in id conjecit, respondendum est, verum esse, si esset de eius jure qvaestio. Sed qvaestio est de jure DEI cui civis eripitur. Alioqvi si certum sit, pone revelatione, me salvatum, illum damnatum iri, nihil dubitandum qvin ego debeam malle occidi, nisi constet me plus prodesse animabus posse superstitem Imperium est familia civitatum. Seu civitas imperans, cui aliae parent. Etsi accurate loqvendo non sit nisi una. Et ita esset imperium systema civitatum foederatarum. Est autem civitas multitudo formam habens praestantium sibi securitatem. Formam hanc et qvasi actum habere debet, neqve enim promissio sufficit, si nondum ita convenerint, ut hanc speciem habeant. Sed nec necesse est ita revera esse, nam qvamdiu hoc non constat publice, nondum est soluta civitas, nam etsi paucis constet, ii pro se qvisqve erunt absoluti civitate, etsi, si hoc aliis non persvadeant, soleant pro hostibus haberi. Conventu ad eundem locum non est opus, nam nil vetat cur ordines, si qvis eorum sit independens, qvalis nullus est, vocem Rempublicam. Respublica est civitas qvae ultra securitatis formam habet formam autarkeias seu praebendae felicitatis. Dominatus subsistit intra securitatem. Et hoc est herile et despoticum. Nam alioqvi Respublica, in qva forma non est securitatem saltem magnae parti praestantis, jam dissoluta est. Etiam Turca et <-> plebi praestat qvod non <->. Civitates nihil dubitandum est alias aliis esse perfectiores, adde et regulariores. Cum enim Civitas sit Societas securitatis, id est multitudo hominum in securitatis sibi mutuo procuratae opinione viventium. Sit autem securitas miseriae improbabilitas, hinc patet ex natura sua his modis variari civitatem: multitudine hominum, hominibus, miseria, improbabilitate, opinione. Ac tamen singulis tum in se ductis. Extrinsece multis utiqve modis, sed qvi ad rem pertineat uno, nimirum eumulo bonitatis, atqve accessione, si scilicet homines non tantum in securitatis, sed et aliorum bonorum opinione vivant, qvorum maximus gradus est in optima Reipublicae forma, in qva vivunt in opinione praestantium sibi felicitatem. Formam hic voco ipsam externam faciem. Aliud est autem Respublica optima, aliud formam habens optimae. Optima est in qva homines vivunt in felicitate. Nam qvi vivunt in felicitate, vivunt in felicitatis opinione. Qvia nemo nesciens est felix. Imo felix est qvi se felicem putat, qvamdiu putat. Imo et hoe extrinsecum est civitati, verene an ficte sint in securitatis statu. Qvia civitas non dissolvitur dissoluta securitate, nondum dissoluta eius opinione. Etsi hic dubium sit an non locum habeat retrotractio, ut cum intellecta res est, credatur jam tum dissoluta fuisse. Qvod ego tamen non puto. De retro-tractione alibi, qvae locum habet in conditionibus sine die etc. Etiam a tempore seu durabilitate est variatio, etsi non possit iuiri, ut videtur ad tempus, nec ad conditionem aut ex conditione. Interdum ipsa civitatis forma imperfectio est, qvod duplici modo contingere potest, vel cum virium vel cum voluntatis sufficientia ad praestandam securitatem non apparet. Ut proinde perfecta forma sit viribus, si non appareat, qvomodo ipso facto dissolvi possit civitas, vel voluntate, si non appareat, qvomodo mens, voluntas, deliberatio, et maxime conlusio possit deesse civitati. Ita ut civitas jure dissolvi possit. Qvod fit cum non est sigunm voluntatis. Cum enim nulla sit certitudo securitatis nisi sit voluntas qvaedam certa praestandi, ea autem in multitudine esse non possit, necesse est ad perfectionem civitatis esse qvandam voluntatem certam qvae pro voluntate civitatis habeatur. Sed hoc non, ut voluit doctissimus Hobbius, in omni civitate necessarium est. Ecce enim Poloniam intueamur, nulla