Des Bosses an Leibniz
Paderbornae 28 Januar. 1712
Meldensis Episcopi librum Hildesia jam ad TE pervenisse confido una cum literis Clarissimi Hartsoekeri, qui chorda semper aberrat eadem. Obstant videlicet Atomi carissimae, ne principium Tuum magnarum veritatum sane fecundum videat. Et qui potest novi systematis parens abdicare partum suum et immitibus objectationibus tuis in praedam relinquere? A voluntate ad intellectum dum transfert libertatem, transfert et difficultatem, imo auget, nec capio quid hoc ad Providentiae divinae cum hominis libero arbitrio dissidium faciat. Suspicor eum per praescientiam vel providentiam intelligere actum humani intellectus qui voluntatis actum praecedere debet. Sed quis ista vocabula illo in sensu usurpavit unquam? An verum est quod tam fidenter objicit, corpus a motu, etiam celerrimo ad quietem omnimodam in instanti transire? et frustra ad experientiam provocat, cum melior judex ratio contrarium probare videatur, saltem in elasticis, imo et forsitan in aliis de quo Te audire cupio, nam Hartsoekero Te (de hoc saltem) respondere nec operae pretium censeo nec ipse cupit. Mallet Te ad certamen de Kepleri Ellipsibus allicere, ubi quia Te cum Newtono sentire putat, feliciter pugnare se posse auguratur, atqui in dissertatione quam Theodicaeae Tuae praemisisti, principium Newtoni Tibi non probari diserte profitebaris. Quae omnia argumento sunt, non visam ab illo Theodicaeam. At saltem Diarium Lipsiense lustrasset, ad quod remittebas: an Diaria illa non habet, aut Latine nescit? Et mihi nonnihil controversiae nuper cum illo fuit, cujus te arbitrum facio. Rem totam utriusque verbis recenseo. Vous dites, Monsieur, inquiebam, que votre Element liquide n'est pas matiere, cependant ce doit etre un corps, autrement vous n'eviterez pas le vuide, ce ne sera donc point une substance dont sont pris les etres qu'on appelle esprits; ce qui est corps ou etendue ne pouvant etre changé en esprit et si ce changement se faisoit, il faudroit dire que votre Element liquide viendroit à se diviser, puis qu'il est constant que les esprits sont divisez l'un de l'autre, mon ame par exemple de la votre. Respondit Cl. Hartsoekerus in haec verba: Je ne vois pas, Mon R. P., pourquoi les esprits ne pourroient etre divisés l'un de l'autre, quoique mon premier element d'où ils seroient pris ne le fust pas. Selon vous la matiere est aussi indivisible que mon premier element, puisque vous soutenez qu'il y a de la matiere par tout où il y a de l'etendue et que l'etendue est infinie. Cependant vous direz que de cette matiere se font une infinité de choses qui sont veritablement divisées l'une de l'autre. Habeo, captus sum.
Reposui: Il me paroit, Monsieur, qu'il n'y a point de vuide dans l'univers, mais il n'est pas besoing pour cela de dire avec des Cartes que l'etendue soit infinie. Je soutiens cependant qu'elle est divisée. L'un n'est pas contraire à l'autre. Vous avez autrefois fort bien prouvé contre Mr. La Montre dans le Journal des Scavans de Paris que suivant les principes des Cartesiens il n'y pouvoit avoir de la division dans la matiere, mais je ne vois point que vos preuves aient la meme force contre nous qui soutenons avec Aristote et avec Mr. de Leibniz que dans la matiere il y a des formes ou Entelechies lesquelles sans être de pures modifications de la matiere la divisent et la diversifient. Vos deux Elemens, Monsieur, ne sont-ils point divisés l'un de l'autre? ils ne sont donc point continus, mais bien contigus. Il n'y a point de continuité ou il y a une division entiere. Toute la matiere de l'univers est contigue, non pas toute continue. Haec ego: audi nunc quid vir clarissimus responderit. Je vous avoue M. R. P. que mon premier element n'est que contigu avec l'autre, mais je vous dirois en meme tems que ce premier element, quoi qu'il soit contigu, pourrait pourtant etre modifié en mille manieres differentes et inconnues à nos foibles lumieres, de sorte que je ne vois pas, pour quoi les esprits n'en pourroient etre pris, il est, par exemple, tout autre dans le corps d'un homme, que dans celui d'une bete, tout autre dans celui d'un animal que dans celui d'une plante, tout autre dans un espace cubique que dans une espace spherique ou cilindrique etc. et cela seul suffit, ce me semble, pour lui faire avoir des modifications differentes. Mais veritablement ces choses et une infinité d'autres de cette nature sont au dela de notre portée. Ita ille.
Quid censes de hac mundi anima, imo forma potius? nam et corporibus inorganicis, cubicis puta sphaericisque, cum organicis communis est. An hunc oceanum quo atomi veluti totidem insulae natantes circumcinguntur, ulterius explorando operae pretium fecero? an modi isti liquidum elementum non dividentes, res ipsas divident? Sed de Hartsoekero satis.
