Antibarbarus Physicus pro Philosophia Reali contra renovationes qualitatum scholasticarum et intelligentiarum chimaericarum

GerhardtLatin

Fato sinistro accidit, ut homines quodam lucis fastidio ad tenebras reverti ament. Id hodie experimur, ubi magna discendi facilitas doctrinae contemtum peperit; abundantia clarissimarum veritatum amorem difficilium nugarum reduxit. Inest ingeniis tanta variandi libido, ut in frugum copia ad glandes reverti velle videantur. Nimis clara aut facilis videtur Physica quae omnia in corporum natura Numero, Mensura, Pondere, seu Magnitudine, Figura, Motu explicat, nec quicquam naturaliter nisi a contiguo et moto moveri, et ita omnia physica mechanice, id est intelligibiliter fieri docet. Redeundum est ad chimaeras, ad Archaeos, ad intelligentias quasdam plasticas formationi foetus et postea custodiae animalis intentas, nunc vividas et audaces, nunc timidas et remissas et personarum ad instar tandem relictis habenis desperantes. Observatum est multum affectus animi facere ad morbos, nec mirum est, cum laetos affectus semper motus commodi comitentur, violentos magni; sed hinc quibusdam praetextus natus est praesides quosdam intus fingendi in animalibus, qui pro re nata irritantur, placantur, excitantur, obtunduntur, partim generales totius corporis gubernationi, partim peculiares certis membris aut visceribus praefectos, Cardianactas, Gasteranactas, aliosque id genus. Et mirum est, quod illos spiritus verbis magicis evocari posse non docent, ut quidam Monachus lapidem philosophorum quaerens evocavit Spiritum Mercurii. Recte facerent si diviniorem quendam in animalium organica agnoscerent Mechanismum, sed illi nihil satis divinum credunt nisi quod sit a ratione alienum, et quae in ...... corporibus fiunt tum ardua putant, ut ne divina quidem arte tales machinae effici possint. Parum periti divinorum operum opus habere putant aestimatores. Itaque Deum ubique vicariis quibusdam Deunculis (ne miraculose semper agere ipse debeat) uti, qui olim astrorum motus intelligentiis propriis tribuebant.

Aliis placet recurrere ad Qualitates occultas aut Facultates scholasticas, sed quia eas Philosophi et Medici barbari infames ..... mutato nomine vocant Vires. Sed verae vires corporeae non sunt nisi unius generis, nempe quae per impetus impressos exercentur, veluti cum corpus aliquod projectum est, qui etiam in motibus insensibilibus locum habent. Illi vero vires fingunt peculiares et variant prout opus habent. Proferunt facultates attractrices, retentrices, repulsivas, directivas, expansivas, contractivas. Hoc Gilberto et Cabaeo atque etiam novissime Honorato Fabrio condonari poterat, cum aut nondum innotuisset aut nondum satis invaluisset lucida ratio philosophandi. Nunc vero quis intelligens ferat chimaericas illas qualitates, quas tanquam ultima rerum principia quidem venditant. Permissum est agnoscere vires magneticas, elasticas aliasque, sed ea lege ut intelligamus, non esse primitivas nec alogous, sed ex motibus figurisque ortas. At hoc novi talium Patroni nolunt. Deprehensum est nostris temporibus suspicionem quorundam anteriorum veram esse, qui statuerunt Planetas gravitare in se invicem et ad se mutuo tendere; statim fingere placuit, omnem materiam habere essentialiter inditam a Deo vim attractivam et velut amorem mutuum, tanquam polleret sensus aut tanquam intelligentia quaedam cuilibet ejus parti data esset, cujus ope etiam remotissima percipere et appetere possit. Quasi nullae locum haberent rationes mechanicae, quibus corporum crassorum conatus tendendi ad magna corpora mundana per motus subtiliorum pervadentium explicari possit. Iidem nobis alias hujusmodi Qualitates occultas dare minantur, ut tandem nos in regnum tenebrarum reducant.