in ea saepe consensus obtinendi ratio. In imperio ipso, et ubicunqve amicabilibus compositionibus qvas vocant locus est, par ratio est. Unde nec qvae de successionibus deqve aliis summae potestatis juribus disserit Hobbius universalia sunt. Qvemadmodum illud qvoqve qvod absolutum sit cum exercitium a populo summae potestatis commissum est, si populus sibi non reservavit ius reconveniendi, nisi in certum locum et tempus. Sed hoc non seqvitur, dummodo populus omnino ius reconveniendi servaverit. Imo etsi non servaverit sibi populus, reconvocetur tamen, non potest redissolvi, nisi et hoc placuerit ab initio, ut de Anglia ajunt. Caeterum si plebi fortuiti conursus permissi, ut in Polonia Rokos, etiam sic reservata ei potestas summa. Sed hae Respublicae fateor valde imperfectae sunt, id est in gradu securitatis inferiore. Unde cum per demonstrationem generalem jure qvis eum ad absolutam obedientiam cogere possit, cui de securitate cavere potest, rex vel senatus in ejusmodi Civitate si satis virium habuerint ad cogendum sine majore malo, cavendumqve, jure formam mutabunt. Sed ut hoc possint, rarissime evenit ob tot reqvisita, unde et raro contingit, ut formae priores jure mutentur. De utilitate innoxia cogitandum aliqvid denuo. Dixi supra teneri me ad innoxiam utilitatem, ut lumen de lumine. Ita sane teneor, si mihi sit cautum in tantundem. Imo cogitandum est eo ipso esse noxiam utilitatem, qvod ea alioqvi redimere aliqvid et exprimere licet, qvod aeqvali jure petatur. Unde si qvis lumen de meo lumine accendere parat, teneor sane, si habeam cur credam et alterum tantundem utilitatis mihi praestiturum, qvantum ego ipsi. Ut proinde hoc loco pretium rei non in universum, sed affectionis id est qvanti ei sit lumine non privari, aestimari debeat. Nec in infinitum teneor de praestanda alterius utilitate mihi innoxia, nisi et ipse mihi de ea caverit in infinitum, id est non qvantum ego possum, sed qvantum potest ipse. Tantum enim de voluntate cavendum est. Qvia benevolentia non nisi benevolentiae debetur. Sed qvousqve non est in infinitum cautum, non pendet res a benevolentia sed indemnitate. Est autem et hoc damnum prodesse non pensaturo. Id est eum qvi hostis esse potest fortiorem reddere, nihil recipiendo. Si qvis habeat solus artem excitandae flammae, is utiqve neminem docere cogi posset, nisi a praestante ei felicitatem (unde nec alio casu magni artifices a Republica ad sua aperienda jure cogi possunt, nisi praestet eis felicita tem) vel si res pertineat ad publicam felicitatem aut salutem, conetur qvantum potest praestare, etsi hoc casu et illi jure cogant, et hic jure resistat. Locus Ulpiani de eo qvi eqvo alterius ignorantis subjecit eqvam suam, qvod domino eqvi tenetur actio, plurimum aeqvitatis habet, neqve enim lucrari debeo cum cessatione lucri alieni pro lucro meo debiti, neqve effici debet, ut aliqvis ob alium deceptum plus habeat, et alter minus. Injustum est ebriosum esse, qvia contra ebriosos datur actio damni infecti, qvasi facile nocituros. Prorsus ut contra eum, qvi se faceret rabiosum, lykándrvpon. Nota est historia Mercatoris qvi aversatus anserem tostum a Iudaeo sibi donatum mercenario cuidam suo, homini pauperrimo concessit. Mercenarius intus farctum auro invenit et tacet. Iudaeus, qvi hoc doni ingenio delectare mercatorem voluerat, miratus nihil renuntiari ne gratias qvidem, adit hominem, qvaerit qvomodo sapuerit anser. Ille dedignanti similis, dedisse se ait mercenario suo. Tum vero a Iudaeo de viscerum bonitate edoctus, totusqve extra se positus, currit, indignatur, vociferatur, reposcit aurum. Alter se donatione defendit. Qvaeritur qvid juris. Ego pro mercatore pronuniandum nihil dubito. Nam qvi anserem donat, non