Des Bosses an Leibniz. Coloniae Agrip. 6a anni 1711

Binis litteris tuis 7. et 18. Novembris datis, tametsi amplum scribendi argumentum suppetebant, non respondendum duxi prius quam desiderati dudum Theodicaei exemplum vidissem. Allata sunt denique Amstelodamo,

uti jusseras, exempla tria, pro quo munere sane luculento mihique acceptissimo gratias Tibi quas possum ago maximas, et nunc de occasione cogito qua Ptolemaei nostri votis satisfacere queam. Alterum exemplum Turnamino destino qui, cum absolutam operis hujus editionem paullo ante nunciassem, hanc interim quam mitto Schedam ad Te scripserat.

Litteras quas ad me direxeras, ad quos spectabant curavi statim, et Orbanus jam respondit. Datas ad Hartsoeckerum legi magna cum voluptate, cumque priores Tuas objectiones responsaque ipse sua evulgare non dubitaverit, has si Turnamino communicarem, neutrum moleste laturum putavi. Duo eas legenti in mentem venere mihi, quae ex te quaero. Primum: cum conspirantes dissonantesque motus, quos statuis, vires in Entelechiis inaequales heterogeneasque arguere videantur, quo pacto explicandam putes hanc virtutum motivarum heterogeneian, an haec in nuda earundem virium ad motum ciendum inaequalitate consistet? Alterum: cum virtutes agant nisi impediantur, agantque magis ubi minus impediuntur, quid causae erit cur ea quae extimam universi superficiem constituunt corpora ita sibi mutuo adhaereant, ut nec vacuum intra mundi massam admittant, nec motu suo majus quam ante spatium expleant. Finge globum cujus extimae partes nullum reperiant motus impedimentum, utique omnes extimae illae partes cum resistentiam inveniant ex ea parte qua cum exteris conjunguntur partibus linea recta vel per tangentem vel potius per radium a centro se removere incipient, quod sine vacui intromissione vel corporum ut vocant inflatione fieri posse non videtur. Nescio an mentem meam satis clare explicem, sed haec hactenus.

Redeo ad Theodicaeum Tuum, quem dum obiter pervolvo, tantisper dum meditatius eum perlegendi otium fuerit, video Litteras philosophicas Trivultii editas anno 1703 a Te desiderari, atqui Forsterus a quo emi ipse ante triennium venales habebat. Eccam tibi ruditer ab adolescente descriptam quam laudat Baylius; quod si et caeteras quarum titulos adscripsi videre velis, faxo ut et illae describantur, et librum ipsum mitterem si per tabellarium commode posset. Tu si quid novum in hac, dignum animadversione repereris, mihi quaeso imperti, quamquam ex iis quae pag. 592 et praecedentibus mones, satis apparet immerito ista pro demonstrationibus venditare Lamium.

Alia paucula a me nunc quidem notata subjicio. Num P. Fridericus Spee noster origine Westphalus fuerit, dubito; in Bibliotheca certe scriptorum Societatis nostrae quae a Nathanaele Sothuello prodiit auctior, Caesaris insulanus patria fuisse perhibetur ex nobili Langekfeldiorum (Langefeldiorum fortasse legendum) familia. Caeterum cum autor hic merito a Te laudatus caritate perfecta etiam sine sacramento hominem justificari docet, habet conspirantes secum theologos nostros omnes utpote qui sequentium Baji propositionum damnationi unanimes subscribunt: 70. Homo existens in peccato mortali sive in reatu aeternae damnationis potest habere veram caritatem, et caritas etiam perfecta potest consistere cum reatu aeternae damnationis. 71. Per contritionem, etiam cum caritate perfecta et cum voto suscipiendi sacramentum conjunctum non remittitur crimen extra casum necessitatis aut martyrii sine actuali susceptione sacramenti. Itaque qui contritionem ad justificationem in sacramento consequendam requirunt, ab adversariis in hoc solum discrepant: quid hic suo nomine Caritatis perfectae veniat intelligendum, dum hi ad perfectam caritatem sufficere volunt actum qui intuitu divinae bonitatis super omnia amabilis eliciatur; illi contra ad caritatis, de qua hic sermo est, perfectionem, certam quandam in actu intensionem aut aliquid hujusmodi requirunt, ex quo patet argumentum quod olim Pelissonio obmovebas, et cujus nunc iterum meministi, ex aliquorum Theologorum nostrorum sententia de solius caritatis ad justificationem sufficientia petitum ab aliis quoque qui contrarium sentiunt esse diluendum. Nec vero ex hoc principio sequi arbitramur eos qui extra Ecclesiae communionem degunt, salutem consequi posse, negamus enim omnes, eos ad caritatem perfectam quamdiu ab Ecclesia segregati sunt, posse pertingere. Nempe caritatem perfectam necesse est praecedat fides, eaque non late dicta aut implicita, qualem ex testimonio creaturarum haustam habere potuerant philosophi, sed stricte sumpta et explicita (saltem aliquorum articulorum) quae Dei revelantis verbo nititur unice. Hac porro fide caret qui orthodoxae Ecclesiae repugnat autoritati, quam ita perspicuam esse contendimus ut nemo saltem eruditus, si ut debet implorato lumine divino notas ejus accurate perpenderit, eam sine pertinaciae culpa ignorare queat. Jam vero hac cum culpa stare nequit ullius articuli fides Theologica, quia per cujuslibet articuli fidem ita comparatur credentis animus, ut si alii articuli quicumque a Deo revelati sibi innotescerent ac credendi proponerentur, ab iis assensum cohibere, vel saltem dissentire stante quam habebat fide non posset, et haec quidem ex parte fidei quae caritatis fundamentum est. In ipsa caritatis natura secundum se considerata difficultas occurrit similis; nam caritas ea quam justificatio requirit, virtuale votum sive propositum includit adimplendi ea omnia quae divinae amicitiae leges exigunt. Exigunt autem ut orthodoxa cum Ecclesia communicemus, quam sine culpa, quae caritati repugnat, ignorare non possumus. Certe Speus ipse ad caritatem justificantem virtuale saltem propositum peccata sua clavibus Ecclesiae subjiciendi diserte postulat. Itaque sicubi caritatem dixit sine sacramento sufficere, talem intellexit, vi cujus animus ad adhibendum suo tempore sacramentum comparatus esset. Atque hanc ejus esse mentem demonstrant cum alia ejusdem manuscripta, quae hic reperi, anecdota, tum imprimis scriptae ad tres praenobiles sorores epistolae duae, quarum scopus est ostendere quod salus extra veram Ecclesiam nulla sit. Harum epistolarum in quibus autoris ingenium et caritas mirifice elucet, si cupis, exempla mittam alias. Quod si fortassis aliorum hac de re gravissimi sane momenti sententiam audire non pigeat, Turnaminum Ptolemaeumque libens consulam, et quid responderint edocebo.