Veteres primum et horum exemplo multi recentiores ad naturam rerum explicandam non male usi sunt principiis intermediis, non quidem satis explicatis, sed explicabilibus tamen, et quae spes esset ad priora et simpliciora tandemque ad prima reduci posse. Hoc ego laudandum censeo, quoties composita revocantur ad simpliciora. Eundum enim est per gradus in natura, nec statim pervenire licet ad primas causas. Qui ergo ostenderunt supposita gravitate planetarum in se invicem explicari posse Astrorum

Leges, magnum operae pretium fecerunt, etsi rationem Gravitatis non reddiderint. Sed si quidam pulchro hoc invento abutentes putent redditam esse rationem ita sufficientem, ut nihil supersit cujus ratio quaeri possit, gravitatemque esse rem essentialem materiae, relabantur in Barbarismum Physicum et occultas Scholasticorum qualitates. Fingunt etiam quod phaenomenis docere non possunt, neque enim hactenus praeter eam vim qua corpora sensibilia versus centrum Telluris pelluntur, ullum apud nos attractionis materiae generalis vestigium proferre potuerunt. Cavendum ergo est ne ex paucis ad omnia procedamus, uti Gilbertus ubique vidit Magnetem, Chymici ubique Sal, sulphur et Mercurium odorantur. Sed tales explicandi rationes insufficientes esse solent, et interdum ab assumtis non tantum incertae existentiae, sed et falsae et impossibiles deducuntur, qualis est ille generalis materiae ad materiam nisus.

Assumsere autem Physici pro causis vel Res vel Qualitates. Res velut Elementa, Aquam Thales, ignem Heraclitus, alii quatuor Elementa quae nescio quis antiquissimus inventor vulgo ipsi persuasit, ignem, aërem, aquam, terram, qua in re vulgi sententiam secuti sunt autor librorum de Generatione et corruptione, et autor libri Ocello Lucano ascripti de Universo, et Galenus, quibus Aristoteles addere visus est quintum Elementum stellarum. Postea Chymici antiquiores Sulphur et Mercurium, recentiores Salem, Sulphur, Mercurium protulere, quibus materiis primariis activis addidere passivas, phlegma et terram damnatam. Haec Boylius in Chymista sceptico ad examen revocavit. Chymici recentissimi pro activis Alcali et Acidum introduxere, de quorum insufficientia Bohnius scripsit. Fuere etiam qui principia statuerunt innumera, velut Anaxagoras autor Homoeomeriae, et qui rebus sua dant semina, non animalibus tantum et plantis, sed et metallis, gemmis aliisque id genus.

Nec defuere etiam qui advocaverunt substantias quasdam incorporeas in corporibus operantes, velut Animam Mundi, animas rebus quibuslibet particulares, velut qui omnibus sensum affixere, uti Campanella in libro de sensu rerum et magia, Henricus Morus etiam principium hylarchicum dedit quod animae mundi respondet, contra quod Sturmius scripsit. Et Natura quaedam sapiens ob fines agens nihilque frustra faciens jam veteribus memorata est, laudanda si de Deo intelligatur vel artificio in rebus a Deo praestabilito, alias vana. Quidam addunt varios Archaeos in rebus, quasi totidem animas vel spiritus, imo deunculos, substantias quasdam plasticas mire intelligentes quae corpora organica struant et moderentur. Denique extitere qui Deum Deosque ex machina advocavere, sic Pagani Jovem pluere aut tonare finxerunt, sylvas, aquas Diis aut semideis impleverunt. Veteres quidam Christiani et intra seculum Fluddus, autor Philosophiae Mosaicae, a Gassendo eleganter refutatus, et nuper autores et fautores systematis causarum occasionalium Deum in rebus naturalibus immediate et perpetuo miraculo agere crediderunt.

