Aus und zu Bonartes, Concordia scientiae cum fide

 [1680 bis 1684 (?)]

[p. 8] §. 6. Confer nunc cum istis extensi figurati, et mobilis notionem. Quam quidem licet absque sensibus habere non liceat, non tamen ad sensum reflexa mens in affectione quam patimur haeret attonita; sed cum extensum figuratum, et motum cogito, rem ipsam intima mente contueor, nec quale sit illud quod extensionis figuratae, et motae vocabulis indicatur interrogo, cum eam ipse clarius cogitando exprimam, quam ut ampliorem ab ullius sermone claritatem expectem. Neque fieri posset, ut tam multa de figura Geometrae, de motu Statici manifesta demonstratione in qua lectoris animus acquiescit ostenderent, si utriusque notio, quae reliquorum est origo, involuta tenebris delitesceret. Quare Anstreichung von Quare bis efficitur licet neminem mihi reperire contigerit qui figuram, et motum a re figurata et mobili apte discerneret, ea tamen re non efficitur, evidentiam quae ad quam plurima demonstranda sufficiat, defuisse, Tum quia demonstrata cernimus, tum quia non omnia requirimus clare cognosci, sed illius tantummodo aperta cognitio deposcitur, quae par sit iis, quae quaerimus, demonstrandis. Quocunque enim modo distinguenda sit a figurato, et mobili, figura vel motus, id plane cognoscimus, aliis, atque aliis figuris, et motibus aliter impelli, scindi, disponi corpora.

[p. 26] De extensione, figura, motu, quiete nemo dubitat. Quid incerta, et inania commenta prensamus, cum certa et comperta manibus teneamus? Ecquid autem absurdius, atque ab intelligentia communi remotius cogitari potest, quam ut ea inter se corpora distare quis asserat, quibus distantiam interjectam auferat? Quis corporum distantiam vel manu, vel mente, aliter quam linea, aut longitudine mensus est? Quibus autem nihil interjectum est, ea nil habent quo vel cogitando distantiam metiri liceat. Num decempedam Nihilo applicabis, ut quantum extensionis id habeat, quod, cum Nihil sit, neque extensionem, neque aliam proprietatem ullam habet, intelligas? At ubicationes habent dissimiles? cogitationes perinde, aut colores dixeris. Nam nisi distantiam, intervallum, intercapedinem notione propria, ac natura contineat ubicatio, corpora haud magis ubicatione dissimili, quam colore distabunt. Distantia porro inter binos parietes spatium indicat, spatium nullum ponis nisi imaginarium, quodque proinde Nihil omnino esse haud dubitanter affirmas, nihil autem si longum, et latum fingere libet, etiam durum, et molle, grave, leve, calidum et frigidum fingere liceat. Ergo Anstreichung von Ergo bis jungentur. extracto e lagena liquore nisi aër liquoris loco subeat latera jungentur. Ita prorsus. Quis etenim disjuncta cogitet quibus nihil quo separentur interjacet. Jungere certe nihil aliud est, quam distantiam tollere, distantia spatium aut extensionem significat interceptam, corpore omni sublato extensio nulla remanet, nulla igitur distantia, neque disjunctio. Quare laterum follis conjunctio non ex aeris expulsione sequitur, sed in ipsa consistit, cum conjunctio sit distantiae, seu extensi disjungentis ablatio, Unde vacuum, seu spatium corporis expers tam aperte id esse quod non est, ac proinde ex iis esse quae nulla vi possint existere comprobatur, ut gregem Chimaericum merito ducat. Si spatium est, latera circumjecta disjungit, haec autem non quod Nihil est, sed extensum medium, seu corpus separat.

[p. 36] Ecquid enim absurdum magis, ac ineptum, quam rotunditatem a rotundo, sessionem a sedente, ambulationem ab ambulante vel mente praecisam in seipsa spectare? Quamvis enim formarum instar animo obversentur, et vocibus abstractis efferantur, non tamen idcirco ut formae a seipsis suspensae atque a subjectis divulsae considerantur. Eodem enim argumento a Deo sapiente distinguas sapientiam, quae ad similitudinem formae et menti objicitur, et voce profertur. Sane. D. Thomas ex sua, et Aristotelis sententia sic loquitur: Forma non dicitur Ens quasi ipsa sit, sed sicut quo aliquid est, id quod de Modis, saltem quae nisi Formae sint, esse non possunt, interpretandum. Idem alibi accidens Ens esse dicit, quia eo aliquid est; rursus alio loco est Ens, verum, bonum, ut quo, non ut quod. Tum recentiores etiam passim pronunciatum hoc vetus, et verum asciscunt; Accidentis esse est inesse. Cujus autem Esse est inesse, id non magis ab Inesse, quam Essentia propria praescinditur. Accidens igitur vel re, vel cogitatione Esse, et non inesse, haud aliud est, quam absque Essentia cogitari, vel esse. Iam vero si non est aliquid ut Quod, sed tantum ut Quo, non est id quod in se cogitando signetur, sed quo aliquid ita est, ut quo modo sit cognosci queat. Sepone tantisper Eucharistiae mysterium, et quid ratio, quid communis intelligentia, quid veterum sensus de accidente nos doceat intuere. Iam tibi praedico nihil inde periculi imminere, ne fides a ratione dissentiat. Quo Anstreichung von Quo bis obscurassent. metu si D. Thomas et alii caruissent, nunquam haec tam clara, et Antiquorum sententiae consentanea restrictis, et confictis interpretationibus obscurassent. Ex his itaque satis apparet formas accidentarias ne notione quidem, nedum reipsa a subjectis posse abstrahi: immo si notione possunt, cur reipsa non possent causam nullam invenies. Quid enim vetat, quod suum Esse ab altero distinctione interiore, ac proinde vera, non ficta, discriminatum habeat, quin aliqua saltem praepotente virtute separatim ab alio sustentari queat. Nemo vero unquam in mentem venit ut motionem sejunctam a mobili existere posse censeret.

[p. 64] Quoniam vero corpus est extensum, incorporeum utique inextensum esse debet. Non ea tamen ratione qua Punctum in Geometria Inextensum diminutive, quasi extenso minus dicitur, sed exaggerative, veluti extensi naturam nobiliore quodam amplitudinis genere supergrediens, ideoque superextensum melius vocari possit, vel Inextensum ~~Metaphysicum*, ut ab altero Geometrico distinguatur nomine, a quo longissime* *natura disjungitur.