donat, qvae nihil ad anserem pertinent. Si fuisset intus aurificina, qvalis in Gallina Aesopi ova aurea ponente non haberet mercator qvod qvereretur. Nunc anserem donatum qvivis videt, cuius nec pars per se, nec ad finem, cuius causa donatus est, id est comedendum, pertinet aurum. Nam de alia farctura aliter res habet. Et vero si rem altius expendam, non puto omnino teneri qvenqvam ex dono ultra animum donandi, ne si culpa qvidem intercesserit. Neqve enim illud, imputet sibi, ubiqve locum habet, nisi cum sine alieno lucro damnum est totum. Unde si qvis deceptus sit in contrahendo, certa qvadam ratione datur rescissio, nisi in iis ubi qvasi aleae jactus est et certatur qvasi emendo vendendoqve ut inter mercatores. Nam ubi qvasi aleae emtio est, ibi constat de vitro, incertitudine, infelicitas tamen unius in donando, alterius in frustra gaudendo partienda est. Monarcha in regno successivo debet praestare populo securitatem de educatione filii. Neqve enim sufficit ipsum esse sapientem, nisi meliora speranda sunt. Et fuit hic error Anto nini philosophi qvi Commodo bestiae qvam homini similiori Rempublicam reliqvit. Bonae fidei possessorem usufructuario aeqvant leges Romanae, qvanqvam pugnantes, ego idem sentio, sed cum hac adjectione, qvousqve contra utilitatem domini non factus est locu pletior. Sed hoc adde si nec in culpa sit. Si in culpa sit, non in dolo, laesio ei omnis ferenda est, qvae in communi rei pretio consistit, seu qvod praevidere poterat, dummodo non fiam eius damno locupletior. Nam hoc proprie non est locupletiorem fieri, lucrum recipere qvod alioqvi capturus eram. NB. sed tamen et hoc notandum est infortunium, seu damnum ultra aestimationem communem eo jure qvo de infortuniis diximus partieudum esse. Finge me ludere vitro aliqvo tuo vacuo ut apparet sed revera aëre multo intruso pleno, qvod ego praevidere non potui. Vitrum frangitur, vitrum a me pensandum est, non aëris collecti, nisi dimidium. Notandum tamen in re aliena minimam culpam mediam haberi. Pone ergo alium casum, me rem meam judicare, sed culpa atqve ita frangere, solvendum non nisi rei commune pretium erit, reliqvum ambo feremus. Miror Romanos bonae fidei possessorem, in eum qvi dolo tantum et qvi culpa qvoqve vacat non distinxisse. An lucrum malae fidei possessoris ex re mea captum, qvod tamen ego alioqvin capturus non eram, ad me pertinet. At nonne indignus est, qvi lucretur, ita sane, sed alia ei poena non deest. Unde credo in beneconstituta Republica domino furem amplius aliqvid qvam restitutionem debere, cum multa alia damna concurrerint, contumelia, insecuritas, aliaqve id genus. Puto bonae fidei possessorem fructuum dominium acqvirere, non tamen ex iis lucrari. Qvia antea non erant in rerum natura, ac nec materia eorum cuius fuerit constat. Et novum accedens ex aëre aut subterraneis exhalationibus alimentum etsi accedat rei tuae, est tamen in mea primum potestate. Unde et meum. Unde seqvetur et alluvionem acqviri non domino fundi, sed possessori, si modo constet, qvid accesserit. Caeterum in fructibus contra est, qvod materia ex fundo esse credenda est. Ita sane. Constat tamen et aliam accessisse. Ergo seqvetur communio. Subtilia haec. Ajunt, neminem sibi possessionis causam mutare posse. Ego concedo, si ab alio accepta est possessio. Sed si a nullo aliud jus esse putem. Imo vero universaliter verum est, nam etsi a nullo acqviret, manebit titulus pro suo. Hoc igitur volebam neminem mutare sibi possessionis subjectum posse, nisi in re nullius. Ut si prius possederim Titio consensu possessoris praecedentis Caji, possumne incipere possidere Cajo. Et si prius rem inventam possederam alteri, possumne possidere mihi. Non videor, acqvisivi enim ei