Atque hi quidem substantiis pro causis usi sunt; sed quidam adjecere qualitates, quas etiam facultates, virtutes et novissime vires appellavere. Talis fuit Empedoclis Sympathia et Antipathia, vel lis et amicitia; tales fuere Peripateticorum et Galenicorum quatuor qualitates primae, calor, frigus, humiditas et siccitas. Tales fuere species sensibiles et intentionales Scholasticorum, item facultates expultrices, retentrices, alteratrices Medicorum in barbaris seculis docentium. Recentius calore operante pleraque expedire conatus est Telesius, Chymici nonnulli, Helmontiani imprimis, et Marcus Marci introduxere quasdam ideas operatrices. Novissime in Anglia quidam Vires Attractivas et repulsivas revocare sunt conati, de quibus mox amplius. Addendi sunt qui motum fingunt ad instar substantiae cujusdam incorporeae vel animae Pythagoricae de corpore in corpus transmigrantis. Et plerique qui substantias pro principiis adhibuere, attribuerunt ipsis qualitates inexplicatas, ut Elementis quatuor illas decantatas; principiis chemicis suas lites et amicitias, vires fermentandi, solvendi, coagulandi, praecipitandi; Archaeis suas ideas operatrices, suas virtutes plasticas. Has nuper impugnare coepit Baylius. Quatuor qualitatibus tanquam principiis sufficientibus se jam olim opposuit autor libri de vetere Medicina Hippocrati ascripti. Morbos quos totius substantiae dixit, ab his quatuor qualitatibus independentes addidit Sennertus.

Atque horum quidem pars excusari potest, imo laudari debet, cum corporibus quibusdam vel qualitatibus simplicioribus conati sunt explicare magis composita. Sic igne, aëre, aqua, terra; tum salibus in aqua, oleis vel sulphuribus in igne solubilibus, calcibus denique vel terris in igne persistentibus, spiritibus vel aquis ignem fugientibus, multa non male explicantur, sensibiles scilicet effectus per causas sensibus incurrentes, quod maxime ad praxin prodest, imitandamque et emendandam naturam, cujus ut sic dicam consuetudines sunt observandae maxime in regno vegetabili et animali, praesertim circa propagationem, incrementa, decrementa. Utiliter

etiam observabimus, quae per vim a se invicem divulsa sunt, aut his cognata, prompte sibi adjungi, aliis etiam pulsis, et pleraque regni Mineralis corpora vera esse Laboratorii Chymici Naturalis producta per ignem actualem vel nunc subterraneum, vel olim totam terrae crustam involventem, alia vitrificantem, alia exhalabilia expellentem. Unde maris, arenae, rupium, lapidum, terrarum, et deprehensarum in his qualitatum multarum rationes reddere docuimus.

Sed plurimi tamen supersunt effectus sensibiles, quos ad causas sensibiles reducere non licuit, ut operationes magnetis, ut vires peculiares simplicium, quarum nulla vestigia sunt in partibus quae ex illis per Analysin chymicam eliciuntur, uti in plantis venenosis et medicamentosis apparet. Hinc interdum recurrimus ad Analogiam, nec male res succedit, si exemplo et similitudine paucorum plurima explicare possimus. Sic observata quorundam attractione et repulsione, ut magneticorum et electricorum, visum est vires constitui posse, quae hoc operarentur, et in aliis etiam locum haberent. Itaque Gilbertus qui de Magnete primus cum cura nec sine successu scripsit, suspicatus est in multis quoque aliis latere magnetismum. In quo tamen subinde deceptus est, quemadmodum Keplerus, cetera vir summus, qui fibras quasdam magneticas attrahentes aut repellentes in planetis excogitavit. Sic etiam ex paucis circa antlias et folles experimentis philosophi vulgares Fugam quandam vacui commenti sunt, donec Galilaeus potentiam antliarum aspirantium, ut vocant, aut eorum in quorum locum aër succedere non potest, renitentiam contra divulsionem quam huic Fugae ascripsere, ostendit superabilem, Torricellius demum ad pondus aëris incumbentis revocavit causam manifestam in natura existentem. Nec erat cur Naturae attribuerent qualitatem quandam abhorrendi a Vacuo, sufficit omnia semel esse plena et materiam locum exacte implentem in minus spatium comprimi non posse, ut Vacuum nulla vi induci posse agnoscamus. Vacuum sensibile quod Machinis facimus et quod horrere ac respuere diu credita est natura, corpora subtiliora non excludit. Saepe ergo viri docti vel commenti sunt quae non erant, et quae in quibusdam observarunt nimis longe produxerunt; laudandi interim quod conjecturas non spernendas nobis dedere quae in quibusdam saltem successere, nec reprehendendi quod tentaverunt, ponere principia quaedam subalterna, ut per gradus proficeretur in causis.