§. 2. Porro cum in corporibus partes subtiliores, quarum motu crassiores agitantur, spiritus dici soleant; idcirco incorporea movendorum corporum virtute praedita,~~ ~~Metaphora accommodata appellantur spiritus, Corpus igitur mobile spiritum motivum arguit, quippe quod sibi motum imprimere nequeat.

[p. 65 sq.] §. 5. Praeterea si Extensi naturam, vel ex claris cognitionibus, vel certis experientiis perscrutari velimus, nihil ei praeter figuram, quietem et motum tribuemus. Mens itaque si Extensa sit, quicquid cognoscit, id extensione figura, quiete, vel motu, simul aut seorsim sumptis exprimit. Age nunc, qua figura, quiete, quo motu, qua extensionis magnitudine, rei cujuspiam figurae motus, extensionis expertis notionem efformes? ~~Si rem talem neges, cognitionem illius negare non poteris, cognoscendo enim negas, nisi forte quid neges, ac proinde cur neges ipse nescias*. Am Rande: sofisma Dixerit forte quispiam, si mente nec extensa, nec figurata, nec mobili res extensas, figuratas, et motas exprimimus, cur non e contra extensio inextensi imaginem referat? eadem enim reciproce dissimilitudo est. Est quidem haec haud gravis objectio, sed non leviter nos tangit qui cognitionem in similitudine quadam, et repraesentatione, seu conformitate cum cognito statuendam putant. Nullam etenim cognitionem futuram ostendit, nisi omnia vel simul extensa, vel simul inextensa ponantur, ecquae enim inextensi, informis, immobilis, cum extenso, figurato, moto conformitas? Quo factum est ut veterum nonnulli apud Aristotelem ex rebus omnibus conflarent Animam, quippe quibus et animum cuncta cognoscere, et simile simili cognosci persuasum fuerat. Recentioribus autem Philosophis non fuit satis cum Antuquis errare, nisi etiam secum ipsi aperte pugnarent. Similitudinem enim quandam (quam quia explicare nequeunt, intentionalem, ignoto vocabulo pro more nuncupant) cognitionis cum cognito servant, quamvis similitudinis omnia fundamenta subvertant; quippe qui cognitioni extensionis omnis, figurae, et motus experti, cum extensione, figura, motu cognitis nescio quam similitudinis speciem affingant. Mihi vero, qui cognitionem in nullius similitudinis repraesentatione, sed in ~~sola directione constituam*, nil officit argumentum allatum. Non enim inquiro,* *ecqua effigie Extensum Notionem exprimat Inextensi? Sed ecqua via ad illud dirigat cognoscentem? sane vel figura, vel motu, vel nullo modo dirigit.

[p. 76 sq.] Atque ut de corpore nil sciri posse docuerim, quod Extensi figuram, quietem, motum excedat, eo quod haud alia sint de eo liquida notione comperta, ita quae de incorporeis declaranda sunt, ad nosse et velle revocanda sunt omnia, cum praeterea nihil in natura incorporea perscrutanda detexerim. Quam proinde cognitione vel volitione vel utraque corpori seu praesentia, seu unione, seu actione conjunctam statuat necesse est, qui e notis notitiam fabricare suscipiat; neque quispiam mentis compos alia aut penitus ignota, aut nomine tantum nota adhibere suaserit, quoad his quae sunt notissima uti liceat. Actio vero praeter cognitionem dirigentem, et volitionem applicantem originem nullam postulat. Ecquam enim aliam agendi vim in re cognoscente et volente requiras, vel ut maxime quaeras invenias. Haec quid ad agendum conferant clare perspicimus, neque cum nos ipsi agimus, aliud quam scire quid, et quomodo agendum, et agere velle experiendo sentimus, neque si quam aliam facultatem fingimus, quid, vel quale sit intelligimus. Porro ~~incorporeum in aliud seu incorporeum, seu corpus agendo, eidem praesens dicitur.* Ita Deum aut Angelos cum adesse nobis precibus obsecramus, eorundem auxilium postulamus.

[p. 86] Sane rem ullam, aut substantiam quae pereat, omnia undique circumspiciendo nusquam reperi, neque a veteribus repertam accepi. Didici, inquit sapiens, quod omnia opera quae fecit Deus perseverent in aeternum. Nam formas illas substantiales ignis, metalli, arboris, quarum strage continuata Philosophi structuram universi concutiunt, ab iisdem confictas, non autem a natura factas invenio. Animalium autem ~~formas non desitione sed dissipatione*, uti domus, aut corpus aliud in hoc* *mundi statu destrui, postea docebimus. Neque enim orbis architectum tanti operis~~ ~~contemplatione detectum, tam imperitum fuisse videbimus, ut substantias, id est, aedificii pulcherrimi membra, subductis aliis, aliisque suppositis, momentis singulis permutaret.

[p. 88] §. 25. Proferamus igitur aliquid et notum, et obvium, tum omni et soli cognitioni conveniens. Eam igitur neque in similitudine, effigie, aut repraesentatione, sed in directione constituo: omnis enim cognitio tam sensus, quam mentis seu humanae,~~ ~~seu angelicae, seu divinae cognoscentem dirigit, atque e directione velut e prima stirpe cognitionum omnis varietas, proprietatesque multiplices propagantur, eaque res omnes carent quae cognitionis expertes esse censentur.

[p. 97 sq.] Ac si quas in animam tempus seu corporis motio vires haberet, in eam potius conjunctam quam disjunctam extereret, id est applicatam facilius quam separatam extereret. Neque enim alio modo tempus edax rerum intelligitur. Nam quae lue occulta,* *ideoque errore vulgi innata tabescunt, ea corporis alicujus, quae sub sensum haud cadit arcana motio, veluti lima surda consumit. At incorporeum ab externo tempore intactum, fortasse proprio paulatim arroditur. Ei porro praeter existentiae ipsius fluxionem, aut~~ ~~cognitionum, et volitionum aliarum ex aliis propagationem assignari quid potest quod temporis, aut aevi vocabulis designetur? At ab his quid timendum? neque minus innoxius quicunque durationis Modus affingitur.