Quod superi bene vertant, spatiis quamvis disclusus iniquis Theodicaeam tandem vertendam suscepi auspice TE; quid enim Tui causa non faciam? Elegantiam a me non exiges, opinor; sensum tuum si non ubique reddidero fideliter (quod pro captu meo praestare nitar sedulo) Tu pro jure Tuo errantem in viam revocabis. En alterum specimen quod revideas. Notas addam non opere isto dignas quidem (nam qui possim) sed quales ab homine (si dicere audeo) Tibi usque ad arcas amicissimo, Tui certe amantissimo expectare fas sit, quanquam suppetias ab aliis eruditis Tibi perinde addictis exquiro, quos facile divinabis. Subjiciam, si ita pateris, Dissertationis peripateticae de substantia corporea breve quoddam specimen mihi dudum animo, Te hortatore, designatum, jamque suis utcumque partibus informatum, usitatarum in scholis locutionum retinens illud quidem, sed a sensu tuo quem ab Aristotelico in plerisque minimum abesse arbitror, vix recessurum. Faxo ut aliquando videas, at ea lege ut quae addi vel corrigi debebunt, moneas. Litteras a Te et Hartsoekero ultro citroque scriptas a Trivultianis vulgatas intellexi.
Miserat ad me Turnaminus Diarii Trivultiani partem illam, in qua Theodicaea recensebatur, sed de illa cum libris aliquot ad me ante tres septimanas Ubiis directa nihildum rescire licuit. Nollem periisse. Mittam si recuperavero. Titulum libri quomodo concipiendum censeas, a Te erudiri cupio. Mihi non displicebat Causa Dei asserta Apologia etc. sic enim libri scopus a quovis intelligeretur; sed hunc occupaverat Epitome subjecta quae a toto opere discriminanda videtur.
Si spem esse putas detegendi vel Antverpiae vel Parisiis Firodoandi, scribam utrolibet. Flores Tuos odorari gestio.
Bibliotheca nostra, Celsissimi Principis Ferdinandi Fuerstembergii, communis litteratorum Maecenatis, tum viventis munificentia, tum morientis legato plurimis egregiis et elegantibus libris aucta est, sed codicibus manuscriptis caret. Cloppemburgium Schaltenio succenturiatum, opus inceptum vixque affectum reliquisse intelligo; in arce Episcopali Neuhausina servatur quidquid id est, nam hic nihil ejusmodi reperio. Joannes Joanning (id mathematico cujus meministi nomen) duodecim circiter abhinc annis hic vivere desiit octogenario major. Westphali plerumque solertes et industrii, aliqui etiam sagaces.
Christophori Bernardi Monasteriensis Episcopi vitam a Dno. de Alpen conscriptam duobus voluminibus accerso Colonia, mittendum ad Te recta vel Hildesio per nostros. Bibliopolae vestrates plura, si volent, exempla ab Henrico Rommerskirchen, Coloniae Bibliopola ac typographo, petere poterunt.
Muysii Elementa Physica nactus, dum indicem lustro, incidi in locum ubi rationes explicat a Te dissentiendi circa vim creatam motricem pag. 923 et seqq. quae vim prorsus nullam habere mihi videntur. Argumentum vero Tuum Sturmio propositum olim quod in scholio pag. 938 solvendum suscipit plane in robore suo perstat. Aut enim efficacia illa permanens entis increati est ipse Deus, aut aliquid quod Deus non sit. Si Deus ipse non est, igitur aliquid esse creatum oportebit uti contendis; sin ipse Deus est, cum in Deo utpote simplicissimo ente nulla omnino varietas sit, sed in eo omnia ubique uniformia et identificata (nisi cum Vorstio modos et accidentia in Deum inducere voluerit) quomodo varietatis in materia causa formalis sive varietas ipsa formaliter esse poterit? ut taceam eam denominationem fore prorsus extrinsecam materiae, nisi Deum esse materiae formam statuat.
Sed nec solide probat corpoream substantiam in extensione consistere. Argumenta etiam contra hanc suam sententiam militantia, quae solvere nititur, lustravi obiter. Miror Tua esse praeterita, caeteris ut mihi quidem videtur longe potiora et nulla ratione diluenda.
Ut tamen fatear quod res est, illud interim ex hujus libro percipio commodi, quod in sententia passim apud nos recepta confirmer, nempe: extensionem accidens esse reale, non modale tantum; accidens quidem, quia ens primum sive substantiam jam constitutam supponit, nec illud constituit uti materia et Entelechia constituunt; reale vero, non modale, quia sicuti nihil quod activum de se non sit modificatione sola, activum fieri non potest. Ita concipere non possum, quomodo id quod de se extensum non est (uti de se extensae non sunt materia et formae) a modo solo habere possit ut fiat extensum. Hoc unum accidens reale ac materiae coaevum si mihi concesseris, reliqua ad modos relegare non verebor. Vale etc. Dabam Paderbornae 28 Januarii 1712.
P.S. Ante dies aliquot ab Orbano litteras accepi sat vetustas, quibus dicebat se pridie ad Te scripsisse. Si quid ipsi Tibi notandum occurret circa Theodicaeam, ut significes expecto.