ni fallor possessionem. At nonne rursus adimere possum? Possum, sed tunc ipsam possessionem mala fide possidebo, etsi sim rei bona fide possessor. Ex qvo loco <-> Ut potior sit conditio occupantis, non puto sufficere ut res sit nullius, et ut sit capta, sed ut domita. Inanimata firmari potest et aptari ad usum; animata sive vinculis sive amore astringi, qvin et doceri; sed hin surgunt difficultates. Pone me agrum incultum reperire, lustrare, circumire, testari animum retinendi, an ideo meus est, ut etsi animo mox redeundi abiero, nemo interim eum occupare et suum facere possit. Sane qvi sciens animum redeundi meum interim subierit, is injuriarum mihi tenebitur, id est non tam ex damno dato, aut lucro intercepto, pone enim satis agrorum in vicinia esse, etiam meliorum; qvam ex ostenso animo nocendi. Sed qvid si is ager sit optimus, non erit in altero animus malus. Qvid ergo? An plus est ad iuris effectum saepibus qvam verbis firmasse, cum et saepes transcendi possint? non eqvi dem crediderim. Acqvisitum ergo dominium erit. Similiter, si e longinqvo prospiciamus simul duo comitesferam, eiusne est qviprius cepit, aut qvi priusvidit. Utiqve eius qvi cepit. Qvidvero si unus vidit, alter cepit, interest an et alter certo capturus fuerit, nisi comes praecurreret, tunc enim videntis est; sin ad habendum non suffecit vidisse, et non praeveniri, est communis. Cum uterqve operam adhibuerit rei in potestatem redigendae et qvi vidit et qvi cepit, nec possit iniri ratio qvantum ad habendum visio contulerit, qvantum captura. Et si res capientis est tantum, seqvitur etiam, si duo piscentur, alter alteri pisces in retra agit, fore pisces ejus solum qvi rete manu tenet. Qvid vero si et comes visurus sine controversia fuerit, nulla habenda est primae visionis ratio. Qvid si qvis visionem non testetur, habebitur pro nulla, nisi seqvatur captio. Ideo enim tacet ut solus habeat, ergo et periculum sustineat nihil habendi. Sed non tantum de visione sermo est, sed et observatione, pone enim duos rem visuros fuisse, sed unum tantum observaturum commoditatem. Caeterum ut ad agrum redeamus. Si ego testato redeundi animo diu absim, ut probabilis sit mutatio voluntatis, nec exqviri a me possit, pone ignorari ubi agam, rectene alius invadet. Puto recte. Qvid si ego mox rediturus sim, sed interea alius invasurus sit, nisi Titius possessionem ineat. Titiine ager erit. Non utiqve. Qvid si aliqvod mihi ita negotium gerere voluit servareqve mihi impensis rem meam, et eae in irritum cecidere vel fato, vel qvod ego rem omisi. An illi ius repetendi. Est in genere qvaestio de negotiis gestis. An sufficiat animus probabilis re licet infeliciter gesta. Et puto nullam competere actionem etsi aeqvum sit solatium aliqvod damnum bona voluntate passo non denegari. Qvid vero si Titius agrum per vim obtineat, dejecto invasore, an eius est. Possum respondere relinqvere eum hoc mihi debuisse. Sed redit hic in genere qvaestio an bello amissa, ab alio recepta dominis prioribus debeantur. An forte ratio operae habenda est, ut si constet rem a priore domino recuperari non potuisse, sit capientis, si certum sit, domini prioris. Si dubium, utriusqve, prorsus ut in inventione. Sed hoc postremum durum est. Eo ipso enim, qvia dubium est, pro domino priore praesumptio est, et in inventione res nondum est alterutrius. Sed rursus periculi imminuti ratio habenda est. Qvid vero si periculum nullum imminutum, sed fortuna unus rem alteri amissam recuperavit, puta avem alterius suis retibus illapsam. Perinde esse puto, etsi ne retibus quidem ad hoc tensis, sed forte strui lignorum illapsa sit. Sed si hoc dicemus, prope erit idem dicendum de amissis qvod de avibus, ut dimidium sit invenientis: Qvid si ita amissa sit res ut ego nunqvam sim recuperaturus per me, et alius invenit, nihilominus puto meam manere. Sed si alius suo labore sumtuqve eripiat, habere ius retentionis dum hoc ei solvatur. Qvid si sit incompensabilis, manebit eius, nisi res fuerit in eo statu, ut egomet nancisci potuerim. Sed qvid de fera capta a me et rursum amissa, an manet mea. Manet si mea facta est. Sed non videtur mea facta esse. Qvid ni, an qvia non est redacta in potestatem. Sed qvid si captam a me et alligatam alius mihi eripiat, utiqve in eum ad restituendum actio erit. Sed qvid si in tertium transtulerit, an ab illo petam. Ergo mea erit. Erit, sed qvamdiu tenuerim ut captum ab hoste, qvi si rursus aufugerit erit rursus capientis. Res est difficilis. Ulpianus l. I. cum arietes, si qvad. paup. f. d. si bos aggressor perisset cessare actionem. Qvaeritur an omnino iure naturae ex pauperie quadrupedis detur actio si absit domini culpa. Cur enim perdam rem meam sine culpa mea. Puto igitur si qva sit domini culpa, teneri ad damnum etiam ultra rem, si nulla sit culpa, teneri infra rem damnum dantem, id est ad nihil. Aliudne in servo. Certe hic patet dari actionem in servum si damnum dederit. Ergo hic potest privari dominus sine culpa sua. An ergo idem in qvalibet re qvod in servo. An datur indistinte actio in rem qvae damnum dedit. An partiendum est mutuo damnum si unus passus a re alterius qvi sine culpa fuit. Aliqvando putavi neminem rem suam facere, nisi melioratione, vel saltem in eam impensis. Nunc aliter sentio, etsi nihil in eam impenderit, tamen ipsa inventionis vel observationis primitate sive haec felicitate, sive ingenio contigerit esse potiorem. An ergo ius Hispanis qvaesitum in Americam totam. Est in ea qvae et invenere et domuere. Nam haec regula est, ut qvi prius in eo statu est, ut re frui possit, qvantum impraesens capax est, dominus fiat. Unde cum Hispani Americam primi ingressi sunt, si certa fuisset victoria, nemo inventoribus, nisi jure hostis, jure intercessisset. Sed ubi dubia belli alea est, cuilibet accedere ius est. Ita tamen ut <-> ea quae domat solus Hispanis simul, velut inventoribus debeat. Hispani qvae et invenere et do[mu]ere <- -> Falsum est ex pacto nudo dari actionem, etiam Gentium jure etiamsi aliter vulgo ferant. Alioqvi ex gentium jure etiam deceptus tenebor. Teneor tamen ex paeto nudo, primo ubicunqve non possum causam reddere non servandi, tunc enim contumeliam facere videbor, et teneor actione injuriarum. Unde a promissis in genere abesse debet animus decipiendi aut datur actio, non tam ad praestandum qvam ad contumeliae reparationem. Qvod rursus notandum. Sed et si promisero aliqvid et ego secutus fuero promissum tuum, teneris mihi ad id qvod interest, si culpa tua non servatura est. Sin abfuit ab utroqve culpa partiendum est infortunium. Si me decipias culpa tua in re, ubi damnum nullum intelligi potest, nec actio est. Qvia revera in re ubi nihil cuiusqvam interest, etiam summa negligentia est sine culpa. Sed si nec in his dolo decipias, interest an in re qvantulacunqve contumeliam meam qvaeras, aut tristitiam ac qvemcumqve dolorem. Nam perinde est. Etiam qvi me gaudio magno implet, ut tanto vexet magis, tenetur injuriarum. Recte ergo et Connanus et ipse profundissimus Aristoteles dudum negarunt, nisi ex synallagmate id est commutatione actionem esse. Peccatum mortale est agere qvod tute judices plus in universum damnosum qvam utile esse. An vero illi rei sunt, qvi non putant DEUM esse. Et puto esse non minus qvam inexcusati sunt, qvi artificis opus vastant, qvem esse negant. Qvanqvam si res accuratius explicanda sit, dubitari qveat an detur atheus verus, id est qvi cogitet nullum esse DEUM. Cum contra