[p. 98 sq.] Sed quid vetat, inquies, quin esse illud animae, quod supra descripsimus, modum quendam corporeum complectatur? Nititur enimvero in vetitum, qui talia quaerendo, quid ratio, quid communis intelligentia vetet, aut jubeat flocci a se fieri plane demonstrat. Motune, figura, vel quiete quispiam rem ullam ad ea quae a loco, tempore, atque omni proprietate corporea, non ut abstracta tantum, sed ut aliena noscuntur, dirigi et inclinari; atque insuper ab iis quae corpori consentanea sunt deflecti, averti, avelli cogitet? At anima forte partibus conflata dividuis dissoluto corpore dissipatur, dum singulae singulis corporis dissipati particulis adhaerescunt. Verum in quo Esse quoddam tam sublime, tam liberum experientia teste comperias, illud corporis veluti carceris aeterni vinculis nullo jure constringis. Num animam eo magis ingenio, et virtute vigentem, quo magis in seipsam collectam, et a corpore abstractam, in frusta scindendam putas, ne pulvisculis, aut Atomis abjungatur? Quae sibi tot, et tanta cogitando, et cupiendo proposuit, tantillis et talibus non carebit? Animalia Anstreichung von Animalia bis adhaerescunt. quidem cum haud alia* *quam quae corpori consentanea, et connexa sint intueantur, eorum animas, quamvis ut sentiendi vi praeditas incorporeis ascribam, tamen ut nullum Esse non corpori infixum, et immensum ostentant, ita nihil est quod ab eo disjunctas existere posse suadeat, eo igitur dissipato dissilient, dum dissoluti particulis adhaerescunt. Namque ~~incorporeum corpori naturae legibus prorsus astrictum*, illius extensioni virtute sua respondet; itaque prout divisa, vel distincta fuerit corporis extensio, incorporei ~~pariter dividere, et distinguere virtutem cogimur*, cum virtutem alteri addictam,* *neque e seipsa sola ullo modo, vel tempore aptam metimur. ... Forte quis facilius formas incorporeas corporis dissolutione desinere, quam dividi patiatur. Sed qui Mundum ita condidit, ut non tantum materiae, verum etiam et motuum stabilitati consuleret; adeone parum nobiliori parti totius structurae providit, ut aedificio bene materiato formas caducas et fluxas astrueret, minimamque de maximis curam gereret? Neque si quid aliis rebus inspersae agant, quid utilitatis afferant divinare non liceat; idcirco velut~~ ~~inutiles, et quae conserventur indignas damnari capite aequum fuerit. ~~Suas quaeque vices collectae denuo ut rerum vicissitudo retulerit*, obtinebunt, neque naves mari tempestate vel glacie clauso comburimus, nec pace facta arma contundimus, sed bello futuro condimus. Atque opifex hodie instrumento uno contentus plurima in posterum tempus reponit. Ubi mundus sempiterna quiete steterit, quod aliquando ~~futurum infra docebimus, tum formas quae sine motu neque actione ulla fungi, nec cognitione deinceps frui poterunt, e rerum natura optimo jure proscribas*, veluti si quis congelato in marmor Oceano navigia* *servari, et nautis stipendia solvi vetaret.

[p. 114 sq.] Audi Aristotelem. Sentire est quoddam pati, inferius autem, Actum* *coloris in visu receptum visionem appellat. Alibi vero Intelligere etiam in quodam Pati constituit. Augustinus autem saepius speciem ipsam sensionem vocat. Audi D. Thomam. In parte nutritiva omnes potentiae sunt activae, in parte autem sensitiva omnes passivae,* alibi intellectionem sola informatione, in qua nulla ratio originis, comprehendit. Aristoteli *consentiunt interpretes Graeci Themistius, Theophrastus et alii fatente Suario, eademque Alberto, Godefredo, et Gabrieli, aliisque non paucis tribuuntur. Authores abunde habes etiam inter Scholasticos, quibus Mysticos apponere, et vero etiam~~ ~~praeponere haud injuria possis.

[p. 120] §. 51. Unde quod tantopere recentiores exercet, atque inter se diuturna, et nondum decisa lite committit, Ens illud celebre, quod impossibile, et Rationis dicitur, paucissimis verbis e medio tollitur. Hoc etenim fundamento solo nititur: Cum aliquid id esse, quod esse non potest, ut Hircum esse Cervum seu falso affirmem, seu vere negem, seu suspenso judicio cogitem, aliquid hunc actum terminat; non possibile, ergo impossibile. Hic quasi contestata lite, num mens possibilia tantum adstruat possibilibus, an operi identitatis cujusdam, impossibilis caementum immisceat magnis clamoribus disceptatur. Dic terminum nullum habere, et confestim *Hi motus animorum, et haec certamina tanta, Pulveris exigui jactu compressa quiescunt*. Quare Nostrates proprietate* *majore loqui, quam vulgus soleat, de re impossibili didicerunt. Nam, ~~it is a meere notion*, notionem meram esse pronunciant. Qua locutione cognitionem quidem afferunt, aliquid autem ei respondere posse negant, et pura puta notione contenti objectum omne respuunt.

[p. 132] §. 61. Duratio porro cum sit existentia aliquoties producta, momentum erit, ejusdem una productio. Pariterque de Momentis in tempore, ac de punctis in corpore censendum est. Quare si additione puncti penitus inextensi, linea nihilo magis extenditur; neque per momenta quae nullo modo protensa sint, in posterum protendi quicquam poterit. Namque universim cujusque generis incrementum, ex illius, cui aliquid generis ejusdem insit, additione fieri infra docebimus. Quo igitur jure postea Atomo cuique minimae extensionem, sine partium vel divisione, vel distinctione daturi sumus, eodem nunc itidem momento cuique brevissimo protensionem quandam in prius et ~~posterius*, ratione, non re distinctam damus. Atque adeo punctum corporis, aut temporis* *nec a mente dividuum, notioni tribuimus non naturae; Ens enim nullum tam minutum existere docturus sum, quin Mens in eo capacitatem quandam, et amplitudinem, atque, ut ita dicam distensionem, inveniat.

[p. 139] Quinimo tempus et motus neque a tempore, et motu velut ab origine prima fluentia, neque ad tempus, et motum velut ad finem ultimum tendentia cogitari queunt; in notione quorum intima prius et posterius inclusum est; similiter neque e Contingentia contingens ut a causa prima nascitur. Nam Contingentia potest non existere, atque idcirco non existentem fingere licet, ut sic autem nihil est, ideoque nec alterius nec sui causa est. Neque etiam Compositio, composito velut ima stirpe nititur, ad aliud enim quod compositi membra compingat, eundum esset. Neque Multitudo a multis, sed uno deducitur. Nam quod primum est, a se est; unde interminatum esse, atque hinc et unum, et insuper simplex esse sequente libro probabitur, ad quem veluti muniendo viam ista jacimus. Obstat enim de causae primae excellentia speculanti vulgaris ignorantia, qua mirantur haud pauci a stante fluentia, ab Incorporeo corpora, a summo bono non optima derivari. Nam e causis effecta, velut aquam e fonte, ideoque similia manare autumant. Atque~~ ~~errorem vulgi, Philosophia vulgaris quem extirpare debuerat, dum causam introduxit Univocam, stabilivit; nam si forma ignis alios sibi similes et pares efficiat, effectis causae non excellunt.