Sed illi reprehendendi sunt qui principia haec subalterna habuere pro primitivis et inexplicabilibus, ut qui miracula, qui sententias incorporeas corporea producentes, formantes, gubernantes confinxere, qui quatuor Elementa, quatuor primas qualitates tales statuerunt, ut in iis ultima rerum ratio esset, qui non contenti agnoscere vim quandam qua fugimus in antliis, quam reperimus resistere aperturae follis foramine carentis, qualitatem primitivam, essentialem et insuperabilem in natura vacuum quasi abhorrente statuerunt. Et quicunque non contenti agnoscere nobiscum qualitates hactenus occultas, id est ignoratas, commenti sunt qualitates perpetuae occultationis, arrhêtous, inexplicabiles, quas ne genius quidem aliquis summus pernoscere et intelligibiles reddere posset.

Tales sunt qui successu invitati quo deprehensum est, magna mundi corpora hujus systematis attractionem inter se et in partes suas sensibiles exercere, fingunt quodlibet corpus attrahi a quolibet ex ipsa vi materiae; an quasi simile simili gaudeat sentiatque etiam ex longinquo, an Deo per miraculum perpetuum hoc curante ut sese appetant, tanquam sentirent. Utcunque sit, hi utique attractionem ad impulsum seu ad rationes explicabiles (ut Plato jam in Timaeo fecerat) revocare non possunt nec revocari posse volunt. Apparent semina hujus sententiae apud Robervallium in Aristarcho, eleganter a Cartesio perstricta in Epistola quadam ad Mersennum, quanquam fortasse Robervallius causas mechanicas non excluserit. Mirum est esse nunc qui doctrinam tam a ratione alienam in tanta luce seculi persuadere orbi sperant. Johannes Lockius in prima editione Tentamenti de intellectu statuit ut dignum erat, et insignes Nationis Viri Hobbius, Boylius et plurimi eos secuti stabiliverant mechanismum physicum, ut nullum corpus moveretur nisi impulsu corporis tangentis. Sed postea amicorum credo autoritatem magis quam suum judicium secutus retractavit sententiam et nescio quae mirabilia in essentia materiae latere posse credidit: quod perinde est ac si quis in Numero, in Tempore, in Spatio, in Motu per se sumtis, latere putet qualitates occultas, id est quaerat in scirpo nodum, et clara per vim obscura facere velit.

Pulchre olim talia refutavit Robertus Boylius, exploso Francisci Lini et Thomae Albii Funiculo materiam connectente, supponente quidem imaginarium aliquid et inexplicabile, quod faciat connexionem in ipso funiculo, corporeo tamen et intelligibiliore (quippe in contiguo) quam nova et incorporea vis attractive operans in distantiam quantamcunque sine ullis mediis vel instrumentis, quo vix quicquam in natura fingi potest insubidum magis. Et hi tamen sibi aliquid egregium dixisse videntur. Eant nunc et influentias Astrorum luminis per medium momento diffusas culpent, quo velut instrumento Scholastici olim operationes in distans intelligibiliores reddere conabantur. Quid nunc Cartesius aut Boylius dicerent si redirent, quibus satis reprehensionibus novam et renovatam chimaeram obruerent? Ab hac de essentiali Materiae attractione sententia semel praecepta coacti sunt ad tuendum vacuum, frustranea enim erit omnium ad omnia attractio si omnia plena sunt; sed vacuum aliunde exploditur in vera Philosophia. Equidem ipse aliquando juvenis in Hypotheseos Physicae libello ad tres qualitates operatrices tentavi reducere omnia phaenomena, nempe ad Gravitatem, vim Elasticam et vim Magneticam; sed non negavi, imo expresse statui eas per simplicissima et vere primitiva, Magnitudinem, Figuram et Motum explicabiles esse debere.