alibi ostensum sit, qvi cogitat aliqvid esse, cogitat DEUM esse, id est rationem rerum. Qvia nihil aliud est existere qvam habere rationem. Campanella in moralibus cap. 2. virtutem primam qvae ipsum finem nobis praestituit vocat sanctitatem (ea mihi videtur esse in affectu, qvod sapientia in mente, vocant et Pietatem) seu regulam amoris DEI qvae haec est, ut summe ametur. Amoris nostri haec regula est, ut magis amemus DEUM, uti pars manus subit mortem pro toto, seu pro capite. Porro plus amabimus animam qvam corpus et bona animi qvam corporis, deinde plus corpus qvam bona exteriora, qvibus etiam amicos praeferet tanqvam partes suae speciei, nedum parentes, uxores, natosqve, partes etiam sui. Non tamen bona amicorum, nisi lucrum suum parvum lucro decuplo aut supra qvintuplum (cur hoc praecise) amicorum posthabeat. Patiar enim perdere unum si amicus lucratur qvinqve, tam in bonis corporis qvam fortunae vel etiam animi (non puto hoc universaliter verum). In qvalibet fortuna potior est conditio prioris. Bona fortuna unius cedit infortunio alterius. Unde si ego amiserim aliqvid per infortunium, tu inveneris per fortunam, manebit meum. Si amiserim ego aliqvid per culpam, tu inveneris per fortunam, idem est, qvia in re mea ad neminem pertinente non est culpa. Imo est culpa dum aliis dominium ignorantibus damnosa esse potest. Si ego amiserim aliqvid per infortunium qvod ad te pervenerit per ingenium. Cum utriusqve sit infortunium, meum in amittenda re, tuum in amittendo laboris fructu, an dicemus rem fieri communem. An me tibi id laboris pretium teneri. Si ego amiserim aliqvid per culpam, qvod ad te pervenerit per fortunam, cum nullum tibi damnum datum sit, meum erit. Tibi tamen amorem qvendam, id est recogitationem fructus ex te capti, qvanqvam non proprie gratitudinem debebo, et qvidem magis si mea sit culpa, qvam si tantum infortunium intercesserit, qvanqvam si cogitemus damnum, qvod est in eo qvod spe dejectus est, dari aliqvid debet, si totum sit. Si ego amiserim aliqvid per infortunium qvod ad te pervenerit per ingenium, id est cum infortunio tuo (nam aliud si culpa tua est), id agendum est ut neutrius sit infortunium, qvoad eius fieri potest, id est unusqvisqve recuperet rem suam. Tu pretium laboris dolorisqve, ego rem. Sed ita ego solus infortunium patior, tibi enim totum solvo, tu nullum. Ergo dimidium tibi tui damni solvere debeo. Sed si ego amiserim aliqvid per culpam qvod ad te pervenerit per infortunium, totum infortunium tibi praestare debeo. Si utriusqve est culpa, communicabitur damnum pro rata graduum culpae. (An non ergo solum feret major?) Si ego amiserim aliqvid per dolum, ut sic loqvar, seu voluntatem, pone, ut vexem invenientes, teneor eis ad id qvod interest infortunii, non qvidem hic in re ipsa, sed alioqvi. Sed hoc qvaeritur an retro eundum, ita ut damnum non censeatur, qvod fortunae nostrae, sed qvod prudentiae aufertur. Ita sane aeqvum est, praesertim qvoties alterius infortunium intercedit, sed est res altiore consideratione digna. Pone canem a me inventum pugnare cum cane a te emto, ambos caeteroqvin pretio aeqvales, et perire ambos, an mutuo qviescendum est, uti si ambo essent emti, an tanto minoris censetur canis meus, qvanto minoris mihi constitit. Qvid ergo de haereditatibus fiet, seu iis qvae nobis dono eorum qvi tamen labore et ingenio qvaesiere, qvaesita sunt. Credo id aliud esse, qvia illi volunt nos habere, et illis injuria fit. posse scire velle Fortuna Prudentia Probitas casus . . infortunium culpa malitia In infortunio tuo puniendo videtur aestimanda necessitas mea; in culpa tua, aestimatio rei, in dolo tuo, utilitas mea. Unde non licet tibi infortunato nocere, nisi cum necessitatis interest. Sed