[p. 164] Itaque res ipsas a voluntate Dei necessaria proxime emanare, libere tamen, non necessario contendunt, haud secus atque ipsae volitiones, non aliae actiones a voluntate nostra procedunt. Deus igitur non est indifferens ad volendum, sed tantum ad agendum. Am Rande unterstrichen: Herice Hoc quoque non nemo concedit. Sed primo sine causa, nam velle, et agere*~~ ~~*inter se confundere potuisset. deinde sine fructu. extraneorum enim productio effectus est libertatis, non exercitium. De nobis e nobis ipsis experientia intima, de Deo e sacris literis interpretatione propria et clara colligimus. Omnia quaecunque voluit, fecit.

[p. 182 sq.] Adverte nunc animum aliorsum, ut quid generatio sit capere possis. Et primo loco, viventium, ac proinde animantium tantummodo actio censetur; nam in his solis facultas incorporea, motionis intraneae operatrix, inhabitat, atque idcirco motiones illae solae, quae ab ea facultate procedunt, vitales proprie dicendae sunt. ... Principium* igitur conjunctum in generatione animantium, et hominum, haud exacte mari congruit; *neque actio foeminae, quippe quae neque unionis, aut formae productione agat, ut ex iis quae late diximus facile constat; neque etiam seminis proprii in uterum, aut locum ullum qui conceptionem adjuvet, immo nonnunquam absque illius immissione, aut emissione, eaque proinde nunquam necessaria, eodem Herveo Anatomicorum peritissimo, verique studiosissimo testante, concipiat. Quamvis autem actio omnis haud absit, ea tamen haud tanta est, quin foemina toto conceptionis ordine sit patienti quam agenti similior. In partus autem effusione, musculorum connisu contra accidit; pariendi nihilo secius enixus, aut actio ad foetus prolationem potius quam generationem attinet. Haec enim potissimum semini maris ascribitur; quod quia e sanguine factum est, qui corpus undequaque circumiendo, et membra singula, vel perfectus, ut pleraque; vel nonnulla cum necdum plene coctus, et tinctus est, nutriendo; omnium in se uno particulas collectas habere noscitur; et ipsum proinde semen e cujusque generis partibus constare liquet, ideoque totius corporis, ut Chymici loquuntur, Quintessentia, id est Essentia pura et contracta, vel pars totius instar, quod alterius totius causa sit, dici poterit. Id autem translatum in corpus faemineum, in matrice quidem subito non recipitur, nedum receptum mox in coagulum constipatur, cum eo pervenire non posse in quibusdam evidentissime, in reliquis probabilissime Herveus idem ostenderit. Quoniam autem seu intromissum seu secus, paulo post evanuisse compertum sit, in partes vicinas agili, spiritosa, et ignea subtilitate penetrasse putandum est; easque dum permeat, atque percurrit, corpuscula suis similia, ideoque ad similem motum accincta, aliaque his annexa; et rursus alia quoque procul continuatione sequentia, in uterum congregat, convocatque; eaque cum illis quae postea affluunt in faetum utrique parenti similem, utpote ex utriusque delibata substantia coagmentatum, motu artifice fingit, et format. Et quia e sententia nostra in hoc opere, ut in aliis alibi,~~ ~~res nulla producitur; partium vero congeries ex universo utriusque parentis corpore decerpta, totiusque vi praedita, ejusdemque vicaria communicatur, faecunditatem hic substantiae quasi totius communicatione vides exercitam; eoque magis in Animantibus quae animam una cum corpore seu facultatulas incorporeas corpusculis affixas tribuunt.

[p. 191] Quare Anstreichung von Quare bis efficere. nihil ineptius excogitari potuit, quam ea re Deum Omnipotentem* *dicere quod Omne, quod antequam existat, Essentiam nulla proprietatum pugna distrac tam habeat, possit efficere. Propius rem attigit Augustinus, Non ob aliud, inquit, *Vocatur Omnipotens nisi quoniam quicquid vult potest.*

[p. 211] Nihil Anstreichung von Nihil bis videretur. igitur de Mundo deliberanti putandum est occurrisse, a quo huic *Homini vel Angelo periculum nisi perleve futurum esse ullo unquam tempore videretur.

[p. 222] Porro Deum factum Hominem Christum vocamus; quoniam vero unus, et idem est Deus et homo, Divinitatem inter et Humanitatem unionem, qua unitas innitatur ponere necesse est; quae si naturas conjungendo confunderet, ut divina in humanam, vel haec in illam, vel utraque in aliam ab utraque diversam, et ex utriusque refractae atque a priore conditione deflexae, ut in iis quae ex elementis fiunt accidit, permixtione concretam versa putetur; neque ipsa Divinitas, nedum Humanitas illibata, integra, et inconcussa persisteret, neque ipse Christus, vere, et proprie, vel Homo, vel Deus dici posset, quippe cui neutrius vera et integra natura suppeteret. Ut Eutychetis errorem, et Dioscori non minus a ratione quam fide abhorrere cognoscas. Monothelitarum quoque pariter, seu volitionem in Christo unam, seu voluntatem ponentium, ~~neque enim una volitio cum voluntate duplice*, nec voluntas una cum duplice natura volendi compote ullo modo cohaeret.

[p. 223 sq.] Quare cum audias unus, et idem est Deus, et homo, Tu es filius hominis, et Filius Dei, ego sum Deus, et homo, Non alius, sed aliud in Salvatore est Deus ab homine, personam unam significatam vel ex usu Grammatico discas. Deum autem et hominem Esse quid unum, vel Divinitatem ab humana natura non distingui nusquam legitur, neque ratione ulla intelligitur. Unam autem esse utriusque Personam non modo legendo comperias, sed intelligendo cognoscas. Propone tibi Christum eo modo agentem, quicquid agat humanitas, id simul agat opera conjuncta divinitas, ut ab utraque proxime et simul actio procedat. Haec autem cogitantem si quispiam interpellet, et roget, Quis agit? Respondebis utique, Deus agit, Homo agit, sed ita ut uterque sit unum agendi principium, sed enim agendi principio actio tribuitur, cui vero actio tribuitur, id Suppositum, vel Hypostasis nominatur: unum igitur agendi principium, suppositum unum, ideoque hoc loco personam unam denotat, namque a persona suppositum in natura rationali non differt. Quod si utraque natura constanter operam hoc pacto conferat, unum ex utraque operandi principium, sive una persona constabit. Tum actio quaelibet erit illustris, eximia, admirabilis, in summa talis erit qualem a Deo praestari deceat, qualemque sibi non pudeat assignari, atque illius insuper dignitatis et pretii aestimabitur, qua aestimatione censeri divinae debeant actiones. Erit etiam Theandrica seu Deivirilis actio quam Patres ubique postulant, eamque licet Humanitas simul cum Divinitate depromat, si tamen efficientiam humanam cum divina conferas, cum Oceano guttam aquae componis, Hypostasis autem ad efficiendi principium refertur. Itaque cum efficientia humana Divinae composita velut absorpta et obruta videatur, haud obscura est ratio quae Patribus persuasit, ut divinam tantum Hypostasim Christo tribuerent, et naturam humanam personalitate propria spoliatam dicerent. Illi quippe principio tanquam Hypostasi actio ex usu sermonis communis ascribitur, in quo et dignitatis et efficacitatis amplius cernitur. Unde subsistentiam illam, quam vocant Positivam antiquis et Patribus et Philosophis ignotam, fideique probrosam abjicias.