Primus Democritus quod constet, cum Leucippo purgare Physicam conatus est a qualitatibus arrhêtois, dixitque poiotêtas nomô einai, qualitates esse ex opinione, quasi in speciem, non veras res. Unam tamen qualitatem arrhêton reliquit duritiem insuperabilem in Atomis suis, utique fictitiam, qua etiam ad vacuum tuendum coactus est, ut sunt errores pariendis erroribus foecundi. Epicurus duo figmenta adjecit, gravitationem Atomorum et declinationem sine causa, quam eleganter irrisit Cicero. Aristoteles in libris de Physico auditu rectissime processit, et plane jam ea docuit quae renovavere Cartesius et Hobbesius contra vacuum et Atomos. Alia opera ubi crassius philosophatus videtur, vel non sunt ipsius vel scripta exôterikôs. Gassendus quoque Atomos et vacuum (duo arrhêta kai aloga) retinuit. Kenelmus Digbaeus cum Thoma Anglo caetera non male philosophatus in opere majore (nam mirabiles narratiunculas libelli sympathetici non moror) unam retinuit absolutam condensationem et rarefactionem, quemadmodum et fecit Honoratus Fabrius, qui ideo et vim elasticam praeter gravitatem assumsit ut rem primitivam. Galilaeus Galilaei, Joachimus Jungius, Renatus Cartesius, Thomas Hobbesius, quibus demtis Atomis et Vacuo Gassendum addere possis et qui hos secuti sunt, plane purgarunt Physicam ab inexplicabilibus chimaeris, et revocato Archimedeo usu Matheseos in Physicis plane purgarunt Philosophiam ab inexplicabilibus chimaeris, et docuerunt omnia in natura corporea debere explicari Mechanice. Sed (ut jam taceam Hypotheses Mechanicas parum firmas quibus nimium sibi indulsere) non satis agnovere vera Metaphysica principia et rationes motus legesque naturae quae inde pendent.

Hoc igitur supplere conatus sum et ostendi tandem, omnia quidem in natura fieri mechanice, sed Metaphysica esse principia mechanismi, et constitutas Motuum Naturaeque Leges non absoluta quidem necessitate, sed voluntate causae sapientis, non ex mero arbitrio, sed ex convenientia rerum; adjungendam vim massae, sed non aliam quam per impetum impressum exercetur; pro Archaeis, intelligentiis vel facultatibus plasticis, instinctibus, antisympathicis vel similibus qualitatibus, ad explicandas operationes praesertim in organicis corporibus plantarum et animalium sufficere mechanismi divini artificium, perceptione tantum et appetitu Animae reservatis, omni sublato physico corporis in animam vel animae in corpus influxu. Quin imo etsi non omnia corpora sint organica, tamen in omnibus etiam inorganicis latere organica, ita ut omnis massa in speciem rudis vel plane similaris, intus non sit similaris sed diversiticata, varietate tamen non confusa sed ordinata. Ita adesse ubique organismum, nullibi chaos indignum sapiente, et omnia corpora organica Naturae animata esse, sed nec animas nec corpora leges mutare invicem. Omnia in corporibus fieri per figuras et motus, omnia in animabus per perceptiones et appetitus; in his esse regnum causarum finalium, in illis regnum causarum efficientium, quae duo a se invicem independentia, sed tamen harmonica sint; Deum (finem et efficientem rerum communem) finibus suis omnia per media spontanea accommodare; animasque et corpora suas leges infallibiliter prosequentes consentire tamen per Harmoniam a Deo praestabilitam, sine physico inter se influxu, et in his novam ac pulcherrimam Divinitatis comprobationem latere.