Quod scientiam conditionatam quam mediam vocamus ad simplicis intelligentiae scientiam revocas, non repugnamus. Audi Franciscum Suarium in Prolegomenis secundi Tomi de gratia cap. 6. n. 7. Divisio Scientiae divinae in scientiam simplicis intelligentiae et scientiam visionis est adaequata; et scientia conditionata simpliciter loquendo sub scientia simplicis intelligentiae continetur, ..... quia licet per illam videatur effectus contingens non tantum ut contingens, sed etiam ut determinatum ad alteram partem ex hypothesi, tamen quia illa hypothesis nondum supponitur futura ex aliquo decreto Dei, totum id manet subesse possibili, et ideo tota illa cognitio ad simplicem intelligentiam pertinet. Hucusque Suarez. Satis itaque habemus quod juxta te Scientia illa conditionata decretum nullum divinum praerequirat subjective absolutum et objective conditionatum quale Thomistae statuunt, in quo maxima nobis cum illis controversia sita est. Praedeterminationem moralem quam ponis cum libertate posse consistere certum habeo, nec aliquem ex nostris facile reperies qui neget; plurimos reperies qui id ex professo asserant. Fatemur insuper quotquot sumus, e Societate saltem, voluntatem nisi aliqua causa motam agere non posse, alioquin extra objecti sui sphaeram quae bonum ut sic est, ageret. An vero semper et ubique praedeterminationem admittere necesse sit, necdum statuere possum. An dices Adamo innocenti moralem peccandi necessitatem fuisse impositam, quae imposita sane fuit si praedeterminatus hoc pacto fuit Adamus, et ratio praevalens praedeterminat; atqui si Augustinum audimus, peccandi necessitas non nisi a malo est, bonum certe Deum autorem habere non posse videtur.

Praeterea, dum potentiam sui determinativam esse chymaericam contendis, visne potentiam hujus modi implicare contradictionem? non opinor; alioqui metaphysicam necessitatem omnium effectorum induceres; at moralis necessitas potentiam se determinandi non destruit. Quis enim determinaret voluntatem nisi ipsa sese, si, quod fieri potest, rationi praevalenti non cederet? Quod Tu hic respondebis, respondere poterit et Molina, cui objicis fieri non posse ut determinatio resultet ubi nulla determinationis radix. »On leur demandoit .... comment il etoit possible qu'il y resultât enfin une determination dont il n'y a aucune source, car de dire que c'est le privilege de la cause libre .... c'est luy donner le privilege d'etre chimerique.« Atque haec in praesenti sufficiant; plura alias ubi totum opus meditate expendero. De quo universim judico non frustra commotam esse Gallorum Italorumque expectationem. Caeterum praeclara quae in eo ubique emicant cogitata non recensebo, nec pulcherrimo Systemati Tuo depraedicando immorabor, contentus ea subinde proferre a te si videbitur elucidanda quae negotium mihi facessunt.

Fasciculus quem accepisti nihil aliud quam quod accepisti, continebat. In horas expecto missos a Ptolemaeo libellos de re Sinica. Sed et Turnaminus Gallicos suppeditabit. Vale, Vir illustrissime, et novum quem auspicati sumus annum quam felicissime age. Dabam Coloniae Agrippinae 6a Anni 1711.

P.S. En Tibi opportune litteras Hartsoeckeri, quas accepi dum postremam hanc pagellam scribebam.