§. 2. Lege Cyrillum Nestorii errorem debellantem, lege Rusticum Diaconum accurate sane et subtiliter de Christi persona disputantem, nihil occurret quod de invento novitio suspicionem afferat, a Damasceno vero et Leone palam exploditur.

[p. 246] Ego carnem et sanguinem ex elementis quae consecranda ponuntur, facta, discrimine tam manifesto distinguo, quam inter se aquae, oleique substantia distinguatur. Extensum etenim ea partium figura, magnitudine, connexione praeditum, ut aptum sit agere et pati, ac speciatim sensum certo modo percellere, id ego substantialiter carnem appello; alio quodam modo constitutum sanguis est, itidemque de peculiari et specifica corporis cujusque natura censendum. Jam quia ea panis et vini mutatio facta est, ut ex ~~singulis* cujusque particulis sanguinis guttula, carnisque portiuncula sit constructa; ~~vel* si necesse sit, corpusculum omni membrorum varietate formatum, palam est Christum parte qualibet totum contineri, non modo quoad divinitatem, et animam singulis copulatam; verum etiam quoad carnem, et sanguinem ad substantiae modum, vel naturae considerata; nam aqua e notione substantiae, non quantitatis accepta in gutta minutissima tota consistit.

[p. 250] Theodoretus enim si accidentium cumulum vocat substantiam, cur figuram adjungit quam tu accidentium acervo semper accumulas? Gelasius autem Papa e Sacramento velut imagine, duas in Christo naturas distinctas eruit. Sin autem substantia panis sola accidentia in Sacramento significat, haud amplius Christo extra Sacramentum, quam humanae naturae accidentia, ex hoc similitudinis argumento tribuit. Papam appellavi Gelasium, licet Baronius renuat, Bellarminus dubitet, quia hunc ei Librum S. Ful ~~gentius coaevus adjudicat*, neque quicquam tanto Pontifice indignum continet. Qui* *cum Christum in Sacramento similitudinem esse et imaginem Christi extra Sacramentum, veluti rem notam et concessam assumat, utrobique corpus idem ipsissimum non esse~~ ~~demonstrat; itidemque Hieronymus cum carnem spiritualem, et divinam in Eucharistia a crucifixa distinguit, Augustinus etiam, Non hoc corpus inquit, *quod videtis manducaturi estis, et bibituri illum sanguinem, quem fusuri sunt qui me crucifigent.* Alibi vero aliter* loquens citatur. Hoc accipite in pane quod pependit in cruce. Sed omnia facillime *conciliantur. Corpus est idem quia eidem animae, et Divinitati unitum, ~~non est idem ipsissimum* quia ex alia corporea massa constructum.

[p. 251] Pani, et vino transmutatis conjungatur Divinitas, ex iisdem ~~Christi corpus et sanguis efficitur, non autem corpus quod in coelis est eorundem loco subjicitur*; dumque corpus illius in nostrum, facultate nutrice vertitur,* *haud paulo majore sermonis proprietate concorpores Christi dicimur, quam si mox corruptis in ventriculo accidentibus, e corpore nostro quod neque ingressu quidem tetigit, evanescat.

[p. 253 sq.] Longe vero absurdissimum est, sensum potius quam rationem cum fide conciliatam velle. Sic enim argumentantur Haeretici. In Eucharistia Panem sensus ostendit, Christum fides; simul ergo sunt Panis et Christus; ~~cum ratio duo corpora simul esse non posse demonstret*: Neque ipsi quicquam afferant quo id fieri posse ullo modo persuadeant, neque vel minimum subtilitatis aut probabilitatis exhibeant, quo corpus aliud in aliud penetrare, vel etiam idem contrahi aut laxari queat.

[p. 255] §. 25. Sed juvat audire sectam saginae corporis mortalis intentam, de immortalis gloria disserentem? Agite viri subtiles, ingenii quo polletis acumen expromite; Philosophiae vos, non modo fidei Reformatores ostendite. Vestra quidem sententia hebes est Aquinas, obtusus Scotus, nihil aculeatum in Ochamo, nervosum in Halense*, in Durando reconditum; nostri tantum loquaces, vos soli sagaces,* ~~*horum scilicet inficeta volumina, ubique spernenda, alicubi etiam in publico comburenda putastis.

[p. 261] Namque ubi imperiosa voluntas sibi, potestatem imperii prope totam arrogat, confestim velut ex edicto praetorio, sic volo sic jubeo, sit pro ratione voluntas,* *agitur; atque ignorantia coeci, ab iis quos excaecavit ambitio, in angustias, et angores maximos, praecipites aguntur. Hoc loco nimirum latet anguis in herba, qui non unam* *Eurydicen, sed animas innumerabiles demisit ad inferos. ~~Incredibile dictu est quantum calamitatis et stragis, opinio una fecerit, quae legem voluntate potius quam ratione metitur*; quam Deus invalescere Mortalibus iratus quando permisit, de eo tunc si unquam dici poterat, Induxisti nos in laqueum, posuisti tribulationes in dorso nostro, imposuisti homines super capita nostra.