Denique corpora non nisi aggregata, unum per accidens, aut per externam denominationem constituentia atque adeo bene fundata Phaenomena esse; solas Monades (in quibus potissimae animae et inter animas mentes) substantias, et hinc animarum omnium inextinguibilitatem (quae in mentibus vera est etiam personae immortalitas) extra controversam collocari, atque ita sublimiorem Metaphysicam Ethicamque, id est Theologiam naturalem ac Jurisprudentiam divinam perpetuam constitui, et ex cognitis rerum causis verae felicitatis scientiam derivari.

Streitschriften zwischen Leibniz und Clarke. 1715. 1716.

Samuel Clarke (geb. 1675 zu Norwich, gest. 1729 zu London) besaß in fast allen Wissenschaften ausgebreitete Kenntnisse, die er auf ausgezeichnete Weise zur Lösung von Schwierigkeiten anzuwenden verstand. Er gab 1697 von Rohault's Physik eine lateinische Übersetzung heraus1, die er mit Anmerkungen aus Newton's Schriften versah, wodurch er wesentlich beitrug, Descartes' Physik zu verdrängen und den Lehren Newton's Eingang zu verschaffen. Durch den Verkehr mit Newton, mit dem er in freundschaftlichen Verhältnissen lebte, wurde Clarke veranlaßt, dessen Optik ins Lateinische zu übersetzen (Optice, sive de Reflexionibus, Refractionibus, Inflectionibus et Coloribus Lucis Libri tres. Authore Isaaco Newton. Latine reddidit Samuel Clarke. Accedunt Tractatus duo ejusdem Authoris de Speciebus et Magnitudine Figurarum Curvilinearum. Lond. 1706). Durch diese Arbeit, die das Verständniß von Newton's Theorie des Lichtes besonders erleichterte, erwarb sich Clarke die Zuneigung Newton's in hohem Grade.

Die Streitschriften zwischen Leibniz und Clarke wurden durch die damalige Prinzessin von Wales veranlaßt. Mit letzterer war Leibniz bekannt geworden, während sie als Prinzessin Wilhelmine Charlotte von Anspach am preußischen Hofe lebte. Durch ihren Geist und durch hervorragende Kenntnisse hatte sie seine Bewunderung erregt. Sie selbst nannte sich Leibnizens Schülerin und Freundin. Nach ihrer Mittheilung

an Leibniz2 hatte sie eines Tages mit einem englischen Geistlichen, der Zutritt zum Hofe hatte, in Betreff der Theodicee eine Unterredung, in der sie die Ansicht Newton's und seiner Anhänger über die Einrichtung der Welt tadelte, der Ansicht Leibnizens dagegen, vornehmlich der prästabilirten Harmonie zustimmte. Von der Antwort Leibnizens liegt ein Auszug (I) vor, den er selbst gemacht hat. Er tadelt darin Newton, daß er meine, der Raum sei das Organ Gottes (sensorium), dessen er sich bediene, um die Dinge zu fühlen und zu bemerken; ferner daß Newton und seine Anhänger die Weisheit und Allmacht des höchsten Wesens vernichteten, indem sie aus der Welt eine Maschine machten, welche in Unordnung kommen und von selbst stehen bleiben würde, wie eine in Unordnung gekommene Uhr, wenn nicht Gott die Maschine unausgesetzt in Gang erhielte und sie von Zeit zu Zeit ausbesserte. Er (Leibniz) dagegen behaupte, daß dieselbe Kraft in ihrer Stärke unverändert besteht und nur aus einem Körper in einen andern übergeht, nach den Gesetzen der Natur und nach der voraus bestimmten schönen Anordnung des Weltgebäudes. Die Antwort Leibnizens wurde von der Prinzessin von Wales dem betreffenden Geistlichen mitgetheilt, der den Fehdehandschuh aufnahm. Der Geistliche war Samuel Clarke.