si neutri necessitas tangatur infortunio, aestimandum est in proportione utriusqve ad necessitatem, ut proinde in paupere magis qvam divite infortunium aestimetur. Eius aestimationis et Nathan Davidem admonet sub parabola, qvi unicam panperis ovem occidit. Hinc et patet cum in dolo dato utilitas aestimetur, necessitatem aestimari multo magis. Iustitia est prudentia in aliorum bonis malisqve a nobis contemplatione bonorum malorumqve nostrorum a prudentibus potentibusqve aliis. Seu justitia est prudentia in adhibenda erga alios potentia nostra, contemplatione prudentiae in adhibenda erga nos potentia sua alienae. Iustitia est prudentia placendi sapienti et potenti. Iustitia est prudentia juvandi et nocendi praemii poenaeqve causa. Ars est exercitium instrumentorum operandi. Virtus et vitium est exercitium voluntatis. Illa exercitium potentiae, haec exercitium voluntatis. Scientia exercitium intellectus. Scientia est notitia certa. Notitia est cognitio perseverans seu cognitio memoria retenta. Opinio est notitia probabilis. Sapientia est Scientia boni. Iudiciositas est virtus judicandi seu penetrandi, resolvendiqve in partes rem propositam. Sagacitas est virtus inveniendi id est res inter se conferendi, earum similitudines dissimilitudinesqve observandi, combinandi, componendi. Ita ut judicium nitatur relationibus connexionis, inventio relationibus similitudinis. Prudentia est judiciositas circa id qvod bonum malumve est. Virtus est promtitudo bene agendi. Vitium est promtitudo male agendi, vel potius inclinatio ad bonum, hoc ad malum. Virtus moralis est virtus volendi. Iustitia est virtus volendi qvod justum est, vel pro virtutis voce, qvia bene volendi esse ex justi adjecto apparet, erit justitia promtitudo volendi qvod justum est. Iustitiam a prudentia definire debeas. An non valde ambiguum est, si ponatur nullus esse DEUS. Iustum erit, qvicqvid impune sperari potest, si a prudentia definienda justitia est. Sin non est a prudentia definienda justitia, a qvo ergo, an a bono publico, tunc seqvetur justum non esse se qvam mille alios salvum malle, ac proinde debebit et aliqvis etiam aeternae damnationi se offerre, ut aliorum salutem procuret, qvod tamen nemo jure fieri dixerit. An ergo justum est qvicqvid aut necessarium aut nemini damnosum est. Ita ut meum indemne bonum sit justum et tuum a me necessarium malum itidem justum. Iustum est, qvicqvid non est injustum. Injustum est, qvicqvid puniri publice utile est. An potius justum est bonum publicum in singulos qvadam proportione geometrica repartitum. Seu justum est ut faciant singuli qvod factumvellent ab universis. Seu ut qvisqve alii praestet, qvod vellet ab alio factum sibi, et tantum qvisqve velit ab alio, qvantum eidem praestare paratus est. Iustum est id agere ne alteri necessitas mihi nocendi existat. Ergo damno meo eius necessitati subvenire debeo. Alioqvi cogetur ipse velle sibi subvenire. Item indemnitate mea ei prodesse debeo, ne animum malevolum nudem. Sed cur infortunia inter nos partienda sunt, demta miseria et felicitate? Iustitia est constans conatus ad felicitatem communem salva sua. Obligatio est qvicqvid praestandum est alienae felicitati ut inde redundet ad nostram. Iustum est. Aeqvitas est aeqvalitas rationis bonorum cum ratione meritorum. Meritum est hoc loco bonum publicum privato connexum. Ut adeo aeqvitas sit aeqvalitas bonorum inter plures, salva eorum productione in universum qvanta maxima haberi potest. Hinc patet non posse rem satis solide ad proportiones revocari, non magis qvam virtutem ad mediocritatem. Cum unica sit mensura finis et affectuum ut rationi non reluctantur hominum, ut ubi ipsis felicitas salva est, curent alios qvam maxime esse felices.