[p. 315-317] §. 38. Atque ut argumentum hoc licet clarissimum, si fieri possit clarius, aut saltem quorundam captui accommodatius evadat. Ponatur recta AB in infinitum extensa, cum qua altera infinita AC tertiam partem anguli recti constituat, ut facilitatis tantum, non necessitatis causa triangula nascantur aequilatera; ubi extrema singulorum, qui infiniti sunt, palmorum singulae rectae conjunxerint, quae proinde se mutuo palmo superant, erit enim prima ED palmaris, secunda bipalmaris, atque ita deinceps incrementum accidet. Ex his igitur aliae quidem palmos finitos, aliae *Darüber: imo nullae continent infinitos~~,*~~ ~~*seque invicem ordine nec confuso, nec interrupto sequuntur. Deo igitur, a quo figuram hanc factam ponimus, quippe omne quod facit scientia dirigente, hoc est singula distinguente, ordinante, et definiente perficit, nihil hic confusionis aut obscuritatis apparet; videt itaque finitam ultimam, et quia ad singulos laterum palmos transversam~~ ~~annexuit, unius tantum palmi interjecto spatio, aliam utique inveniet, quippe quam ipse posuerat, quae finitam maximam unico palmo superet, ideoque fit finita pariter et infinita. Hanc Deo scientiam tollere, stolidissimae impietatis est. Neque opus est ut triangulum ad Geometriae normam exigatur: nihil enim huic demonstrationi obest exigua Physicae et Geometricae figurae diversitas. Quare non pudet nonnullos Infiniti patronos demonstrationi tam clarae manus dare; sed sententiam haud deserunt, quod haud leviora Adversarii in rebus, quae esse possunt, rerumque negationibus patiantur incommoda. Neque quenquam reperio, etiam inter eos qui quamcunque opinionem casu, vel consilio, vel etiam, ut saepe fit, solo contradicendi studio arreptam mordicus tenent, qui Infinitum non penitus profligatum agnosceret; nisi contra, densa opinionum passim in scholis receptarum acies invaderet, quae quamdiu steterit, tamdiu Infiniti propugnatores vinci nequeunt, Nullum enim telum hostile recipiunt, quod pari vi in hostes non retorqueant, praeter ea quae ex armamentario proprio depromunt. Quare si quae objici soleant argumenta, opinionibus falsis, nulloque fundamento subnixis deducta monstravero; id omne in quo numerus infinitus existat, e rerum consortio, omnium suffragiis relegabitur. Neque necesse erit ~~ut in numero infinito, totum parte non esse majus ostendam*, eo quod infiniti semissis, vel alia pars certa infinita sit, et quodlibet infinitum infinities infinita contineat, quo nihil majus fingi queat; ac proinde in exercitu infinito, qui ex Centimanis Gigantibus conflatus esset, haud plures manus quam Milites numerandae; aliaque permulta quae in eandem sententiam eidem argumento non roborando, sed ostentando tantummodo proponantur ad pompam, consulto praetereo; nam vel axioma totius et partis ad finita restringent, vel toties infinities infinitum aliud alio magis, aut minus infinities infinitum repetent, Am Rande: infinitum non est unum totum ut periculum sit ne hac verborum caligine, veluti periclitantes apud Homerum Heroes circumfusi nebulo subterfugiant. Quae vero supra attulimus tam clara sunt atque perspicua, ut nec quenquam lateant, nec cuiquam in illis latibulum pateat.

[p. 318] §. 40. Restat eas nubes dispellere, quae repugnantiae Infiniti sua luce clarissimae, obscuritatem summam, et tenebras offundant. Ac primo loco occurrit tenebricosum illud Entium genus, quod Negationes appellant objectivas; quorum quia tanta est, quanta rerum quae non sunt, esse tamen possunt, multitudo; haec autem ex opinione communi, nullo fine claudatur, sit ut etiamnum, non modo ante mundum conditum, earum infinitus existat numerus, ac proinde haud minus in negativis, quam positivis, Infiniti numeri laqueis impliceris. Non enim ex mole, sed multitudine argumenta ducuntur. At negatio numeri, inquis, non est numerus, sed contra non-numerus, fateor. At negatio Elephantis una cognitone distinguitur, negatio Cameli altera, itidemque deinceps; quae vero Numerum numerantem seu cognitiones singulas sigillatim terminant, ea sane Numerum numeratum constituunt. Meminisse debueras ea praecipue ratione Negationes inventas, ne cognitionibus quibusdam objecta deessent: habent igitur esse quod vocant objectivum, id autem perinde Numerantem distinet, ac si in summo Entis positivi gradu consisterent. At esse Negationum, est Non esse rerum, quorum autem esse, est Non esse, ea Nullum esse possunt habere, Recte mea quidem sententia, sed qui Negationes tuentur, Esse negativum, ajunt, Positivorum non esse ita censendum, ut ipsis suum quoddam Esse Negativum constet, quod non sit solum cognitionibus terminandis, sed rebus majoribus praestandis idoneum.

[p. 334] At si in partem alteram cogitando deflectas, quaeque adversus fidem Philosophia vulgaris argumenta suppeditet, quae plura locis pluribus indicata sunt, in mentem revocando consideres, vereor ne lucem priorem a posteriore non leviter obscurantem existimes: immo ne quispiam ex Epicuri grege, quem voluptas a Pietate reddiderit alienum, rationibus quae fidei adversentur, Evidentiam plusquam Moralem adjudicet. Namque, ut alia sileam, si Anstreichung von Quae sunt bis praeferant. Pronunciatum hoc, Quae sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se, non rebus tantum, sed et rerum Modis, uti solet, accomodetur; deque distinctione, more communi e verbis contradicentibus judicetur; eademque, sensu vulgo recepto, velut axiomata claritate Metaphysica, id est summa, aut certe longe plus quam Morali, conspicua venditentur; haec autem Deo Trino et libero non nisi misere truncata et distorta perspexerit applicari: eccui obscurum est in quantum discrimen, hoc hominum genus, id est, generis humani partem maximam, Philosophia communis adducat, ne infidelitatem fidei non modo ut licentiae magis indulgentem, verum etiam ut potiore subnixam ratione praeferant.

[p. 335] §. 52. At firmius rebus a fide propositis adhaeremus, quam aliis quibus Evidentiam Moralem haud minorem inesse cernimus. Id quod a ratione cuipiam alienum videri queat. Et mihi quidem ne fieri quidem posse videtur, si adhaesionis firmitas, quod multi sentiunt, in ipsius intellectus assensione ponatur. Fingunt enim intellectum ex apprehensionibus primis, veluti partis utriusque testimoniis auditis, ad exemplum judicis ferre sententiam, et nutu quodam alteram alteri praeferre; adeo ut judicium ab apprehensione prima non amplius videndo sed annuendo discrepet: quare cum nutus ille claritatis augmentum non contineat, ei voluntatis imperio firmitatis plurimum, et soliditatis accedere posse non dubitant. Caeterum isti rerum notiones, quo nihil in Philosophia turpius, hoc loco, ut alibi, faede permiscent, animaeque volentis caecitatem ~~intelligenti, seu videnti tribuunt*. Quid nam est intelligere rem sic esse, nisi* *videre sic esse? vides autem sic esse si hoc tibi magis quam illud apparet; si paulo magis, vocatur assensio parum firma; si multo, firmior; si prope nihil in oposita parte cernitur, firmissima appellatur. Nihil igitur opus caeco nutu judicium a primis apprehensionibus internoscere.