In den Jahren 1715 und 1716, in welche diese Streitschriften zwischen Leibniz und Clarke fallen, war der Streit über den ersten Erfinder der Differentialrechnung aufs heftigste entbrannt. So wie hier die Geltung Leibnizens als Mathematiker durch die Freunde Newton's zu Nichte gemacht werden sollte, auf gleiche Weise unternahm Clarke den Kampf gegen Leibniz, um die Schwäche seiner Philosophie bloßzulegen und ihn als Philosophen herabzusetzen. Kein Wunder, daß sofort der Streit mit großer Erbitterung geführt wurde. Clarke übergab der Prinzessin von Wales eine in englischer Sprache abgefaßte Entgegnung (II), welche durch sie an Leibniz weiter befördert wurde. In dieser Entgegnung weist Clarke den Tadel Leibnizens in Betreff Newton's zurück und behauptet, daß vielmehr durch die von Leibniz behauptete prästabilirte Harmonie, daß also die Welt der Leitung Gottes nicht bedürfe, Materialismus und Fatalitätsglaube entstehe; wenn ferner Leibniz Gott als Intelligentia supramundana bezeichne, so würde dadurch die Vorsehung und die Regierung Gottes aus der Welt verbannt. In den folgenden Entgegnungen vermehren sich die Streitpunkte immer mehr. So behauptet Leibniz, daß wenn seine Gegner einen wirklichen Raum ohne Körper (Espace réel absolu) annehmen, eine unendliche Menge von Wesen aufstellen, die ebenso wie Gott ewig seien und über die Gott nichts vermöchte, und daß sie dem großen Princip entgegentreten, daß nichts ohne einen hinreichenden Grund geschieht. Die Philosophie seiner Gegner, behauptet Leibniz weiter, sei demnach voll von Wundern, d.h. von Vorgängen, deren Erklärung mit Hülfe der natürlichen Beschaffenheit und der Kräfte der Geschöpfe nicht möglich ist; sie hätten demnach keine rechte Vorstellung von einem Wunder; auch würden die Theologen ihre Ansicht von einem Wunder nicht billigen, insofern sie (die Gegner) annehmen, daß der Unterschied zwischen Wunder und einem natürlichen Vorgang nur in unserer Meinung bestände, und nicht in der Wirklichkeit und in Bezug auf Gott. Er (Leibniz) halte dafür, daß Wunder das sind, was die Kräfte der Geschöpfe übersteigt, wie z.B. schaffen und in Nichts verwandeln. Es scheint Leibniz, daß seine Gegner Gott als nicht vollkommen darstellen, und daß sie ihn allzusehr vergleichen mit der Weltseele der alten Philosophen, weil er eines Sensorium bedarf, und in einer ebenso unvollkommenen

Maschine wie unser Körper ist wohnt, die er durch die Kraft unterhält, welche er ihr von Zeit zu Zeit zuertheilt, so wie man gewöhnlich sich vorstellt, daß es die Seele mit dem Körper macht. Demnach ist nach der Ansicht Leibnizens die Philosophie seiner Gegner der Größe und Weisheit des Schöpfers aller Dinge wenig würdig. - Am ausführlichsten und umfassendsten ist das letzte Schreiben Leibnizens, das in den letzten Monaten seines Lebens abgefaßt ist. Aus den einleitenden Worten erhellt, mit welcher Erbitterung und mit welchen wenig lautern Mitteln von Seiten seiner Gegner der Streit geführt wurde. Je repondray, beginnt Leibniz, cette fois plus amplement, pour éclaircir les difficultés et pour essayer, si l'on est d'humeur à se payer de raison et à donner des marques de l'amour de la Verité, ou si l'on ne fera que chicaner sans rien éclaircir. In diesem Schreiben handelt Leibniz über die wichtigsten Begriffe seiner Philosophie: über Nécessité und Fatalité, über Wille, Raum und Zeit, über den leeren Raum (espace réel absolu), den er verwirft, über Kraft, Bewegung, Attraction, über die Natur der Wunder, über die prästabilirte Harmonie; über die letztere findet sich folgende bemerkenswerthe Erklärung: Le mot d'Harmonie préétablie est un Terme de l'Art, je l'avoue, mais non pas un Terme qui n'explique rien, puisqu'il est expliqué fort intelligiblement, et qu'on n'oppose rien qui marque qu'il y ait de la difficulté. Comme la nature de chaque substance simple, Ame ou veritable Monade, est telle que son état suivant est une consequence de son état precedent, voilà la cause de l'Harmonie toute trouvée. Car Dieu n'a qu'à faire que la substance simple soit une fois et d'abord une representation de l'univers, selon son point de veue: puisque de cela seul il suit qu'elle le sera perpetuellement; et que toutes les substances simples auront tousjours une Harmonie entre elles, parcequ'elles representent tousjours le même univers.