[p. 344 sq.] Ego vero sicut Euangelio non crederem, nisi me Catholicae Ecclesiae commoveret authoritas; ita nec Ecclesiae ipsi Catholicae, licet haud obscuris veritatis indiciis illustratae, fidem tam addictam, tam mancipatam haberem, nisi me ~~prudens, et pia de divina veritate persuasio* confirmaret. Movent quidem praedictiones, atque prodigia; movet doctrinae antiquitas, puritas, unitas, efficacitas, multorum etiam sanctitas excellens, et explorata commovet. In his quidpiam apparet quod Deum Authorem deceat, quodque artem et industriam humanam superet, et singularem ejus de hac Ecclesia prae caeteris curam ostendat. Caeterum nisi eum non modo ab erroris periculo, sed et a fraudis ullius specie alienum putarem, nisi veracitatem illius cum bonitate commixtam esse censerem, ut neque falli per ignorantiam ipse posset, neque genus humanum per incuriam falli vellet, nihil in Ecclesiae signis, licet in seipsis spectata probabilitatem haud vulgarem prae se ferant, tam clarum, tam necessarium, tam indubitatum cernerem, in quo animo sedato, et securo conquiescerem. Sed tenet et firmat divina veracitas, quae non modo falsum testari nequeat, sed neque errorem ~~iis veritatis insignibus ornatum* spectare velit, ut passim homines vel in maximis* *rebus errare, vel impie et insipienter agere debeant. Neque enim pius aut sapiens religionem, quam tam illustria pietatis et veritatis argumenta commendent, aspernabitur.

[p. 354 sq.] §. 64. Id vero quod de errore pronuncias, ex Amphibologiis humanis, haud indecorum esse nunquam evinces. In his etenim, in quibus nonnulli turpissima docent, et agunt; quicquid honestum, et rectum est, id omne ad defensionem necessariam revocatur. Deque iisdem quod de Mendacio Origenes cum Platone statuit, dicendum est. *Deo quidem indecens, et inutile, mendacium, ~~hominibus vero quandoque utile, et necessarium, ut eo tanquam medicamento utantur*, vel Abbas Joseph* *apud Cassianum *Mendacio utendum tanquam Elleboro, quod sumitur eminente aliquo exitiali morbo.* Qui quidem licet errent, si forte mendacium proprie sumptum aliquando* *licitum esse sentiant, quod reipsa nunquam necessarium est; in eo tamen recte judicant, quod quae ad deceptionem spectare videntur, lege solius necessitatis excusent, ideoque a Deo magis quam homine aliena declarant. Quod si Christus qui Deus est. *Ego non ascendam ad diem festum hunc*, ascensurus tamen dixerit; non ideo ne Deus* ~~*animo habitum fallentem ingerat, aut fallaces Ecclesiae notas aspergat timendum est; erat enim Christus et Homo, atque ut alia facere, etiam ei pericula, hominum more, vitare, nosque remedium exemplo docere placuit. Nihil autem a Deo versute, et subdole Prophetis dictum invenies; nam quod obscurum, aut ambiguum videri potest, illud vel celatum voluit, vel explanandum Ecclesiae decretis, aut rerum eventis tradidit. Nec quae Scriptura a quibusdam facta, vel dicta narrat, eadem nobis facienda vel dicenda prae scribit. Sed de arte ista veteratoria copiose alias disserendum; quamque a prudentia Christiana, verum etiam Civili remota sit exponendum; quam probrosa, quam perniciosa, quam plena tum malitiae, tum stultitiae sit, declarandum; quid fallaces inter, et mendaces intersit, mendaci virus intimum perscrutando, docendum; atque hominum inter homines societati, fideique Catholicae dignitati, omni ope, atque studio consulendum. Quod ~~ad calamitatem arcendam aliquando conceditur*, illud aliqui ad utilitatem humanam procurandam, et quod turpius est, ad gloriam divinam propagandam, haud minus frequenter, quam impudenter adhibent. E re communi, vel gloria Dei foret hunc ~~civem alibi vitam degere; fraudibus ergo, fictisque promissis, et minis, ut in exilium ipse proficiscatur inducam?* Quid enim? Error est* *tantummodo Malum physicum. Perinde alius dixerit Bonum est uxorem, et filias domi manere, illis igitur crura suffringam. Claudicare quidem malum est, sed tamen physicum, et genere quoque minus, corporis enim non animi malum est. An tibi juris amplius in animum, quam corpus est? Hoc distorquere non licet, illum licebit? Magisne os ictu confractum, quam ratio dolo perversa dedecet? nisi forte decorum, visu potius quam intellectu metiendum putes. Si quis tibi mentis aut domus arcana per metum, aut fraudem injuste rimetur, illum fas est silentio semper, et nonnunquam occulta arte frustrari,~~ ~~velut alium qui ferro viscera scrutari velit, tum fuga declinare, tum etiam aperto Marte repellere: Quempiam vero tam fraude, quam ferro aggredi nefas est.

[p. 355 sq.] §. 65. Habitum, ais, ab actu falso, maloque relictum, conservat Deus, et solus quidem, quia actus producens evanuit, eum igitur solus producere potest. Consecutionem immerito quidam negant, eo quod ~~res producta conservationem a causa universali exigat*, ad quam pertinet rerum exigentiae non deesse; propter quam etiam, ex illorum sententia, ad actum malum operam conferre potest, et debet. Nihil est tam aviumn, atque ab omni probabilitate semotum, quo incautos principia falsa non ducant. ... Quod corpus humanum ad malum, et falsum inclinet, primis parentibus, qui illud veneno prohibito corruperunt, imputes. Nihil enim Deus agere decrevit, sed neque ~~futurum praevidit ante decretum*, quod tam pravam corporis structuram efficeret.* *... Principium vero alterum, quod falso statuitur, est falsa Modorum Notio, quos velut Entia subjectis affixa cogitant; unde factum est ut iisdem, tum producendis, tum conservandis operam divinam flagitent: sin autem quid inter rem, reique affectionem intersit didicissent, nunquam habitum, nedum actum malum, aut falsum, Deo vel soli, vel simul cum anima producendum, aut conservandum dedissent; neque Modum ullum, nisi generis omnino excellentis, ab eo immediate fieri, vel necessarium, vel decorum censuissent, neque de ullius interitu, priusquam contrarius invaderet, timuissent. ~~Modos anima, quos vi sua facit, aut recipit, ipsa custodit.* Nam si quam a peccato nunc puram, conservatam a Deo finxeris, paulo vero post ab eadem actum malum vi sua citra cooperationem, uti fit, divinam elicitum, nihil opus est actionis conservantis augere virtutem; neque magis si qualitatem ad malum inclinantem fingas infusam, quam vi naturali perinde retineri, ac recipi posse liquet; quocirca neque actum, neque habitum malum Deo conservanti tribuere facile disces, dummodo Logicorum ineptias dedoceri queas.

[p. 357] §. 66. Nisi forte quia actio effectum, sicut cognitio objectum putatur attingere, et meta quaedam utramque terminare videtur; propterea limitem, ac veluti lineam discriminantem in effecto, vel objecto, imaginatione vana signaveris, quae partem tactam ab intacta distinguat; ex quo phantasiae ludibrio nata est de praecisionibus quaestio percelebris, argumentis huc illuc nugatoriis agitata, color, aut animalitas attingitur, albedo, aut rationalitas a cognitione non attingitur; similiter hoc loco, animae substantia ab actione conservante attingitur, modus non attingitur; vel hoc cognitionem, et actionem terminat, illud non terminat, ergo distinctio concedenda: et Physicam quidem, actionis tactu Physico et reali; minorem autem, quae aut virtualis, aut ex natura rei dicitur, cognitionis tactu quodam leviore, sive intentionali colligunt. Et vero distinctionem Physicam ab adversariis, etiam actionis tactu Physico extorserunt, qua et modorum tanquam Entium notionem pravissimam invexerunt; unde habitum, actumque peccati a ~~Deo, velut Ens producendum esse concludunt*, aliaque permulta, quibus, ut* *saepe vidimus, Philosophiam prope totam, et Theologiam obscurant.

[p. 358 sq.] §. 67. Sed extorquendum est telum quod restat unicum quo veracitatem divinam impetant. Potest, inquiunt, Deus rei, quae non est, oculo speciem imprimere,~~ ~~qua non minus quam habitu in errorem impellit. Unde nosti? Non quia majora potest, nam quod minus est, forte dedecet: Potentiam vero divinam perinde turpitudine~~ ~~carere, ac magnitudine pollere censendum est. Ac ex mea sententia in Eucharistiae Sacramento, divinitas una cum humanitate tales in visum radios immittit, quales a pane, qui jam non est, sed caro factus est, manare solent. Fateor, atque insuper cum D. Thoma profiteor, quando Hostiae consecratae species prodigiosa, et aliena cernitur, id~~ non tam visi, quam visus immutatione contingere; quod licet ope Dei singulari fieri ~~concedam, nos tamen a Deo in opinionem falsam flecti pernego. ... ~~Certe cum discipulorum oculi tenebantur* ne in via Christum agnoscerent, id non a fallace specie quam illorum oculis Christus infuderit; sed a nebula, vel caligine quam Daemon offuderit, profectum asserit Augustinus.

[p. 359 sq.] Constat enim numero, loco, situ, magnitudine, figura, distantia persaepe, et in aliquibus semper fallere. Tum licet affectionem sensus percipiat, quid tamen, et quale sit quod affectionem pariat, judicare non potest, ad ratiocinandum tantummodo excitare, ratiocinando vero conclusio tantum conditionalis infertur. Nam Tobias Raphaëlem ~~hominis prae se speciem ferentem* intuens, licet nihil singulare vidisset,* *quod dubitationem afferret; rationem tamen generalem anticipatam animo retinebat, quod multa possint virtute divina, vel angelica, aliter apparere quam sint; ac proinde nihil amplius quam, apparet homo, ergo est, nisi quid extraordinarii subsit, consecutione legitima concludebat: Hanc autem judicii suspensionem, conditionalem, virtualiter saltem, et implicite, ut loqui soles, negare non potes: nam interrogatus quispiam in re simili, an res aliter quam sint apparere queant, statim annueret.

[p. 360-362] §. 69. Sed qui ~~statum naturae purae, non minus ad falsum, et malum pronae finxerunt, quam quod in hac corruptae conditione sentimus*, judicium in nutu, et falsitatem in ejusdem difformitate collocant; cumque a specie fallace vel necessario sequi, vel non sine temeritate suspendi autumant; hancque a Deo speciem, et opera singulari, et sine ullo erroris antidoto, immitti posse non dubitant; eidemque actum tam falsum, quam malum, nobiscum una producendum, utrumque vero habitum conservandum et soli, et e lege communi tradunt; jusque Dominii, reliquarum perfectionum obliti, et caecum, laxumque Non implicat; communis etiam hominum sensus immemores, ad innocuum aeterna carnificina mactandum; ad nihil non portentosi sinendum, et agendum extendunt, Erroris item faeditati, mali Physici fucum illinunt, neque amphibologias defensionis necessariae, et rarae cancellis includunt, sed in omnes partes usus vitae, effrenata licentia grassari jubent; haec inquam, hisque similia qui docent, quo pacto veritati, Bonitatique divinae, et signis Ecclesiae consulant, ipsi viderint; immo ut omnia undique circumspiciant, remedium nullum invenient, sed Ecclesiae notas haud dubie suspectas redderent, fideique fundamenta concuterent, si pares ad persuadendum, ac vociferandum vires haberent. ... Forte Deus vel jure Dominii, vel peccati originalis merito, vel utroque, nos ab Ecclesia falli sinit, hoc etenim non implicat, ac proinde non dedecet; implicaret enim si dedeceret; cur autem id fieri negent, quod haud indecorum factu concedo? ... Ita qui idem simul esse, et non esse dicebant, eos aliter sensisse demonstrat Aristoteles, quia nec puteum in via declinaret, qui se cadendo non cadere judicaret. Neque parum saepe contingit, ut quid sentiamus, aut velimus, non modo quid sentire aut velle oporteat ignoremus. Idque eorum, qui scrupulosi dicuntur, usu cognoscitur; quibus affines videntur Dialectici; utrisque enim accidit, ut nimium disputando, et ventilando, phantasmata velut excitato fumo mentem obscurent, ut ne decreta quidem propria, aut sensa dijudicent. Augustinum haud puduit ignorantiam eloquendi sensa, vel discernendi fateri. An forte, inquit, nescio, quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio saltem quid nesciam.