Der Streit zwischen Leibniz und Clarke wurde durch den Tod des erstern unterbrochen. Die Entgegnung Clarke's auf Leibnizens letztes Schreiben ist unter den Leibnizischen Papieren nicht vorhanden; wahrscheinlich ist sie erst nach seinem Tode abgefaßt. Sie wird hier aus der von Clarke herausgegebenen Druckschrift entlehnt.

Leibniz hat die Schreiben, die er an Clarke schickte, noch einmal in den Originalen durchgearbeitet. Die Abschrift, die er alsdann davon nehmen ließ, sandte er an des Maizeaux. Von diesem erhielt sie Clarke, als er die Schreiben herausgeben wollte; er hat die Verbesserungen als Noten dem ursprünglichen Text hinzugefügt.

Die Schreiben Leibnizens sind französisch abgefaßt, die Clarke's in englischer Sprache. Vielleicht um eine Gleichmäßigkeit hervorzubringen, sind in der von Clarke herausgegebenen Schrift die erstern mit einer englischen, die letztern mit einer französischen Übersetzung versehen. Die Schrift Clarke's erschien unter dem Titel: A Collection of Papers, which passed between the late Learned Mr. Leibnitz and Dr. Clarke in the Years 1715 and 1716, relating to the Principles of Natural Philosophy and Religion. London MDCCXVII. Als Anhang hat Clarke eine Auswahl von Stellen ans Leibnizens gedruckten Schriften hinzugefügt zur Erläuterung von dem, worüber in den Schreiben Leibnizens gehandelt wird. Einen neuen Abdruck dieser Streitschriften, jedoch nur des französischen Textes, hat des Maizeaux veranstaltet in dem ersten Bande der Sammlung: Recueil de diverses Pieces sur la Philosophie, la Religion naturelle, l'Histoire, les Mathematiques etc. par Mrs. Leibniz, Clarke, Newton, et autres Autheurs celebres. A Amsterdam MDCCXX.

Die vorliegende Veröffentlichung enthält die Schreiben Leibnizens und Clarke's nach den unter den Leibnizischen Manuscripten vorhandenen Originalen.

  1. 1Jacobi Rohaulti Physica. Latine vertit, recensuit et uberioribus jam Annotationibus ex illustrissimi Isaaci Newtoni Philosophia maximam partem haustis amplificavit et ornavit S. Clarke. Lond. 1697. Von dieser Schrift erschienen mehrere Auflagen.
  2. 2Leibniz schreibt an Christ. Wolf (Hanoverae 23 Decembr. 1715): Serenissima Princeps Walliae quae Theodicaeam meam legit cum attentione animi eaque delectata est, nuper pro ea cum quodam Anglo Ecclesiastici ordinis accessum in aula habente disputavit, ut Ipsa mihi significat. Improbat illa, quod Newtonus cum suis vult, Deum subinde opus habere correctione suae machinae et reanimatione. Meam sententiam, qua omnia ex praestabilito bene procedunt nec opus est correctione, sed tantum sustentatione Divina, magis perfectionibus Dei congruere putat. Ille dedit Serenitati Suae Regiae schedam Anglico sermone a se conscriptam, qua Newtoni sententiam tueri conatur meamque impugnare; libenter mihi imputaret Divinam gubernationem tolli, si omnia per se bene procedant, sed non considerat Divinam gubernationem circa naturalia in ipsa sustentatione consistere nec debere eam sumi anthrôpopathôs. Respondi nuperrime et responsionem meam ad Principem misi. Videbimus an ille sit replicaturus.